Library / Tipiṭaka / తిపిటక • Tipiṭaka / దీఘ నికాయ (అట్ఠకథా) • Dīgha nikāya (aṭṭhakathā)

    ౧. బ్రహ్మజాలసుత్తవణ్ణనా

    1. Brahmajālasuttavaṇṇanā

    పరిబ్బాజకకథావణ్ణనా

    Paribbājakakathāvaṇṇanā

    ఇమిస్సా పఠమమహాసఙ్గీతియా వత్తమానాయ వినయసఙ్గహావసానే సుత్తన్తపిటకే ఆదినికాయస్స ఆదిసుత్తం బ్రహ్మజాలం పుచ్ఛన్తేన ఆయస్మతా మహాకస్సపేన – ‘‘బ్రహ్మజాలం, ఆవుసో ఆనన్ద, కత్థ భాసిత’’న్తి, ఏవమాదివుత్తవచనపరియోసానే యత్థ చ భాసితం, యఞ్చారబ్భ భాసితం, తం సబ్బం పకాసేన్తో ఆయస్మా ఆనన్దో ఏవం మే సుతన్తిఆదిమాహ. తేన వుత్తం ‘‘బ్రహ్మజాలస్సాపి ఏవం మే సుతన్తిఆదికం ఆయస్మతా ఆనన్దేన పఠమమహాసఙ్గీతికాలే వుత్తం నిదానమాదీ’’తి.

    Imissā paṭhamamahāsaṅgītiyā vattamānāya vinayasaṅgahāvasāne suttantapiṭake ādinikāyassa ādisuttaṃ brahmajālaṃ pucchantena āyasmatā mahākassapena – ‘‘brahmajālaṃ, āvuso ānanda, kattha bhāsita’’nti, evamādivuttavacanapariyosāne yattha ca bhāsitaṃ, yañcārabbha bhāsitaṃ, taṃ sabbaṃ pakāsento āyasmā ānando evaṃ me sutantiādimāha. Tena vuttaṃ ‘‘brahmajālassāpi evaṃ me sutantiādikaṃ āyasmatā ānandena paṭhamamahāsaṅgītikāle vuttaṃ nidānamādī’’ti.

    . తత్థ ఏవన్తి నిపాతపదం. మేతిఆదీని నామపదాని. పటిపన్నో హోతీతి ఏత్థ పటీతి ఉపసగ్గపదం, హోతీతి ఆఖ్యాతపదన్తి. ఇమినా తావ నయేన పదవిభాగో వేదితబ్బో.

    1. Tattha evanti nipātapadaṃ. Metiādīni nāmapadāni. Paṭipanno hotīti ettha paṭīti upasaggapadaṃ, hotīti ākhyātapadanti. Iminā tāva nayena padavibhāgo veditabbo.

    అత్థతో పన ఏవం-సద్దో తావ ఉపమూపదేససమ్పహంసనగరహణవచనసమ్పటిగ్గహాకారనిదస్సనావధారణాదిఅనేకత్థప్పభేదో. తథాహేస – ‘‘ఏవం జాతేన మచ్చేన, కత్తబ్బం కుసలం బహు’’న్తి (ధ॰ ప॰ ౫౩) ఏవమాదీసు ఉపమాయం ఆగతో. ‘‘ఏవం తే అభిక్కమితబ్బం, ఏవం తే పటిక్కమితబ్బ’’న్తిఆదీసు (అ॰ ని॰ ౪.౧౨౨) ఉపదేసే. ‘‘ఏవమేతం భగవా, ఏవమేతం సుగతా’’తిఆదీసు (అ॰ ని॰ ౩.౬౬) సమ్పహంసనే. ‘‘ఏవమేవం పనాయం వసలీ యస్మిం వా తస్మిం వా తస్స ముణ్డకస్స సమణకస్స వణ్ణం భాసతీ’’తిఆదీసు (సం॰ ని॰ ౧.౧౮౭) గరహణే. ‘‘ఏవం, భన్తేతి ఖో తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసు’’న్తిఆదీసు (మ॰ ని॰ ౧.౧) వచనసమ్పటిగ్గహే. ‘‘ఏవం బ్యా ఖో అహం, భన్తే, భగవతా ధమ్మం దేసితం ఆజానామీ’’తిఆదీసు (మ॰ ని॰ ౧.౩౯౮) ఆకారే. ‘‘ఏహి త్వం, మాణవక, యేన సమణో ఆనన్దో తేనుపసఙ్కమ, ఉపసఙ్కమిత్వా మమ వచనేన సమణం ఆనన్దం అప్పాబాధం అప్పాతఙ్కం లహుట్ఠానం బలం ఫాసువిహారం పుచ్ఛ. ‘‘సుభో మాణవో తోదేయ్యపుత్తో భవన్తం ఆనన్దం అప్పాబాధం అప్పాతఙ్కం లహుట్ఠానం బలం ఫాసువిహారం పుచ్ఛతీ’’తి. ‘‘ఏవఞ్చ వదేహి, సాధు కిర భవం ఆనన్దో యేన సుభస్స మాణవస్స తోదేయ్యపుత్తస్స నివేసనం, తేనుపసఙ్కమతు అనుకమ్పం ఉపాదాయా’’తిఆదీసు (దీ॰ ని॰ ౧.౪౪౫) నిదస్సనే. ‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, కాలామా, ఇమే ధమ్మా కుసలా వా అకుసలా వాతి? అకుసలా, భన్తే. సావజ్జా వా అనవజ్జా వాతి? సావజ్జా, భన్తే. విఞ్ఞుగరహితా వా విఞ్ఞుప్పసత్థా వాతి? విఞ్ఞుగరహితా, భన్తే. సమత్తా సమాదిన్నా అహితాయ దుక్ఖాయ సంవత్తన్తి నో వా, కథం వో ఏత్థ హోతీతి? సమత్తా, భన్తే, సమాదిన్నా అహితాయ దుక్ఖాయ సంవత్తన్తి, ఏవం నో ఏత్థ హోతీ’’తిఆదీసు (అ॰ ని॰ ౩.౬౬) అవధారణే. స్వాయమిధ ఆకారనిదస్సనావధారణేసు దట్ఠబ్బో.

    Atthato pana evaṃ-saddo tāva upamūpadesasampahaṃsanagarahaṇavacanasampaṭiggahākāranidassanāvadhāraṇādianekatthappabhedo. Tathāhesa – ‘‘evaṃ jātena maccena, kattabbaṃ kusalaṃ bahu’’nti (dha. pa. 53) evamādīsu upamāyaṃ āgato. ‘‘Evaṃ te abhikkamitabbaṃ, evaṃ te paṭikkamitabba’’ntiādīsu (a. ni. 4.122) upadese. ‘‘Evametaṃ bhagavā, evametaṃ sugatā’’tiādīsu (a. ni. 3.66) sampahaṃsane. ‘‘Evamevaṃ panāyaṃ vasalī yasmiṃ vā tasmiṃ vā tassa muṇḍakassa samaṇakassa vaṇṇaṃ bhāsatī’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.187) garahaṇe. ‘‘Evaṃ, bhanteti kho te bhikkhū bhagavato paccassosu’’ntiādīsu (ma. ni. 1.1) vacanasampaṭiggahe. ‘‘Evaṃ byā kho ahaṃ, bhante, bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmī’’tiādīsu (ma. ni. 1.398) ākāre. ‘‘Ehi tvaṃ, māṇavaka, yena samaṇo ānando tenupasaṅkama, upasaṅkamitvā mama vacanena samaṇaṃ ānandaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ puccha. ‘‘Subho māṇavo todeyyaputto bhavantaṃ ānandaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchatī’’ti. ‘‘Evañca vadehi, sādhu kira bhavaṃ ānando yena subhassa māṇavassa todeyyaputtassa nivesanaṃ, tenupasaṅkamatu anukampaṃ upādāyā’’tiādīsu (dī. ni. 1.445) nidassane. ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, kālāmā, ime dhammā kusalā vā akusalā vāti? Akusalā, bhante. Sāvajjā vā anavajjā vāti? Sāvajjā, bhante. Viññugarahitā vā viññuppasatthā vāti? Viññugarahitā, bhante. Samattā samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattanti no vā, kathaṃ vo ettha hotīti? Samattā, bhante, samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattanti, evaṃ no ettha hotī’’tiādīsu (a. ni. 3.66) avadhāraṇe. Svāyamidha ākāranidassanāvadhāraṇesu daṭṭhabbo.

    తత్థ ఆకారత్థేన ఏవం-సద్దేన ఏతమత్థం దీపేతి, నానానయనిపుణమనేకజ్ఝాసయసముట్ఠానం, అత్థబ్యఞ్జనసమ్పన్నం, వివిధపాటిహారియం, ధమ్మత్థదేసనాపటివేధగమ్భీరం, సబ్బసత్తానం సకసకభాసానురూపతో సోతపథమాగచ్ఛన్తం తస్స భగవతో వచనం సబ్బప్పకారేన కో సమత్థో విఞ్ఞాతుం, సబ్బథామేన పన సోతుకామతం జనేత్వాపి ‘ఏవం మే సుతం’ మయాపి ఏకేనాకారేన సుతన్తి.

    Tattha ākāratthena evaṃ-saddena etamatthaṃ dīpeti, nānānayanipuṇamanekajjhāsayasamuṭṭhānaṃ, atthabyañjanasampannaṃ, vividhapāṭihāriyaṃ, dhammatthadesanāpaṭivedhagambhīraṃ, sabbasattānaṃ sakasakabhāsānurūpato sotapathamāgacchantaṃ tassa bhagavato vacanaṃ sabbappakārena ko samattho viññātuṃ, sabbathāmena pana sotukāmataṃ janetvāpi ‘evaṃ me sutaṃ’ mayāpi ekenākārena sutanti.

    నిదస్సనత్థేన – ‘‘నాహం సయమ్భూ, న మయా ఇదం సచ్ఛికత’’న్తి అత్తానం పరిమోచేన్తో – ‘ఏవం మే సుతం’, ‘మయాపి ఏవం సుత’న్తి ఇదాని వత్తబ్బం సకలం సుత్తం నిదస్సేతి.

    Nidassanatthena – ‘‘nāhaṃ sayambhū, na mayā idaṃ sacchikata’’nti attānaṃ parimocento – ‘evaṃ me sutaṃ’, ‘mayāpi evaṃ suta’nti idāni vattabbaṃ sakalaṃ suttaṃ nidasseti.

    అవధారణత్థేన – ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం బహుస్సుతానం యదిదం ఆనన్దో, గతిమన్తానం, సతిమన్తానం, ధితిమన్తానం, ఉపట్ఠాకానం యదిదం ఆనన్దో’’తి (అ॰ ని॰ ౧.౨౨౩). ఏవం భగవతా – ‘‘ఆయస్మా ఆనన్దో అత్థకుసలో, ధమ్మకుసలో, బ్యఞ్జనకుసలో, నిరుత్తికుసలో, పుబ్బాపరకుసలో’’తి (అ॰ ని॰ ౫.౧౬౯). ఏవం ధమ్మసేనాపతినా చ పసత్థభావానురూపం అత్తనో ధారణబలం దస్సేన్తో సత్తానం సోతుకామతం జనేతి – ‘ఏవం మే సుతం’, తఞ్చ ఖో అత్థతో వా బ్యఞ్జనతో వా అనూనమనధికం, ఏవమేవ న అఞ్ఞథా దట్ఠబ్బ’’న్తి.

    Avadhāraṇatthena – ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ bahussutānaṃ yadidaṃ ānando, gatimantānaṃ, satimantānaṃ, dhitimantānaṃ, upaṭṭhākānaṃ yadidaṃ ānando’’ti (a. ni. 1.223). Evaṃ bhagavatā – ‘‘āyasmā ānando atthakusalo, dhammakusalo, byañjanakusalo, niruttikusalo, pubbāparakusalo’’ti (a. ni. 5.169). Evaṃ dhammasenāpatinā ca pasatthabhāvānurūpaṃ attano dhāraṇabalaṃ dassento sattānaṃ sotukāmataṃ janeti – ‘evaṃ me sutaṃ’, tañca kho atthato vā byañjanato vā anūnamanadhikaṃ, evameva na aññathā daṭṭhabba’’nti.

    మే-సద్దో తీసు అత్థేసు దిస్సతి. తథా హిస్స – ‘‘గాథాభిగీతం మే అభోజనేయ్య’’న్తిఆదీసు (సు॰ ని॰ ౮౧) మయాతి అత్థో. ‘‘సాధు మే, భన్తే, భగవా సఙ్ఖిత్తేన ధమ్మం దేసేతూ’’తిఆదీసు (సం॰ ని॰ ౪.౮౮) మయ్హన్తి అత్థో. ‘‘ధమ్మదాయాదా మే, భిక్ఖవే , భవథా’’తిఆదీసు (మ॰ ని॰ ౧.౨౯) మమాతి అత్థో. ఇధ పన మయా సుతన్తి చ, మమ సుతన్తి చ అత్థద్వయే యుజ్జతి.

    Me-saddo tīsu atthesu dissati. Tathā hissa – ‘‘gāthābhigītaṃ me abhojaneyya’’ntiādīsu (su. ni. 81) mayāti attho. ‘‘Sādhu me, bhante, bhagavā saṅkhittena dhammaṃ desetū’’tiādīsu (saṃ. ni. 4.88) mayhanti attho. ‘‘Dhammadāyādā me, bhikkhave , bhavathā’’tiādīsu (ma. ni. 1.29) mamāti attho. Idha pana mayā sutanti ca, mama sutanti ca atthadvaye yujjati.

    సుతన్తి అయం సుత-సద్దో సఉపసగ్గో చ అనుపసగ్గో చ – గమనవిస్సుతకిలిన్న-ఉపచితానుయోగ-సోతవిఞ్ఞేయ్య-సోతద్వారానుసార-విఞ్ఞాతాదిఅనేకత్థప్పభేదో, తథా హిస్స ‘‘సేనాయ పసుతో’’తిఆదీసు గచ్ఛన్తోతి అత్థో. ‘‘సుతధమ్మస్స పస్సతో’’తిఆదీసు (ఉదా॰ ౧౧) విస్సుతధమ్మస్సాతి అత్థో. ‘‘అవస్సుతా అవస్సుతస్సా’’తిఆదీసు (పాచి॰ ౬౫౭) కిలిన్నాకిలిన్నస్సాతి అత్థో. ‘‘తుమ్హేహి పుఞ్ఞం పసుతం అనప్పక’’న్తిఆదీసు (ఖు॰ పా॰ ౭.౧౨) ఉపచితన్తి అత్థో. ‘‘యే ఝానపసుతా ధీరా’’తిఆదీసు (ధ॰ ప॰ ౧౮౧) ఝానానుయుత్తాతి అత్థో. ‘దిట్ఠం సుతం ముత’న్తిఆదీసు (మ॰ ని॰ ౧.౨౪౧) సోతవిఞ్ఞేయ్యన్తి అత్థో. ‘‘సుతధరో సుతసన్నిచయో’’తిఆదీసు (మ॰ ని॰ ౧.౩౩౯) సోతద్వారానుసారవిఞ్ఞాతధరోతి అత్థో. ఇధ పనస్స సోతద్వారానుసారేన ఉపధారితన్తి వా ఉపధారణన్తి వాతి అత్థో. ‘మే’ సద్దస్స హి ‘మయా’తి అత్థే సతి ‘ఏవం మయా సుతం’ సోతద్వారానుసారేన ఉపధారితన్తి యుజ్జతి. ‘మమా’తి అత్థే సతి ఏవం మమ సుతం సోతద్వారానుసారేన ఉపధారణన్తి యుజ్జతి.

    Sutanti ayaṃ suta-saddo saupasaggo ca anupasaggo ca – gamanavissutakilinna-upacitānuyoga-sotaviññeyya-sotadvārānusāra-viññātādianekatthappabhedo, tathā hissa ‘‘senāya pasuto’’tiādīsu gacchantoti attho. ‘‘Sutadhammassa passato’’tiādīsu (udā. 11) vissutadhammassāti attho. ‘‘Avassutā avassutassā’’tiādīsu (pāci. 657) kilinnākilinnassāti attho. ‘‘Tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappaka’’ntiādīsu (khu. pā. 7.12) upacitanti attho. ‘‘Ye jhānapasutā dhīrā’’tiādīsu (dha. pa. 181) jhānānuyuttāti attho. ‘Diṭṭhaṃ sutaṃ muta’ntiādīsu (ma. ni. 1.241) sotaviññeyyanti attho. ‘‘Sutadharo sutasannicayo’’tiādīsu (ma. ni. 1.339) sotadvārānusāraviññātadharoti attho. Idha panassa sotadvārānusārena upadhāritanti vā upadhāraṇanti vāti attho. ‘Me’ saddassa hi ‘mayā’ti atthe sati ‘evaṃ mayā sutaṃ’ sotadvārānusārena upadhāritanti yujjati. ‘Mamā’ti atthe sati evaṃ mama sutaṃ sotadvārānusārena upadhāraṇanti yujjati.

    ఏవమేతేసు తీసు పదేసు ఏవన్తి సోతవిఞ్ఞాణాదివిఞ్ఞాణకిచ్చనిదస్సనం. మేతి వుత్తవిఞ్ఞాణసమఙ్గిపుగ్గలనిదస్సనం. సుతన్తి అస్సవనభావపటిక్ఖేపతో అనూనాధికావిపరీతగ్గహణనిదస్సనం. తథా ఏవన్తి తస్సా సోతద్వారానుసారేన పవత్తాయ విఞ్ఞాణవీథియా నానప్పకారేన ఆరమ్మణే పవత్తిభావప్పకాసనం. మేతి అత్తప్పకాసనం. సుతన్తి ధమ్మప్పకాసనం. అయఞ్హేత్థ సఙ్ఖేపో – ‘‘నానప్పకారేన ఆరమ్మణే పవత్తాయ విఞ్ఞాణవీథియా మయా న అఞ్ఞం కతం, ఇదం పన కతం, అయం ధమ్మో సుతో’’తి.

    Evametesu tīsu padesu evanti sotaviññāṇādiviññāṇakiccanidassanaṃ. Meti vuttaviññāṇasamaṅgipuggalanidassanaṃ. Sutanti assavanabhāvapaṭikkhepato anūnādhikāviparītaggahaṇanidassanaṃ. Tathā evanti tassā sotadvārānusārena pavattāya viññāṇavīthiyā nānappakārena ārammaṇe pavattibhāvappakāsanaṃ. Meti attappakāsanaṃ. Sutanti dhammappakāsanaṃ. Ayañhettha saṅkhepo – ‘‘nānappakārena ārammaṇe pavattāya viññāṇavīthiyā mayā na aññaṃ kataṃ, idaṃ pana kataṃ, ayaṃ dhammo suto’’ti.

    తథా ఏవన్తి నిద్దిసితబ్బధమ్మప్పకాసనం. మేతి పుగ్గలప్పకాసనం. సుతన్తి పుగ్గలకిచ్చప్పకాసనం. ఇదం వుత్తం హోతి. ‘‘యం సుత్తం నిద్దిసిస్సామి, తం మయా ఏవం సుత’’న్తి.

    Tathā evanti niddisitabbadhammappakāsanaṃ. Meti puggalappakāsanaṃ. Sutanti puggalakiccappakāsanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti. ‘‘Yaṃ suttaṃ niddisissāmi, taṃ mayā evaṃ suta’’nti.

    తథా ఏవన్తి యస్స చిత్తసన్తానస్స నానాకారప్పవత్తియా నానత్థబ్యఞ్జనగ్గహణం హోతి, తస్స నానాకారనిద్దేసో. ఏవన్తి హి అయమాకారపఞ్ఞత్తి. మేతి కత్తునిద్దేసో. సుతన్తి విసయనిద్దేసో. ఏత్తావతా నానాకారప్పవత్తేన చిత్తసన్తానేన తం సమఙ్గినో కత్తు విసయగ్గహణసన్నిట్ఠానం కతం హోతి.

    Tathā evanti yassa cittasantānassa nānākārappavattiyā nānatthabyañjanaggahaṇaṃ hoti, tassa nānākāraniddeso. Evanti hi ayamākārapaññatti. Meti kattuniddeso. Sutanti visayaniddeso. Ettāvatā nānākārappavattena cittasantānena taṃ samaṅgino kattu visayaggahaṇasanniṭṭhānaṃ kataṃ hoti.

    అథవా ఏవన్తి పుగ్గలకిచ్చనిద్దేసో. సుతన్తి విఞ్ఞాణకిచ్చనిద్దేసో. మేతి ఉభయకిచ్చయుత్తపుగ్గలనిద్దేసో. అయం పనేత్థ సఙ్ఖేపో, ‘‘మయా సవనకిచ్చవిఞ్ఞాణసమఙ్గినా పుగ్గలేన విఞ్ఞాణవసేన లద్ధసవనకిచ్చవోహారేన సుత’’న్తి.

    Athavā evanti puggalakiccaniddeso. Sutanti viññāṇakiccaniddeso. Meti ubhayakiccayuttapuggalaniddeso. Ayaṃ panettha saṅkhepo, ‘‘mayā savanakiccaviññāṇasamaṅginā puggalena viññāṇavasena laddhasavanakiccavohārena suta’’nti.

    తత్థ ఏవన్తి చ మేతి చ సచ్చికట్ఠపరమత్థవసేన అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తి. కిఞ్హేత్థ తం పరమత్థతో అత్థి, యం ఏవన్తి వా మేతి వా నిద్దేసం లభేథ? సుతన్తి విజ్జమానపఞ్ఞత్తి. యఞ్హి తం ఏత్థ సోతేన ఉపలద్ధం, తం పరమత్థతో విజ్జమానన్తి. తథా ‘ఏవ’న్తి చ, మేతి చ, తం తం ఉపాదాయ వత్తబ్బతో ఉపాదాపఞ్ఞత్తి. ‘సుత’న్తి దిట్ఠాదీని ఉపనిధాయ వత్తబ్బతో ఉపనిధాపఞ్ఞత్తి. ఏత్థ చ ఏవన్తి వచనేన అసమ్మోహం దీపేతి. న హి సమ్మూళ్హో నానప్పకారపటివేధసమత్థో హోతి. ‘సుత’న్తి వచనేన సుతస్స అసమ్మోసం దీపేతి. యస్స హి సుతం సమ్ముట్ఠం హోతి, న సో కాలన్తరేన మయా సుతన్తి పటిజానాతి. ఇచ్చస్స అసమ్మోహేన పఞ్ఞాసిద్ధి, అసమ్మోసేన పన సతిసిద్ధి. తత్థ పఞ్ఞాపుబ్బఙ్గమాయ సతియా బ్యఞ్జనావధారణసమత్థతా, సతిపుబ్బఙ్గమాయ పఞ్ఞాయ అత్థపటివేధసమత్థతా. తదుభయసమత్థతాయోగేన అత్థబ్యఞ్జనసమ్పన్నస్స ధమ్మకోసస్స అనుపాలనసమత్థతో ధమ్మభణ్డాగారికత్తసిద్ధి.

    Tattha evanti ca meti ca saccikaṭṭhaparamatthavasena avijjamānapaññatti. Kiñhettha taṃ paramatthato atthi, yaṃ evanti vā meti vā niddesaṃ labhetha? Sutanti vijjamānapaññatti. Yañhi taṃ ettha sotena upaladdhaṃ, taṃ paramatthato vijjamānanti. Tathā ‘eva’nti ca, meti ca, taṃ taṃ upādāya vattabbato upādāpaññatti. ‘Suta’nti diṭṭhādīni upanidhāya vattabbato upanidhāpaññatti. Ettha ca evanti vacanena asammohaṃ dīpeti. Na hi sammūḷho nānappakārapaṭivedhasamattho hoti. ‘Suta’nti vacanena sutassa asammosaṃ dīpeti. Yassa hi sutaṃ sammuṭṭhaṃ hoti, na so kālantarena mayā sutanti paṭijānāti. Iccassa asammohena paññāsiddhi, asammosena pana satisiddhi. Tattha paññāpubbaṅgamāya satiyā byañjanāvadhāraṇasamatthatā, satipubbaṅgamāya paññāya atthapaṭivedhasamatthatā. Tadubhayasamatthatāyogena atthabyañjanasampannassa dhammakosassa anupālanasamatthato dhammabhaṇḍāgārikattasiddhi.

    అపరో నయో, ఏవన్తి వచనేన యోనిసో మనసికారం దీపేతి. అయోనిసో మనసికరోతో హి నానప్పకారపటివేధాభావతో. సుతన్తి వచనేన అవిక్ఖేపం దీపేతి, విక్ఖిత్తచిత్తస్స సవనాభావతో. తథా హి విక్ఖిత్తచిత్తో పుగ్గలో సబ్బసమ్పత్తియా వుచ్చమానోపి ‘‘న మయా సుతం, పున భణథా’’తి భణతి. యోనిసో మనసికారేన చేత్థ అత్తసమ్మాపణిధిం పుబ్బే చ కతపుఞ్ఞతం సాధేతి, సమ్మా అప్పణిహితత్తస్స పుబ్బే అకతపుఞ్ఞస్స వా తదభావతో. అవిక్ఖేపేన సద్ధమ్మస్సవనం సప్పురిసూపనిస్సయఞ్చ సాధేతి. న హి విక్ఖిత్తచిత్తో సోతుం సక్కోతి, న చ సప్పురిసే అనుపస్సయమానస్స సవనం అత్థీతి.

    Aparo nayo, evanti vacanena yoniso manasikāraṃ dīpeti. Ayoniso manasikaroto hi nānappakārapaṭivedhābhāvato. Sutanti vacanena avikkhepaṃ dīpeti, vikkhittacittassa savanābhāvato. Tathā hi vikkhittacitto puggalo sabbasampattiyā vuccamānopi ‘‘na mayā sutaṃ, puna bhaṇathā’’ti bhaṇati. Yoniso manasikārena cettha attasammāpaṇidhiṃ pubbe ca katapuññataṃ sādheti, sammā appaṇihitattassa pubbe akatapuññassa vā tadabhāvato. Avikkhepena saddhammassavanaṃ sappurisūpanissayañca sādheti. Na hi vikkhittacitto sotuṃ sakkoti, na ca sappurise anupassayamānassa savanaṃ atthīti.

    అపరో నయో, యస్మా ఏవన్తి యస్స చిత్తసన్తానస్స నానాకారప్పవత్తియా నానత్థబ్యఞ్జనగ్గహణం హోతి, తస్స నానాకారనిద్దేసోతి వుత్తం, సో చ ఏవం భద్దకో ఆకారో న సమ్మాఅప్పణిహితత్తనో పుబ్బే అకతపుఞ్ఞస్స వా హోతి, తస్మా ఏవన్తి ఇమినా భద్దకేనాకారేన పచ్ఛిమచక్కద్వయసమ్పత్తిమత్తనో దీపేతి. సుతన్తి సవనయోగేన పురిమచక్కద్వయసమ్పత్తిం. న హి అప్పతిరూపదేసే వసతో సప్పురిసూపనిస్సయవిరహితస్స వా సవనం అత్థి. ఇచ్చస్స పచ్ఛిమచక్కద్వయసిద్ధియా ఆసయసుద్ధిసిద్ధా హోతి, పురిమచక్కద్వయసిద్ధియా పయోగసుద్ధి, తాయ చ ఆసయసుద్ధియా అధిగమబ్యత్తిసిద్ధి, పయోగసుద్ధియా ఆగమబ్యత్తిసిద్ధి. ఇతి పయోగాసయసుద్ధస్స ఆగమాధిగమసమ్పన్నస్స వచనం అరుణుగ్గం వియ సూరియస్స ఉదయతో యోనిసో మనసికారో వియ చ కుసలకమ్మస్స అరహతి భగవతో వచనస్స పుబ్బఙ్గమం భవితున్తి ఠానే నిదానం ఠపేన్తో – ‘‘ఏవం మే సుత’’న్తిఆదిమాహ.

    Aparo nayo, yasmā evanti yassa cittasantānassa nānākārappavattiyā nānatthabyañjanaggahaṇaṃ hoti, tassa nānākāraniddesoti vuttaṃ, so ca evaṃ bhaddako ākāro na sammāappaṇihitattano pubbe akatapuññassa vā hoti, tasmā evanti iminā bhaddakenākārena pacchimacakkadvayasampattimattano dīpeti. Sutanti savanayogena purimacakkadvayasampattiṃ. Na hi appatirūpadese vasato sappurisūpanissayavirahitassa vā savanaṃ atthi. Iccassa pacchimacakkadvayasiddhiyā āsayasuddhisiddhā hoti, purimacakkadvayasiddhiyā payogasuddhi, tāya ca āsayasuddhiyā adhigamabyattisiddhi, payogasuddhiyā āgamabyattisiddhi. Iti payogāsayasuddhassa āgamādhigamasampannassa vacanaṃ aruṇuggaṃ viya sūriyassa udayato yoniso manasikāro viya ca kusalakammassa arahati bhagavato vacanassa pubbaṅgamaṃ bhavitunti ṭhāne nidānaṃ ṭhapento – ‘‘evaṃ me suta’’ntiādimāha.

    అపరో నయో, ‘ఏవ’న్తి ఇమినా నానప్పకారపటివేధదీపకేన వచనేన అత్తనో అత్థపటిభానపటిసమ్భిదాసమ్పత్తిసబ్భావం దీపేతి. ‘సుత’న్తి ఇమినా సోతబ్బప్పభేదపటివేధదీపకేన ధమ్మనిరుత్తిపటిసమ్భిదాసమ్పత్తిసబ్భావం. ‘ఏవ’న్తి చ ఇదం యోనిసో మనసికారదీపకం వచనం భాసమానో – ‘‘ఏతే మయా ధమ్మా మనసానుపేక్ఖితా, దిట్ఠియా సుప్పటివిద్ధా’’తి దీపేతి. ‘సుత’న్తి ఇదం సవనయోగదీపకం వచనం భాసమానో – ‘‘బహూ మయా ధమ్మా సుతా ధాతా వచసా పరిచితా’’తి దీపేతి. తదుభయేనాపి అత్థబ్యఞ్జనపారిపూరిం దీపేన్తో సవనే ఆదరం జనేతి. అత్థబ్యఞ్జనపరిపుణ్ణఞ్హి ధమ్మం ఆదరేన అస్సుణన్తో మహతా హితా పరిబాహిరో హోతీతి, తస్మా ఆదరం జనేత్వా సక్కచ్చం అయం ధమ్మో సోతబ్బోతి.

    Aparo nayo, ‘eva’nti iminā nānappakārapaṭivedhadīpakena vacanena attano atthapaṭibhānapaṭisambhidāsampattisabbhāvaṃ dīpeti. ‘Suta’nti iminā sotabbappabhedapaṭivedhadīpakena dhammaniruttipaṭisambhidāsampattisabbhāvaṃ. ‘Eva’nti ca idaṃ yoniso manasikāradīpakaṃ vacanaṃ bhāsamāno – ‘‘ete mayā dhammā manasānupekkhitā, diṭṭhiyā suppaṭividdhā’’ti dīpeti. ‘Suta’nti idaṃ savanayogadīpakaṃ vacanaṃ bhāsamāno – ‘‘bahū mayā dhammā sutā dhātā vacasā paricitā’’ti dīpeti. Tadubhayenāpi atthabyañjanapāripūriṃ dīpento savane ādaraṃ janeti. Atthabyañjanaparipuṇṇañhi dhammaṃ ādarena assuṇanto mahatā hitā paribāhiro hotīti, tasmā ādaraṃ janetvā sakkaccaṃ ayaṃ dhammo sotabboti.

    ‘‘ఏవం మే సుత’’న్తి ఇమినా పన సకలేన వచనేన ఆయస్మా ఆనన్దో తథాగతప్పవేదితం ధమ్మం అత్తనో అదహన్తో అసప్పురిసభూమిం అతిక్కమతి. సావకత్తం పటిజానన్తో సప్పురిసభూమిం ఓక్కమతి. తథా అసద్ధమ్మా చిత్తం వుట్ఠాపేతి, సద్ధమ్మే చిత్తం పతిట్ఠాపేతి. ‘‘కేవలం సుతమేవేతం మయా, తస్సేవ భగవతో వచన’’న్తి దీపేన్తో అత్తానం పరిమోచేతి, సత్థారం అపదిసతి, జినవచనం అప్పేతి, ధమ్మనేత్తిం పతిట్ఠాపేతి.

    ‘‘Evaṃ me suta’’nti iminā pana sakalena vacanena āyasmā ānando tathāgatappaveditaṃ dhammaṃ attano adahanto asappurisabhūmiṃ atikkamati. Sāvakattaṃ paṭijānanto sappurisabhūmiṃ okkamati. Tathā asaddhammā cittaṃ vuṭṭhāpeti, saddhamme cittaṃ patiṭṭhāpeti. ‘‘Kevalaṃ sutamevetaṃ mayā, tasseva bhagavato vacana’’nti dīpento attānaṃ parimoceti, satthāraṃ apadisati, jinavacanaṃ appeti, dhammanettiṃ patiṭṭhāpeti.

    అపిచ ‘‘ఏవం మే సుత’’న్తి అత్తనా ఉప్పాదితభావం అప్పటిజానన్తో పురిమవచనం వివరన్తో – ‘‘సమ్ముఖా పటిగ్గహితమిదం మయా తస్స భగవతో చతువేసారజ్జవిసారదస్స దసబలధరస్స ఆసభట్ఠానట్ఠాయినో సీహనాదనాదినో సబ్బసత్తుత్తమస్స ధమ్మిస్సరస్స ధమ్మరాజస్స ధమ్మాధిపతినో ధమ్మదీపస్స ధమ్మసరణస్స సద్ధమ్మవరచక్కవత్తినో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స వచనం, న ఏత్థ అత్థే వా ధమ్మే వా పదే వా బ్యఞ్జనే వా కఙ్ఖా వా విమతి వా కాతబ్బా’’తి సబ్బేసం దేవమనుస్సానం ఇమస్మిం ధమ్మే అస్సద్ధియం వినాసేతి, సద్ధాసమ్పదం ఉప్పాదేతి. తేనేతం వుచ్చతి –

    Apica ‘‘evaṃ me suta’’nti attanā uppāditabhāvaṃ appaṭijānanto purimavacanaṃ vivaranto – ‘‘sammukhā paṭiggahitamidaṃ mayā tassa bhagavato catuvesārajjavisāradassa dasabaladharassa āsabhaṭṭhānaṭṭhāyino sīhanādanādino sabbasattuttamassa dhammissarassa dhammarājassa dhammādhipatino dhammadīpassa dhammasaraṇassa saddhammavaracakkavattino sammāsambuddhassa vacanaṃ, na ettha atthe vā dhamme vā pade vā byañjane vā kaṅkhā vā vimati vā kātabbā’’ti sabbesaṃ devamanussānaṃ imasmiṃ dhamme assaddhiyaṃ vināseti, saddhāsampadaṃ uppādeti. Tenetaṃ vuccati –

    ‘‘వినాసయతి అస్సద్ధం, సద్ధం వడ్ఢేతి సాసనే;

    ‘‘Vināsayati assaddhaṃ, saddhaṃ vaḍḍheti sāsane;

    ఏవం మే సుతమిచ్చేవం, వదం గోతమసావకో’’తి.

    Evaṃ me sutamiccevaṃ, vadaṃ gotamasāvako’’ti.

    ఏకన్తి గణనపరిచ్ఛేదనిద్దేసో. సమయన్తి పరిచ్ఛిన్ననిద్దేసో. ఏకం సమయన్తి అనియమితపరిదీపనం. తత్థ సమయసద్దో –

    Ekanti gaṇanaparicchedaniddeso. Samayanti paricchinnaniddeso. Ekaṃ samayanti aniyamitaparidīpanaṃ. Tattha samayasaddo –

    ‘‘సమవాయే ఖణే కాలే, సమూహే హేతుదిట్ఠిసు;

    ‘‘Samavāye khaṇe kāle, samūhe hetudiṭṭhisu;

    పటిలాభే పహానే చ, పటివేధే చ దిస్సతి’’.

    Paṭilābhe pahāne ca, paṭivedhe ca dissati’’.

    తథా హిస్స – ‘‘అప్పేవనామ స్వేపి ఉపసఙ్కమేయ్యామ కాలఞ్చ సమయఞ్చ ఉపాదాయా’’తి ఏవమాదీసు (దీ॰ ని॰ ౧.౪౪౭) సమవాయో అత్థో. ‘‘ఏకోవ ఖో భిక్ఖవే, ఖణో చ సమయో చ బ్రహ్మచరియవాసాయా’’తిఆదీసు (అ॰ ని॰ ౮.౨౯) ఖణో. ‘‘ఉణ్హసమయో పరిళాహసమయో’’తిఆదీసు (పాచి॰ ౩౫౮) కాలో. ‘‘మహాసమయో పవనస్మి’’న్తిఆదీసు (దీ॰ ని॰ ౨.౩౩౨) సమూహో. ‘‘సమయోపి ఖో తే, భద్దాలి, అప్పటివిద్ధో అహోసి, భగవా ఖో సావత్థియం విహరతి, భగవాపి మం జానిస్సతి, భద్దాలి నామ భిక్ఖు సత్థుసాసనే సిక్ఖాయ అపరిపూరకారీ’తి. అయమ్పి ఖో, తే భద్దాలి, సమయో అప్పటివిద్ధో అహోసీ’’తిఆదీసు (మ॰ ని॰ ౨.౧౩౫) హేతు. ‘‘తేన ఖో పన సమయేన ఉగ్గహమానో పరిబ్బాజకో సమణముణ్డికాపుత్తో సమయప్పవాదకే తిన్దుకాచీరే ఏకసాలకే మల్లికాయ ఆరామే పటివసతీ’’తిఆదీసు (మ॰ ని॰ ౨.౨౬౦) దిట్ఠి.

    Tathā hissa – ‘‘appevanāma svepi upasaṅkameyyāma kālañca samayañca upādāyā’’ti evamādīsu (dī. ni. 1.447) samavāyo attho. ‘‘Ekova kho bhikkhave, khaṇo ca samayo ca brahmacariyavāsāyā’’tiādīsu (a. ni. 8.29) khaṇo. ‘‘Uṇhasamayo pariḷāhasamayo’’tiādīsu (pāci. 358) kālo. ‘‘Mahāsamayo pavanasmi’’ntiādīsu (dī. ni. 2.332) samūho. ‘‘Samayopi kho te, bhaddāli, appaṭividdho ahosi, bhagavā kho sāvatthiyaṃ viharati, bhagavāpi maṃ jānissati, bhaddāli nāma bhikkhu satthusāsane sikkhāya aparipūrakārī’ti. Ayampi kho, te bhaddāli, samayo appaṭividdho ahosī’’tiādīsu (ma. ni. 2.135) hetu. ‘‘Tena kho pana samayena uggahamāno paribbājako samaṇamuṇḍikāputto samayappavādake tindukācīre ekasālake mallikāya ārāme paṭivasatī’’tiādīsu (ma. ni. 2.260) diṭṭhi.

    ‘‘దిట్ఠే ధమ్మే చ యో అత్థో, యో చత్థో సమ్పరాయికో;

    ‘‘Diṭṭhe dhamme ca yo attho, yo cattho samparāyiko;

    అత్థాభిసమయా ధీరో, పణ్డితోతి పవుచ్చతీ’’తి. (సం॰ ని॰ ౧.౧౨౮) –

    Atthābhisamayā dhīro, paṇḍitoti pavuccatī’’ti. (saṃ. ni. 1.128) –

    ఆదీసు పటిలాభో. ‘‘సమ్మా మానాభిసమయా అన్తమకాసి దుక్ఖస్సా’’తిఆదీసు (అ॰ ని॰ ౭.౯) పహానం. ‘‘దుక్ఖస్స పీళనట్ఠో సఙ్ఖతట్ఠో సన్తాపట్ఠో విపరిణామట్ఠో అభిసమయట్ఠో’’తిఆదీసు (పటి॰ ౧౦౮) పటివేధో. ఇధ పనస్స కాలో అత్థో. తేన సంవచ్ఛరఉతుమాసడ్ఢమాసరత్తిదివపుబ్బణ్హమజ్ఝన్హికసాయన్హపఠమమజ్ఝి-మపచ్ఛిమయామముహుత్తాదీసు కాలప్పభేదభూతేసు సమయేసు ఏకం సమయన్తి దీపేతి.

    Ādīsu paṭilābho. ‘‘Sammā mānābhisamayā antamakāsi dukkhassā’’tiādīsu (a. ni. 7.9) pahānaṃ. ‘‘Dukkhassa pīḷanaṭṭho saṅkhataṭṭho santāpaṭṭho vipariṇāmaṭṭho abhisamayaṭṭho’’tiādīsu (paṭi. 108) paṭivedho. Idha panassa kālo attho. Tena saṃvaccharautumāsaḍḍhamāsarattidivapubbaṇhamajjhanhikasāyanhapaṭhamamajjhi-mapacchimayāmamuhuttādīsu kālappabhedabhūtesu samayesu ekaṃ samayanti dīpeti.

    తత్థ కిఞ్చాపి ఏతేసు సంవచ్ఛరాదీసు సమయేసు యం యం సుత్తం యస్మిం యస్మిం సంవచ్ఛరే ఉతుమ్హి మాసే పక్ఖే రత్తిభాగే వా దివసభాగే వా వుత్తం, సబ్బం తం థేరస్స సువిదితం సువవత్థాపితం పఞ్ఞాయ. యస్మా పన – ‘‘ఏవం మే సుతం’’ అసుకసంవచ్ఛరే అసుకఉతుమ్హి అసుకమాసే అసుకపక్ఖే అసుకరత్తిభాగే అసుకదివసభాగే వాతి ఏవం వుత్తే న సక్కా సుఖేన ధారేతుం వా ఉద్దిసితుం వా ఉద్దిసాపేతుం వా, బహు చ వత్తబ్బం హోతి, తస్మా ఏకేనేవ పదేన తమత్థం సమోధానేత్వా ‘‘ఏకం సమయ’’న్తి ఆహ. యే వా ఇమే గబ్భోక్కన్తిసమయో, జాతిసమయో, సంవేగసమయో, అభినిక్ఖమనసమయో, దుక్కరకారికసమయో, మారవిజయసమయో, అభిసమ్బోధిసమయో దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారసమయో, దేసనాసమయో, పరినిబ్బానసమయోతి, ఏవమాదయో భగవతో దేవమనుస్సేసు అతివియ పకాసా అనేకకాలప్పభేదా ఏవ సమయా. తేసు సమయేసు దేసనాసమయసఙ్ఖాతం ఏకం సమయన్తి దీపేతి. యో చాయం ఞాణకరుణాకిచ్చసమయేసు కరుణాకిచ్చసమయో, అత్తహితపరహితపటిపత్తిసమయేసు పరహితపటిపత్తిసమయో, సన్నిపతితానం కరణీయద్వయసమయేసు ధమ్మికథాసమయో దేసనాపటిపత్తిసమయేసు దేసనాసమయో, తేసుపి సమయేసు అఞ్ఞతరం సమయం సన్ధాయ ‘‘ఏకం సమయ’’న్తి ఆహ.

    Tattha kiñcāpi etesu saṃvaccharādīsu samayesu yaṃ yaṃ suttaṃ yasmiṃ yasmiṃ saṃvacchare utumhi māse pakkhe rattibhāge vā divasabhāge vā vuttaṃ, sabbaṃ taṃ therassa suviditaṃ suvavatthāpitaṃ paññāya. Yasmā pana – ‘‘evaṃ me sutaṃ’’ asukasaṃvacchare asukautumhi asukamāse asukapakkhe asukarattibhāge asukadivasabhāge vāti evaṃ vutte na sakkā sukhena dhāretuṃ vā uddisituṃ vā uddisāpetuṃ vā, bahu ca vattabbaṃ hoti, tasmā ekeneva padena tamatthaṃ samodhānetvā ‘‘ekaṃ samaya’’nti āha. Ye vā ime gabbhokkantisamayo, jātisamayo, saṃvegasamayo, abhinikkhamanasamayo, dukkarakārikasamayo, māravijayasamayo, abhisambodhisamayo diṭṭhadhammasukhavihārasamayo, desanāsamayo, parinibbānasamayoti, evamādayo bhagavato devamanussesu ativiya pakāsā anekakālappabhedā eva samayā. Tesu samayesu desanāsamayasaṅkhātaṃ ekaṃ samayanti dīpeti. Yo cāyaṃ ñāṇakaruṇākiccasamayesu karuṇākiccasamayo, attahitaparahitapaṭipattisamayesu parahitapaṭipattisamayo, sannipatitānaṃ karaṇīyadvayasamayesu dhammikathāsamayo desanāpaṭipattisamayesu desanāsamayo, tesupi samayesu aññataraṃ samayaṃ sandhāya ‘‘ekaṃ samaya’’nti āha.

    కస్మా పనేత్థ యథా అభిధమ్మే ‘‘యస్మిం సమయే కామావచర’’న్తి (ధ॰ స॰ ౧) చ, ఇతో అఞ్ఞేసు చ సుత్తపదేసు – ‘‘యస్మిం సమయే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు వివిచ్చేవ కామేహీ’’తి చ భుమ్మవచననిద్దేసో కతో, వినయే చ – ‘‘తేన సమయేన బుద్ధో భగవా’’తి కరణవచనేన, తథా అకత్వా ‘‘ఏకం సమయ’’న్తి ఉపయోగవచననిద్దేసో కతోతి? తత్థ తథా ఇధ చ అఞ్ఞథా అత్థసమ్భవతో. తత్థ హి అభిధమ్మే ఇతో అఞ్ఞేసు సుత్తపదేసు చ అధికరణత్థో భావేన భావలక్ఖణత్థో చ సమ్భవతి. అధికరణఞ్హి కాలత్థో, సమూహత్థో చ సమయో, తత్థ తత్థ వుత్తానం ఫస్సాదిధమ్మానం ఖణసమవాయహేతుసఙ్ఖాతస్స చ సమయస్స భావేన తేసం భావో లక్ఖీయతి, తస్మా తదత్థజోతనత్థం తత్థ భుమ్మవచననిద్దేసో కతో.

    Kasmā panettha yathā abhidhamme ‘‘yasmiṃ samaye kāmāvacara’’nti (dha. sa. 1) ca, ito aññesu ca suttapadesu – ‘‘yasmiṃ samaye, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehī’’ti ca bhummavacananiddeso kato, vinaye ca – ‘‘tena samayena buddho bhagavā’’ti karaṇavacanena, tathā akatvā ‘‘ekaṃ samaya’’nti upayogavacananiddeso katoti? Tattha tathā idha ca aññathā atthasambhavato. Tattha hi abhidhamme ito aññesu suttapadesu ca adhikaraṇattho bhāvena bhāvalakkhaṇattho ca sambhavati. Adhikaraṇañhi kālattho, samūhattho ca samayo, tattha tattha vuttānaṃ phassādidhammānaṃ khaṇasamavāyahetusaṅkhātassa ca samayassa bhāvena tesaṃ bhāvo lakkhīyati, tasmā tadatthajotanatthaṃ tattha bhummavacananiddeso kato.

    వినయే చ హేతుఅత్థో కరణత్థో చ సమ్భవతి. యో హి సో సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తిసమయో సారిపుత్తాదీహిపి దుబ్బిఞ్ఞేయ్యో, తేన సమయేన హేతుభూతేన కరణభూతేన చ సిక్ఖాపదాని పఞ్ఞాపయన్తో సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తిహేతుఞ్చ అపేక్ఖమానో భగవా తత్థ తత్థ విహాసి, తస్మా తదత్థజోతనత్థం తత్థ కరణవచనేన నిద్దేసో కతో.

    Vinaye ca hetuattho karaṇattho ca sambhavati. Yo hi so sikkhāpadapaññattisamayo sāriputtādīhipi dubbiññeyyo, tena samayena hetubhūtena karaṇabhūtena ca sikkhāpadāni paññāpayanto sikkhāpadapaññattihetuñca apekkhamāno bhagavā tattha tattha vihāsi, tasmā tadatthajotanatthaṃ tattha karaṇavacanena niddeso kato.

    ఇధ పన అఞ్ఞస్మిఞ్చ ఏవం జాతికే అచ్చన్తసంయోగత్థో సమ్భవతి. యఞ్హి సమయం భగవా ఇమం అఞ్ఞం వా సుత్తన్తం దేసేసి, అచ్చన్తమేవ తం సమయం కరుణావిహారేన విహాసి, తస్మా తదత్థజోతనత్థం ఇధ ఉపయోగవచననిద్దేసో కతోతి.

    Idha pana aññasmiñca evaṃ jātike accantasaṃyogattho sambhavati. Yañhi samayaṃ bhagavā imaṃ aññaṃ vā suttantaṃ desesi, accantameva taṃ samayaṃ karuṇāvihārena vihāsi, tasmā tadatthajotanatthaṃ idha upayogavacananiddeso katoti.

    తేనేతం వుచ్చతి –

    Tenetaṃ vuccati –

    ‘‘తం తం అత్థమపేక్ఖిత్వా, భుమ్మేన కరణేన చ;

    ‘‘Taṃ taṃ atthamapekkhitvā, bhummena karaṇena ca;

    అఞ్ఞత్ర సమయో వుత్తో, ఉపయోగేన సో ఇధా’’తి.

    Aññatra samayo vutto, upayogena so idhā’’ti.

    పోరాణా పన వణ్ణయన్తి – ‘‘తస్మిం సమయే’’తి వా, ‘‘తేన సమయేనా’’తి వా, ‘‘ఏకం సమయ’’న్తి వా, అభిలాపమత్తభేదో ఏస, సబ్బత్థ భుమ్మమేవత్థోతి. తస్మా ‘‘ఏకం సమయ’’న్తి వుత్తేపి ‘‘ఏకస్మిం సమయే’’తి అత్థో వేదితబ్బో.

    Porāṇā pana vaṇṇayanti – ‘‘tasmiṃ samaye’’ti vā, ‘‘tena samayenā’’ti vā, ‘‘ekaṃ samaya’’nti vā, abhilāpamattabhedo esa, sabbattha bhummamevatthoti. Tasmā ‘‘ekaṃ samaya’’nti vuttepi ‘‘ekasmiṃ samaye’’ti attho veditabbo.

    భగవాతి గరు. గరుఞ్హి లోకే భగవాతి వదన్తి. అయఞ్చ సబ్బగుణవిసిట్ఠతాయ సబ్బసత్తానం గరు, తస్మా భగవాతి వేదితబ్బో. పోరాణేహిపి వుత్తం –

    Bhagavāti garu. Garuñhi loke bhagavāti vadanti. Ayañca sabbaguṇavisiṭṭhatāya sabbasattānaṃ garu, tasmā bhagavāti veditabbo. Porāṇehipi vuttaṃ –

    ‘‘భగవాతి వచనం సేట్ఠం, భగవాతి వచనముత్తమం;

    ‘‘Bhagavāti vacanaṃ seṭṭhaṃ, bhagavāti vacanamuttamaṃ;

    గరు గారవయుత్తో సో, భగవా తేన వుచ్చతీ’’తి.

    Garu gāravayutto so, bhagavā tena vuccatī’’ti.

    అపి చ –

    Api ca –

    ‘‘భాగ్యవా భగ్గవా యుత్తో, భగేహి చ విభత్తవా;

    ‘‘Bhāgyavā bhaggavā yutto, bhagehi ca vibhattavā;

    భత్తవా వన్తగమనో, భవేసు భగవా తతో’’తి.

    Bhattavā vantagamano, bhavesu bhagavā tato’’ti.

    ఇమిస్సా గాథాయ వసేనస్స పదస్స విత్థారఅత్థో వేదితబ్బో. సో చ విసుద్ధిమగ్గే బుద్ధానుస్సతినిద్దేసే వుత్తోయేవ.

    Imissā gāthāya vasenassa padassa vitthāraattho veditabbo. So ca visuddhimagge buddhānussatiniddese vuttoyeva.

    ఏత్తావతా చేత్థ ఏవం మే సుతన్తి వచనేన యథాసుతం ధమ్మం దస్సేన్తో భగవతో ధమ్మకాయం పచ్చక్ఖం కరోతి. తేన ‘‘నయిదం అతిక్కన్తసత్థుకం పావచనం, అయం వో సత్థా’’తి సత్థు అదస్సనేన ఉక్కణ్ఠితం జనం సమస్సాసేతి.

    Ettāvatā cettha evaṃ me sutanti vacanena yathāsutaṃ dhammaṃ dassento bhagavato dhammakāyaṃ paccakkhaṃ karoti. Tena ‘‘nayidaṃ atikkantasatthukaṃ pāvacanaṃ, ayaṃ vo satthā’’ti satthu adassanena ukkaṇṭhitaṃ janaṃ samassāseti.

    ఏకం సమయం భగవాతి వచనేన తస్మిం సమయే భగవతో అవిజ్జమానభావం దస్సేన్తో రూపకాయపరినిబ్బానం సాధేతి. తేన ‘‘ఏవంవిధస్స నామ అరియధమ్మస్స దేసకో దసబలధరో వజిరసఙ్ఘాత సమానకాయో సోపి భగవా పరినిబ్బుతో, కేన అఞ్ఞేన జీవితే ఆసా జనేతబ్బా’’తి జీవితమదమత్తం జనం సంవేజేతి, సద్ధమ్మే చస్స ఉస్సాహం జనేతి.

    Ekaṃ samayaṃ bhagavāti vacanena tasmiṃ samaye bhagavato avijjamānabhāvaṃ dassento rūpakāyaparinibbānaṃ sādheti. Tena ‘‘evaṃvidhassa nāma ariyadhammassa desako dasabaladharo vajirasaṅghāta samānakāyo sopi bhagavā parinibbuto, kena aññena jīvite āsā janetabbā’’ti jīvitamadamattaṃ janaṃ saṃvejeti, saddhamme cassa ussāhaṃ janeti.

    ఏవన్తి చ భణన్తో దేసనాసమ్పత్తిం నిద్దిసతి. మే సుతన్తి సావకసమ్పత్తిం. ఏకం సమయన్తి కాలసమ్పత్తిం. భగవాతి దేసకసమ్పత్తిం.

    Evanti ca bhaṇanto desanāsampattiṃ niddisati. Me sutanti sāvakasampattiṃ. Ekaṃ samayanti kālasampattiṃ. Bhagavāti desakasampattiṃ.

    అన్తరా చ రాజగహం అన్తరా చ నాళన్దన్తి అన్తరా-సద్దో కారణఖణచిత్తవేమజ్ఝవివరాదీసు దిస్సతి. ‘‘తదన్తరం కో జానేయ్య అఞ్ఞత్ర తథాగతా’’తి (అ॰ ని॰ ౬.౪౪) చ, ‘‘జనా సఙ్గమ్మ మన్తేన్తి మఞ్చ తఞ్చ కిమన్తర’’న్తి (సం॰ ని॰ ౧.౨౨౮) చ ఆదీసు హి కారణే అన్తరా-సద్దో. ‘‘అద్దస మం, భన్తే, అఞ్ఞతరా ఇత్థీ విజ్జన్తరికాయ భాజనం ధోవన్తీ’’తిఆదీసు (మ॰ ని॰ ౨.౧౪౯) ఖణే. ‘‘యస్సన్తరతో న సన్తి కోపా’’తిఆదీసు (ఉదా॰ ౨౦) చిత్తే. ‘‘అన్తరా వోసానమాపాదీ’’తిఆదీసు (చూళవ॰ ౩౫౦) వేమజ్ఝే. ‘‘అపి చాయం, భిక్ఖవే, తపోదా ద్విన్నం మహానిరయానం అన్తరికాయ ఆగచ్ఛతీ’’తిఆదీసు (పారా॰ ౨౩౧) వివరే. స్వాయమిధ వివరే వత్తతి, తస్మా రాజగహస్స చ నాళన్దాయ చ వివరేతి ఏవమేత్థత్థో వేదితబ్బో. అన్తరా-సద్దేన పన యుత్తత్తా ఉపయోగవచనం కతం. ఈదిసేసు చ ఠానేసు అక్ఖరచిన్తకా ‘‘అన్తరా గామఞ్చ నదిఞ్చ యాతీ’’తి ఏవం ఏకమేవ అన్తరాసద్దం పయుజ్జన్తి, సో దుతియపదేనపి యోజేతబ్బో హోతి, అయోజియమానే ఉపయోగవచనం న పాపుణాతి. ఇధ పన యోజేత్వాయేవ వుత్తోతి.

    Antarā ca rājagahaṃ antarā ca nāḷandanti antarā-saddo kāraṇakhaṇacittavemajjhavivarādīsu dissati. ‘‘Tadantaraṃ ko jāneyya aññatra tathāgatā’’ti (a. ni. 6.44) ca, ‘‘janā saṅgamma mantenti mañca tañca kimantara’’nti (saṃ. ni. 1.228) ca ādīsu hi kāraṇe antarā-saddo. ‘‘Addasa maṃ, bhante, aññatarā itthī vijjantarikāya bhājanaṃ dhovantī’’tiādīsu (ma. ni. 2.149) khaṇe. ‘‘Yassantarato na santi kopā’’tiādīsu (udā. 20) citte. ‘‘Antarā vosānamāpādī’’tiādīsu (cūḷava. 350) vemajjhe. ‘‘Api cāyaṃ, bhikkhave, tapodā dvinnaṃ mahānirayānaṃ antarikāya āgacchatī’’tiādīsu (pārā. 231) vivare. Svāyamidha vivare vattati, tasmā rājagahassa ca nāḷandāya ca vivareti evametthattho veditabbo. Antarā-saddena pana yuttattā upayogavacanaṃ kataṃ. Īdisesu ca ṭhānesu akkharacintakā ‘‘antarā gāmañca nadiñca yātī’’ti evaṃ ekameva antarāsaddaṃ payujjanti, so dutiyapadenapi yojetabbo hoti, ayojiyamāne upayogavacanaṃ na pāpuṇāti. Idha pana yojetvāyeva vuttoti.

    అద్ధానమగ్గప్పటిపన్నో హోతీతి అద్ధానసఙ్ఖాతం మగ్గం పటిపన్నో హోతి, ‘‘దీఘమగ్గ’’న్తి అత్థో. అద్ధానగమనసమయస్స హి విభఙ్గే ‘‘అడ్ఢయోజనం గచ్ఛిస్సామీతి భుఞ్జితబ్బ’’న్తిఆదివచనతో (పాచి॰ ౨౧౮) అడ్ఢయోజనమ్పి అద్ధానమగ్గో హోతి. రాజగహతో పన నాళన్దా యోజనమేవ.

    Addhānamaggappaṭipannohotīti addhānasaṅkhātaṃ maggaṃ paṭipanno hoti, ‘‘dīghamagga’’nti attho. Addhānagamanasamayassa hi vibhaṅge ‘‘aḍḍhayojanaṃ gacchissāmīti bhuñjitabba’’ntiādivacanato (pāci. 218) aḍḍhayojanampi addhānamaggo hoti. Rājagahato pana nāḷandā yojanameva.

    మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిన్తి ‘మహతా’తి గుణమహత్తేనపి మహతా, సఙ్ఖ్యామహత్తేనపి మహతా. సో హి భిక్ఖుసఙ్ఘో గుణేహిపి మహా అహోసి, అప్పిచ్ఛతాదిగుణసమన్నాగతత్తా. సఙ్ఖ్యాయపి మహా, పఞ్చసతసఙ్ఖ్యత్తా. భిక్ఖూనం సఙ్ఘో ‘భిక్ఖుసఙ్ఘో’, తేన భిక్ఖుసఙ్ఘేన. దిట్ఠిసీలసామఞ్ఞసఙ్ఘాతసఙ్ఖాతేన సమణగణేనాతి అత్థో. సద్ధిన్తి ఏకతో.

    Mahatā bhikkhusaṅghena saddhinti ‘mahatā’ti guṇamahattenapi mahatā, saṅkhyāmahattenapi mahatā. So hi bhikkhusaṅgho guṇehipi mahā ahosi, appicchatādiguṇasamannāgatattā. Saṅkhyāyapi mahā, pañcasatasaṅkhyattā. Bhikkhūnaṃ saṅgho ‘bhikkhusaṅgho’, tena bhikkhusaṅghena. Diṭṭhisīlasāmaññasaṅghātasaṅkhātena samaṇagaṇenāti attho. Saddhinti ekato.

    పఞ్చమత్తేహి భిక్ఖుసతేహీతి పఞ్చమత్తా ఏతేసన్తి పఞ్చమత్తాని. మత్తాతి పమాణం వుచ్చతి, తస్మా యథా ‘‘భోజనే మత్తఞ్ఞూ’’తి వుత్తే ‘‘భోజనే మత్తం జానాతి, పమాణం జానాతీ’’తి అత్థో హోతి, ఏవమిధాపి – ‘‘తేసం భిక్ఖుసతానం పఞ్చమత్తా పఞ్చపమాణ’’న్తి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో. భిక్ఖూనం సతాని భిక్ఖుసతాని, తేహి పఞ్చమత్తేహి భిక్ఖుసతేహి.

    Pañcamattehi bhikkhusatehīti pañcamattā etesanti pañcamattāni. Mattāti pamāṇaṃ vuccati, tasmā yathā ‘‘bhojane mattaññū’’ti vutte ‘‘bhojane mattaṃ jānāti, pamāṇaṃ jānātī’’ti attho hoti, evamidhāpi – ‘‘tesaṃ bhikkhusatānaṃ pañcamattā pañcapamāṇa’’nti evamattho daṭṭhabbo. Bhikkhūnaṃ satāni bhikkhusatāni, tehi pañcamattehi bhikkhusatehi.

    సుప్పియోపి ఖో పరిబ్బాజకోతి సుప్పియోతి తస్స నామం. పి-కారో మగ్గప్పటిపన్నసభాగతాయ పుగ్గలసమ్పిణ్డనత్థో. ఖో-కారో పదసన్ధికరో, బ్యఞ్జనసిలిట్ఠతావసేన వుత్తో. పరిబ్బాజకోతి సఞ్జయస్స అన్తేవాసీ ఛన్నపరిబ్బాజకో. ఇదం వుత్తం హోతి – ‘‘యదా భగవా తం అద్ధానమగ్గం పటిపన్నో, తదా సుప్పియోపి పరిబ్బాజకో పటిపన్నో అహోసీ’’తి. అతీతకాలత్థో హేత్థ హోతి-సద్దో.

    Suppiyopikho paribbājakoti suppiyoti tassa nāmaṃ. Pi-kāro maggappaṭipannasabhāgatāya puggalasampiṇḍanattho. Kho-kāro padasandhikaro, byañjanasiliṭṭhatāvasena vutto. Paribbājakoti sañjayassa antevāsī channaparibbājako. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘yadā bhagavā taṃ addhānamaggaṃ paṭipanno, tadā suppiyopi paribbājako paṭipanno ahosī’’ti. Atītakālattho hettha hoti-saddo.

    సద్ధిం అన్తేవాసినా బ్రహ్మదత్తేన మాణవేనాతి – ఏత్థ అన్తే వసతీతి అన్తేవాసీ. సమీపచారో సన్తికావచరో సిస్సోతి అత్థో. బ్రహ్మదత్తోతి తస్స నామం. మాణవోతి సత్తోపి చోరోపి తరుణోపి వుచ్చతి.

    Saddhiṃ antevāsinā brahmadattena māṇavenāti – ettha ante vasatīti antevāsī. Samīpacāro santikāvacaro sissoti attho. Brahmadattoti tassa nāmaṃ. Māṇavoti sattopi coropi taruṇopi vuccati.

    ‘‘చోదితా దేవదూతేహి, యే పమజ్జన్తి మాణవా;

    ‘‘Coditā devadūtehi, ye pamajjanti māṇavā;

    తే దీఘరత్తం సోచన్తి, హీనకాయూపగా నరా’’తి. (మ॰ ని॰ ౩.౨౭౧) –

    Te dīgharattaṃ socanti, hīnakāyūpagā narā’’ti. (ma. ni. 3.271) –

    ఆదీసు హి సత్తో మాణవోతి వుత్తో. ‘‘మాణవేహిపి సమాగచ్ఛన్తి కతకమ్మేహిపి అకతకమ్మేహిపీ’’తిఆదీసు (మ॰ ని॰ ౨.౧౪౯) చోరో. ‘‘అమ్బట్ఠో మాణవో, అఙ్గకో మాణవో’’తిఆదీసు (దీ॰ ని॰ ౧.౩౧౬) తరుణో ‘మాణవో’తి వుత్తో. ఇధాపి అయమేవత్థో. ఇదఞ్హి వుత్తం హోతి – బ్రహ్మదత్తేన నామ తరుణన్తేవాసినా సద్ధిన్తి.

    Ādīsu hi satto māṇavoti vutto. ‘‘Māṇavehipi samāgacchanti katakammehipi akatakammehipī’’tiādīsu (ma. ni. 2.149) coro. ‘‘Ambaṭṭho māṇavo, aṅgako māṇavo’’tiādīsu (dī. ni. 1.316) taruṇo ‘māṇavo’ti vutto. Idhāpi ayamevattho. Idañhi vuttaṃ hoti – brahmadattena nāma taruṇantevāsinā saddhinti.

    తత్రాతి తస్మిం అద్ధానమగ్గే, తేసు వా ద్వీసు జనేసు. సుదన్తి నిపాతమత్తం. అనేకపరియాయేనాతి పరియాయ-సద్దో తావ వారదేసనాకారణేసు వత్తతి. ‘‘కస్స ను ఖో, ఆనన్ద, అజ్జ పరియాయో భిక్ఖునియో ఓవదితు’’న్తిఆదీసు (మ॰ ని॰ ౩.౩౯౮) హి వారే పరియాయసద్దో వత్తతి. ‘‘మధుపిణ్డికపరియాయోత్వేవ నం ధారేహీ’’తిఆదీసు (మ॰ ని॰ ౧.౨౦౫) దేసనాయం. ‘‘ఇమినాపి ఖో, తే రాజఞ్ఞ, పరియాయేన ఏవం హోతూ’’తిఆదీసు (దీ॰ ని॰ ౨.౪౧౧) కారణే. స్వాయమిధాపి కారణే వత్తతి, తస్మా అయమేత్థ అత్థో – ‘‘అనేకవిధేన కారణేనా’’తి, ‘‘బహూహి కారణేహీ’’తి వుత్తం హోతి.

    Tatrāti tasmiṃ addhānamagge, tesu vā dvīsu janesu. Sudanti nipātamattaṃ. Anekapariyāyenāti pariyāya-saddo tāva vāradesanākāraṇesu vattati. ‘‘Kassa nu kho, ānanda, ajja pariyāyo bhikkhuniyo ovaditu’’ntiādīsu (ma. ni. 3.398) hi vāre pariyāyasaddo vattati. ‘‘Madhupiṇḍikapariyāyotveva naṃ dhārehī’’tiādīsu (ma. ni. 1.205) desanāyaṃ. ‘‘Imināpi kho, te rājañña, pariyāyena evaṃ hotū’’tiādīsu (dī. ni. 2.411) kāraṇe. Svāyamidhāpi kāraṇe vattati, tasmā ayamettha attho – ‘‘anekavidhena kāraṇenā’’ti, ‘‘bahūhi kāraṇehī’’ti vuttaṃ hoti.

    బుద్ధస్స అవణ్ణం భాసతీతి అవణ్ణవిరహితస్స అపరిమాణవణ్ణసమన్నాగతస్సాపి బుద్ధస్స భగవతో – ‘‘యం లోకే జాతివుడ్ఢేసు కత్తబ్బం అభివాదనాదిసామీచికమ్మం ‘సామగ్గిరసో’తి వుచ్చతి, తం సమణస్స గోతమస్స నత్థి తస్మా అరసరూపో సమణో గోతమో, నిబ్భోగో, అకిరియవాదో, ఉచ్ఛేదవాదో, జేగుచ్ఛీ, వేనయికో, తపస్సీ, అపగబ్భో. నత్థి సమణస్స గోతమస్స ఉత్తరిమనుస్సధమ్మో అలమరియఞాణదస్సనవిసేసో. తక్కపరియాహతం సమణో గోతమో ధమ్మం దేసేతి, వీమంసానుచరితం, సయంపటిభానం. సమణో గోతమో న సబ్బఞ్ఞూ, న లోకవిదూ, న అనుత్తరో, న అగ్గపుగ్గలో’’తి. ఏవం తం తం అకారణమేవ కారణన్తి వత్వా తథా తథా అవణ్ణం దోసం నిన్దం భాసతి.

    Buddhassa avaṇṇaṃ bhāsatīti avaṇṇavirahitassa aparimāṇavaṇṇasamannāgatassāpi buddhassa bhagavato – ‘‘yaṃ loke jātivuḍḍhesu kattabbaṃ abhivādanādisāmīcikammaṃ ‘sāmaggiraso’ti vuccati, taṃ samaṇassa gotamassa natthi tasmā arasarūpo samaṇo gotamo, nibbhogo, akiriyavādo, ucchedavādo, jegucchī, venayiko, tapassī, apagabbho. Natthi samaṇassa gotamassa uttarimanussadhammo alamariyañāṇadassanaviseso. Takkapariyāhataṃ samaṇo gotamo dhammaṃ deseti, vīmaṃsānucaritaṃ, sayaṃpaṭibhānaṃ. Samaṇo gotamo na sabbaññū, na lokavidū, na anuttaro, na aggapuggalo’’ti. Evaṃ taṃ taṃ akāraṇameva kāraṇanti vatvā tathā tathā avaṇṇaṃ dosaṃ nindaṃ bhāsati.

    యథా చ బుద్ధస్స, ఏవం ధమ్మస్సాపి తం తం అకారణమేవ కారణతో వత్వా – ‘‘సమణస్స గోతమస్స ధమ్మో దురక్ఖాతో, దుప్పటివేదితో, అనియ్యానికో, అనుపసమసంవత్తనికో’’తి తథా తథా అవణ్ణం భాసతి.

    Yathā ca buddhassa, evaṃ dhammassāpi taṃ taṃ akāraṇameva kāraṇato vatvā – ‘‘samaṇassa gotamassa dhammo durakkhāto, duppaṭivedito, aniyyāniko, anupasamasaṃvattaniko’’ti tathā tathā avaṇṇaṃ bhāsati.

    యథా చ ధమ్మస్స, ఏవం సఙ్ఘస్సాపి యం వా తం వా అకారణమేవ కారణతో వత్వా – ‘‘మిచ్ఛాపటిపన్నో సమణస్స గోతమస్స సావకసఙ్ఘో, కుటిలపటిపన్నో, పచ్చనీకపటిపదం అననులోమపటిపదం అధమ్మానులోమపటిపదం పటిపన్నో’’తి తథా తథా అవణ్ణం భాసతి.

    Yathā ca dhammassa, evaṃ saṅghassāpi yaṃ vā taṃ vā akāraṇameva kāraṇato vatvā – ‘‘micchāpaṭipanno samaṇassa gotamassa sāvakasaṅgho, kuṭilapaṭipanno, paccanīkapaṭipadaṃ ananulomapaṭipadaṃ adhammānulomapaṭipadaṃ paṭipanno’’ti tathā tathā avaṇṇaṃ bhāsati.

    అన్తేవాసీ పనస్స – ‘‘అమ్హాకం ఆచరియో అపరామసితబ్బం పరామసతి, అనక్కమితబ్బం అక్కమతి, స్వాయం అగ్గిం గిలన్తో వియ, హత్థేన అసిధారం పరామసన్తో వియ, ముట్ఠినా సినేరుం పదాలేతుకామో వియ, కకచదన్తపన్తియం కీళమానో వియ, పభిన్నమదం చణ్డహత్థిం హత్థేన గణ్హన్తో వియ చ వణ్ణారహస్సేవ రతనత్తయస్స అవణ్ణం భాసమానో అనయబ్యసనం పాపుణిస్సతి. ఆచరియే ఖో పన గూథం వా అగ్గిం వా కణ్టకం వా కణ్హసప్పం వా అక్కమన్తే, సూలం వా అభిరూహన్తే, హలాహలం వా విసం ఖాదన్తే, ఖారోదకం వా పక్ఖలన్తే, నరకపపాతం వా పపతన్తే, న అన్తేవాసినా తం సబ్బమనుకాతబ్బం హోతి. కమ్మస్సకా హి సత్తా అత్తనో కమ్మానురూపమేవ గతిం గచ్ఛన్తి. నేవ పితా పుత్తస్స కమ్మేన గచ్ఛతి, న పుత్తో పితు కమ్మేన, న మాతా పుత్తస్స, న పుత్తో మాతుయా, న భాతా భగినియా, న భగినీ భాతు, న ఆచరియో అన్తేవాసినో, న అన్తేవాసీ ఆచరియస్స కమ్మేన గచ్ఛతి. మయ్హఞ్చ ఆచరియో తిణ్ణం రతనానం అవణ్ణం భాసతి, మహాసావజ్జో ఖో పనారియూపవాదోతి. ఏవం యోనిసో ఉమ్ముజ్జిత్వా ఆచరియవాదం మద్దమానో సమ్మాకారణమేవ కారణతో అపదిసన్తో అనేకపరియాయేన తిణ్ణం రతనానం వణ్ణం భాసితుమారద్ధో, యథా తం పణ్డితజాతికో కులపుత్తో’’. తేన వుత్తం – ‘‘సుప్పియస్స పన పరిబ్బాజకస్స అన్తేవాసీ బ్రహ్మదత్తో మాణవో అనేకపరియాయేన బుద్ధస్స వణ్ణం భాసతి, ధమ్మస్స వణ్ణం భాసతి, సఙ్ఘస్స వణ్ణం భాసతీ’’తి.

    Antevāsī panassa – ‘‘amhākaṃ ācariyo aparāmasitabbaṃ parāmasati, anakkamitabbaṃ akkamati, svāyaṃ aggiṃ gilanto viya, hatthena asidhāraṃ parāmasanto viya, muṭṭhinā sineruṃ padāletukāmo viya, kakacadantapantiyaṃ kīḷamāno viya, pabhinnamadaṃ caṇḍahatthiṃ hatthena gaṇhanto viya ca vaṇṇārahasseva ratanattayassa avaṇṇaṃ bhāsamāno anayabyasanaṃ pāpuṇissati. Ācariye kho pana gūthaṃ vā aggiṃ vā kaṇṭakaṃ vā kaṇhasappaṃ vā akkamante, sūlaṃ vā abhirūhante, halāhalaṃ vā visaṃ khādante, khārodakaṃ vā pakkhalante, narakapapātaṃ vā papatante, na antevāsinā taṃ sabbamanukātabbaṃ hoti. Kammassakā hi sattā attano kammānurūpameva gatiṃ gacchanti. Neva pitā puttassa kammena gacchati, na putto pitu kammena, na mātā puttassa, na putto mātuyā, na bhātā bhaginiyā, na bhaginī bhātu, na ācariyo antevāsino, na antevāsī ācariyassa kammena gacchati. Mayhañca ācariyo tiṇṇaṃ ratanānaṃ avaṇṇaṃ bhāsati, mahāsāvajjo kho panāriyūpavādoti. Evaṃ yoniso ummujjitvā ācariyavādaṃ maddamāno sammākāraṇameva kāraṇato apadisanto anekapariyāyena tiṇṇaṃ ratanānaṃ vaṇṇaṃ bhāsitumāraddho, yathā taṃ paṇḍitajātiko kulaputto’’. Tena vuttaṃ – ‘‘suppiyassa pana paribbājakassa antevāsī brahmadatto māṇavo anekapariyāyena buddhassa vaṇṇaṃ bhāsati, dhammassa vaṇṇaṃ bhāsati, saṅghassa vaṇṇaṃ bhāsatī’’ti.

    తత్థ వణ్ణన్తి వణ్ణ-సద్దో సణ్ఠాన-జాతి-రూపాయతన-కారణ-పమాణ-గుణ-పసంసాదీసు దిస్సతి . తత్థ ‘‘మహన్తం సప్పరాజవణ్ణం అభినిమ్మినిత్వా’’తిఆదీసు (సం॰ ని॰ ౧.౧౪౨) సణ్ఠానం వుచ్చతి. ‘‘బ్రాహ్మణోవ సేట్ఠో వణ్ణో, హీనో అఞ్ఞో వణ్ణో’’తిఆదీసు (మ॰ ని॰ ౨.౪౦౨) జాతి. ‘‘పరమాయ వణ్ణపోక్ఖరతాయ సమన్నాగతో’’తిఆదీసు (దీ॰ ని॰ ౧.౩౦౩) రూపాయతనం.

    Tattha vaṇṇanti vaṇṇa-saddo saṇṭhāna-jāti-rūpāyatana-kāraṇa-pamāṇa-guṇa-pasaṃsādīsu dissati . Tattha ‘‘mahantaṃ sapparājavaṇṇaṃ abhinimminitvā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.142) saṇṭhānaṃ vuccati. ‘‘Brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo, hīno añño vaṇṇo’’tiādīsu (ma. ni. 2.402) jāti. ‘‘Paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato’’tiādīsu (dī. ni. 1.303) rūpāyatanaṃ.

    ‘‘న హరామి న భఞ్జామి, ఆరా సిఙ్ఘామి వారిజం;

    ‘‘Na harāmi na bhañjāmi, ārā siṅghāmi vārijaṃ;

    అథ కేన ను వణ్ణేన, గన్ధత్థేనోతి వుచ్చతీ’’తి. (సం॰ ని॰ ౧.౨౩౪) –

    Atha kena nu vaṇṇena, gandhatthenoti vuccatī’’ti. (saṃ. ni. 1.234) –

    ఆదీసు కారణం. ‘‘తయో పత్తస్స వణ్ణా’’తిఆదీసు (పారా॰ ౬౦౨) పమాణం. ‘‘కదా సఞ్ఞూళ్హా పన, తే గహపతి, ఇమే సమణస్స గోతమస్స వణ్ణా’’తిఆదీసు (మ॰ ని॰ ౨.౭౭) గుణో. ‘‘వణ్ణారహస్స వణ్ణం భాసతీ’’తిఆదీసు (అ॰ ని॰ ౨.౧౩౫) పసంసా. ఇధ గుణోపి పసంసాపి. అయం కిర తం తం భూతమేవ కారణం అపదిసన్తో అనేకపరియాయేన రతనత్తయస్స గుణూపసఞ్హితం పసంసం అభాసి. తత్థ – ‘‘ఇతిపి సో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తిఆదినా (పారా॰ ౧) నయేన, ‘‘యే భిక్ఖవే, బుద్ధే పసన్నా అగ్గే తే పసన్నా’’తిఆదినా ‘‘ఏకపుగ్గలో, భిక్ఖవే, లోకే ఉప్పజ్జమానో ఉప్పజ్జతి…పే॰… అసమో అసమసమో’’తిఆదినా (అ॰ ని॰ ౧.౧౭౪) చ నయేన బుద్ధస్స వణ్ణో వేదితబ్బో. ‘‘స్వాక్ఖాతో భగవతా ధమ్మో’’తి (దీ॰ ని॰ ౨.౧౫౯) చ ‘‘ఆలయసముగ్ఘాతో వట్టుపచ్ఛేదో’’తి (ఇతి॰ ౯౦, అ॰ ని॰ ౪.౩౪) చ, ‘‘యే భిక్ఖవే, అరియే అట్ఠఙ్గికే మగ్గే పసన్నా, అగ్గే తే పసన్నా’’తి చ ఏవమాదీహి నయేహి ధమ్మస్స వణ్ణో వేదితబ్బో. ‘‘సుప్పటిపన్నో భగవతో సావకసఙ్ఘో’’తి (దీ॰ ని॰ ౨.౧౫౯) చ, ‘‘యే, భిక్ఖవే, సఙ్ఘే పసన్నా, అగ్గే తే పసన్నా’’తి (అ॰ ని॰ ౪.౩౪) చ ఏవమాదీహి పన నయేహి సఙ్ఘస్స వణ్ణో వేదితబ్బో. పహోన్తేన పన ధమ్మకథికేన పఞ్చనికాయే నవఙ్గం సత్థుసాసనం చతురాసీతిధమ్మక్ఖన్ధసహస్సాని ఓగాహిత్వా బుద్ధాదీనం వణ్ణో పకాసేతబ్బో. ఇమస్మిఞ్హి ఠానే బుద్ధాదీనం గుణే పకాసేన్తో అతిత్థేన పక్ఖన్దో ధమ్మకథికోతి న సక్కా వత్తుం. ఈదిసేసు హి ఠానేసు ధమ్మకథికస్స థామో వేదితబ్బో. బ్రహ్మదత్తో పన మాణవో అనుస్సవాదిమత్తసమ్బన్ధితేన అత్తనో థామేన రతనత్తయస్స వణ్ణం భాసతి.

    Ādīsu kāraṇaṃ. ‘‘Tayo pattassa vaṇṇā’’tiādīsu (pārā. 602) pamāṇaṃ. ‘‘Kadā saññūḷhā pana, te gahapati, ime samaṇassa gotamassa vaṇṇā’’tiādīsu (ma. ni. 2.77) guṇo. ‘‘Vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsatī’’tiādīsu (a. ni. 2.135) pasaṃsā. Idha guṇopi pasaṃsāpi. Ayaṃ kira taṃ taṃ bhūtameva kāraṇaṃ apadisanto anekapariyāyena ratanattayassa guṇūpasañhitaṃ pasaṃsaṃ abhāsi. Tattha – ‘‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho’’tiādinā (pārā. 1) nayena, ‘‘ye bhikkhave, buddhe pasannā agge te pasannā’’tiādinā ‘‘ekapuggalo, bhikkhave, loke uppajjamāno uppajjati…pe… asamo asamasamo’’tiādinā (a. ni. 1.174) ca nayena buddhassa vaṇṇo veditabbo. ‘‘Svākkhāto bhagavatā dhammo’’ti (dī. ni. 2.159) ca ‘‘ālayasamugghāto vaṭṭupacchedo’’ti (iti. 90, a. ni. 4.34) ca, ‘‘ye bhikkhave, ariye aṭṭhaṅgike magge pasannā, agge te pasannā’’ti ca evamādīhi nayehi dhammassa vaṇṇo veditabbo. ‘‘Suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’’ti (dī. ni. 2.159) ca, ‘‘ye, bhikkhave, saṅghe pasannā, agge te pasannā’’ti (a. ni. 4.34) ca evamādīhi pana nayehi saṅghassa vaṇṇo veditabbo. Pahontena pana dhammakathikena pañcanikāye navaṅgaṃ satthusāsanaṃ caturāsītidhammakkhandhasahassāni ogāhitvā buddhādīnaṃ vaṇṇo pakāsetabbo. Imasmiñhi ṭhāne buddhādīnaṃ guṇe pakāsento atitthena pakkhando dhammakathikoti na sakkā vattuṃ. Īdisesu hi ṭhānesu dhammakathikassa thāmo veditabbo. Brahmadatto pana māṇavo anussavādimattasambandhitena attano thāmena ratanattayassa vaṇṇaṃ bhāsati.

    ఇతిహ తే ఉభో ఆచరియన్తేవాసీతి ఏవం తే ద్వే ఆచరియన్తేవాసికా. అఞ్ఞమఞ్ఞస్సాతి అఞ్ఞో అఞ్ఞస్స. ఉజువిపచ్చనీకవాదాతి ఈసకమ్పి అపరిహరిత్వా ఉజుమేవ వివిధపచ్చనీకవాదా, అనేకవారం విరుద్ధవాదా ఏవ హుత్వాతి అత్థో. ఆచరియేన హి రతనత్తయస్స అవణ్ణే భాసితే అన్తేవాసీ వణ్ణం భాసతి, పున ఇతరో అవణ్ణం, ఇతరో వణ్ణన్తి ఏవం ఆచరియో సారఫలకే విసరుక్ఖఆణిం ఆకోటయమానో వియ పునప్పునం రతనత్తయస్స అవణ్ణం భాసతి. అన్తేవాసీ పన సువణ్ణరజతమణిమయాయ ఆణియా తం ఆణిం పటిబాహయమానో వియ పునప్పునం రతనత్తయస్స వణ్ణం భాసతి. తేన వుత్తం – ‘‘ఉజువిపచ్చనీకవాదా’’తి.

    Itiha te ubho ācariyantevāsīti evaṃ te dve ācariyantevāsikā. Aññamaññassāti añño aññassa. Ujuvipaccanīkavādāti īsakampi apariharitvā ujumeva vividhapaccanīkavādā, anekavāraṃ viruddhavādā eva hutvāti attho. Ācariyena hi ratanattayassa avaṇṇe bhāsite antevāsī vaṇṇaṃ bhāsati, puna itaro avaṇṇaṃ, itaro vaṇṇanti evaṃ ācariyo sāraphalake visarukkhaāṇiṃ ākoṭayamāno viya punappunaṃ ratanattayassa avaṇṇaṃ bhāsati. Antevāsī pana suvaṇṇarajatamaṇimayāya āṇiyā taṃ āṇiṃ paṭibāhayamāno viya punappunaṃ ratanattayassa vaṇṇaṃ bhāsati. Tena vuttaṃ – ‘‘ujuvipaccanīkavādā’’ti.

    భగవన్తం పిట్ఠితో పిట్ఠితో అనుబన్ధా హోన్తి భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చాతి భగవన్తఞ్చ భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చ పచ్ఛతో పచ్ఛతో దస్సనం అవిజహన్తా ఇరియాపథానుబన్ధనేన అనుబన్ధా హోన్తి, సీసానులోకినో హుత్వా అనుగతా హోన్తీతి అత్థో.

    Bhagavantaṃ piṭṭhito piṭṭhito anubandhā honti bhikkhusaṅghañcāti bhagavantañca bhikkhusaṅghañca pacchato pacchato dassanaṃ avijahantā iriyāpathānubandhanena anubandhā honti, sīsānulokino hutvā anugatā hontīti attho.

    కస్మా పన భగవా తం అద్ధానం పటిపన్నో? కస్మా చ సుప్పియో అనుబన్ధో? కస్మా చ సో రతనత్తయస్స అవణ్ణం భాసతీతి? భగవా తావ తస్మిం కాలే రాజగహపరివత్తకేసు అట్ఠారససు మహావిహారేసు అఞ్ఞతరస్మిం వసిత్వా పాతోవ సరీరప్పటిజగ్గనం కత్వా భిక్ఖాచారవేలాయం భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో రాజగహే పిణ్డాయ చరతి. సో తం దివసం భిక్ఖుసఙ్ఘస్స సులభపిణ్డపాతం కత్వా పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తో భిక్ఖుసఙ్ఘం పత్తచీవరం గాహాపేత్వా – ‘‘నాళన్దం గమిస్సామీ’’తి, రాజగహతో నిక్ఖమిత్వా తం అద్ధానం పటిపన్నో. సుప్పియోపి ఖో తస్మిం కాలే రాజగహపరివత్తకే అఞ్ఞతరస్మిం పరిబ్బాజకారామే వసిత్వా పరిబ్బాజకపరివుతో రాజగహే భిక్ఖాయ చరతి. సోపి తం దివసం పరిబ్బాజకపరిసాయ సులభభిక్ఖం కత్వా భుత్తపాతరాసో పరిబ్బాజకే పరిబ్బాజకపరిక్ఖారం గాహాపేత్వా – నాళన్దం గమిస్సామిచ్చేవ భగవతో తం మగ్గం పటిపన్నభావం అజానన్తోవ అనుబన్ధో. సచే పన జానేయ్య నానుబన్ధేయ్య. సో అజానిత్వావ గచ్ఛన్తో గీవం ఉక్ఖిపిత్వా ఓలోకయమానో భగవన్తం అద్దస బుద్ధసిరియా సోభమానం రత్తకమ్బలపరిక్ఖిత్తమివ జఙ్గమకనకగిరిసిఖరం.

    Kasmā pana bhagavā taṃ addhānaṃ paṭipanno? Kasmā ca suppiyo anubandho? Kasmā ca so ratanattayassa avaṇṇaṃ bhāsatīti? Bhagavā tāva tasmiṃ kāle rājagahaparivattakesu aṭṭhārasasu mahāvihāresu aññatarasmiṃ vasitvā pātova sarīrappaṭijagganaṃ katvā bhikkhācāravelāyaṃ bhikkhusaṅghaparivuto rājagahe piṇḍāya carati. So taṃ divasaṃ bhikkhusaṅghassa sulabhapiṇḍapātaṃ katvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto bhikkhusaṅghaṃ pattacīvaraṃ gāhāpetvā – ‘‘nāḷandaṃ gamissāmī’’ti, rājagahato nikkhamitvā taṃ addhānaṃ paṭipanno. Suppiyopi kho tasmiṃ kāle rājagahaparivattake aññatarasmiṃ paribbājakārāme vasitvā paribbājakaparivuto rājagahe bhikkhāya carati. Sopi taṃ divasaṃ paribbājakaparisāya sulabhabhikkhaṃ katvā bhuttapātarāso paribbājake paribbājakaparikkhāraṃ gāhāpetvā – nāḷandaṃ gamissāmicceva bhagavato taṃ maggaṃ paṭipannabhāvaṃ ajānantova anubandho. Sace pana jāneyya nānubandheyya. So ajānitvāva gacchanto gīvaṃ ukkhipitvā olokayamāno bhagavantaṃ addasa buddhasiriyā sobhamānaṃ rattakambalaparikkhittamiva jaṅgamakanakagirisikharaṃ.

    తస్మిం కిర సమయే దసబలస్స సరీరతో నిక్ఖమిత్వా ఛబ్బణ్ణరస్మియో సమన్తా అసీతిహత్థప్పమాణే పదేసే ఆధావన్తి విధావన్తి రతనావేళరతనదామరతనచుణ్ణవిప్పకిణ్ణం వియ, పసారితరతనచిత్తకఞ్చనపటమివ, రత్తసువణ్ణరసనిసిఞ్చమానమివ, ఉక్కాసతనిపాతసమాకులమివ, నిరన్తరవిప్పకిణ్ణకణికారపుప్ఫమివ వాయువేగక్ఖిత్తచీనపిట్ఠచుణ్ణమివ, ఇన్దధనువిజ్జులతాతారాగణప్పభావిసరవిప్ఫురితవిచ్ఛరితమివ చ తం వనన్తరం హోతి.

    Tasmiṃ kira samaye dasabalassa sarīrato nikkhamitvā chabbaṇṇarasmiyo samantā asītihatthappamāṇe padese ādhāvanti vidhāvanti ratanāveḷaratanadāmaratanacuṇṇavippakiṇṇaṃ viya, pasāritaratanacittakañcanapaṭamiva, rattasuvaṇṇarasanisiñcamānamiva, ukkāsatanipātasamākulamiva, nirantaravippakiṇṇakaṇikārapupphamiva vāyuvegakkhittacīnapiṭṭhacuṇṇamiva, indadhanuvijjulatātārāgaṇappabhāvisaravipphuritaviccharitamiva ca taṃ vanantaraṃ hoti.

    అసీతి అనుబ్యఞ్జనానురఞ్జితఞ్చ పన భగవతో సరీరం వికసితకమలుప్పలమివ, సరం సబ్బపాలిఫుల్లమివ పారిచ్ఛత్తకం, తారామరీచివికసితమివ, గగనతలం సిరియా అవహసన్తమివ, బ్యామప్పభాపరిక్ఖేపవిలాసినీ చస్స ద్వత్తింసవరలక్ఖణమాలా గన్థేత్వా ఠపితద్వత్తింసచన్దమాలాయ ద్వత్తింససూరియమాలాయ పటిపాటియా ఠపితద్వత్తింసచక్కవత్తిద్వత్తింససక్కదేవరాజద్వత్తింసమహాబ్రహ్మానం సిరిం సిరియా అభిభవన్తిమివ. తఞ్చ పన భగవన్తం పరివారేత్వా ఠితా భిక్ఖూ సబ్బేవ అప్పిచ్ఛా సన్తుట్ఠా పవివిత్తా అసంసట్ఠా చోదకా పాపగరహినో వత్తారో వచనక్ఖమా సీలసమ్పన్నా సమాధిపఞ్ఞావిముత్తివిముత్తిఞ్ఞాణదస్సనసమ్పన్నా. తేసం మజ్ఝే భగవా రత్తకమ్బలపాకారపరిక్ఖిత్తో వియ కఞ్చనథమ్భో, రత్తపదుమసణ్డమజ్ఝగతా వియ సువణ్ణనావా, పవాళవేదికాపరిక్ఖిత్తో వియ అగ్గిక్ఖన్ధో, తారాగణపరివారితో వియ పుణ్ణచన్దో మిగపక్ఖీనమ్పి చక్ఖూని పీణయతి, పగేవ దేవమనుస్సానం. తస్మిఞ్చ పన దివసే యేభుయ్యేన అసీతిమహాథేరా మేఘవణ్ణం పంసుకూలం ఏకంసం కరిత్వా కత్తరదణ్డం ఆదాయ సువమ్మవమ్మితా వియ గన్ధహత్థినో విగతదోసా వన్తదోసా భిన్నకిలేసా విజటితజటా ఛిన్నబన్ధనా భగవన్తం పరివారయింసు. సో సయం వీతరాగో వీతరాగేహి, సయం వీతదోసో వీతదోసేహి, సయం వీతమోహో వీతమోహేహి, సయం వీతతణ్హో వీతతణ్హేహి, సయం నిక్కిలేసో నిక్కిలేసేహి, సయం బుద్ధో అనుబుద్ధేహి పరివారితో; పత్తపరివారితం వియ కేసరం, కేసరపరివారితా వియ కణ్ణికా, అట్ఠనాగసహస్సపరివారితో వియ ఛద్దన్తో నాగరాజా, నవుతిహంససహస్సపరివారితో వియ ధతరట్ఠో హంసరాజా, సేనఙ్గపరివారితో వియ చక్కవత్తిరాజా, దేవగణపరివారితో వియ సక్కో దేవరాజా, బ్రహ్మగణపరివారితో వియ హారితో మహాబ్రహ్మా, అపరిమితకాలసఞ్చితపుఞ్ఞబలనిబ్బత్తాయ అచిన్తేయ్యాయ అనోపమాయ బుద్ధలీలాయ చన్దో వియ గగనతలం తం మగ్గం పటిపన్నో హోతి.

    Asīti anubyañjanānurañjitañca pana bhagavato sarīraṃ vikasitakamaluppalamiva, saraṃ sabbapāliphullamiva pāricchattakaṃ, tārāmarīcivikasitamiva, gaganatalaṃ siriyā avahasantamiva, byāmappabhāparikkhepavilāsinī cassa dvattiṃsavaralakkhaṇamālā ganthetvā ṭhapitadvattiṃsacandamālāya dvattiṃsasūriyamālāya paṭipāṭiyā ṭhapitadvattiṃsacakkavattidvattiṃsasakkadevarājadvattiṃsamahābrahmānaṃ siriṃ siriyā abhibhavantimiva. Tañca pana bhagavantaṃ parivāretvā ṭhitā bhikkhū sabbeva appicchā santuṭṭhā pavivittā asaṃsaṭṭhā codakā pāpagarahino vattāro vacanakkhamā sīlasampannā samādhipaññāvimuttivimuttiññāṇadassanasampannā. Tesaṃ majjhe bhagavā rattakambalapākāraparikkhitto viya kañcanathambho, rattapadumasaṇḍamajjhagatā viya suvaṇṇanāvā, pavāḷavedikāparikkhitto viya aggikkhandho, tārāgaṇaparivārito viya puṇṇacando migapakkhīnampi cakkhūni pīṇayati, pageva devamanussānaṃ. Tasmiñca pana divase yebhuyyena asītimahātherā meghavaṇṇaṃ paṃsukūlaṃ ekaṃsaṃ karitvā kattaradaṇḍaṃ ādāya suvammavammitā viya gandhahatthino vigatadosā vantadosā bhinnakilesā vijaṭitajaṭā chinnabandhanā bhagavantaṃ parivārayiṃsu. So sayaṃ vītarāgo vītarāgehi, sayaṃ vītadoso vītadosehi, sayaṃ vītamoho vītamohehi, sayaṃ vītataṇho vītataṇhehi, sayaṃ nikkileso nikkilesehi, sayaṃ buddho anubuddhehi parivārito; pattaparivāritaṃ viya kesaraṃ, kesaraparivāritā viya kaṇṇikā, aṭṭhanāgasahassaparivārito viya chaddanto nāgarājā, navutihaṃsasahassaparivārito viya dhataraṭṭho haṃsarājā, senaṅgaparivārito viya cakkavattirājā, devagaṇaparivārito viya sakko devarājā, brahmagaṇaparivārito viya hārito mahābrahmā, aparimitakālasañcitapuññabalanibbattāya acinteyyāya anopamāya buddhalīlāya cando viya gaganatalaṃ taṃ maggaṃ paṭipanno hoti.

    అథేవం భగవన్తం అనోపమాయ బుద్ధలీలాయ గచ్ఛన్తం భిక్ఖూ చ ఓక్ఖిత్తచక్ఖూ సన్తిన్ద్రియే సన్తమానసే ఉపరినభే ఠితం పుణ్ణచన్దం వియ భగవన్తంయేవ నమస్సమానే దిస్వావ పరిబ్బాజకో అత్తనో పరిసం అవలోకేసి. సా హోతి కాజదణ్డకే ఓలమ్బేత్వా గహితోలుగ్గవిలుగ్గపిట్ఠకతిదణ్డమోరపిఞ్ఛమత్తికాపత్తపసిబ్బకకుణ్డికాదిఅనేకపరిక్ఖారభారభరితా . ‘‘అసుకస్స హత్థా సోభణా, అసుకస్స పాదా’’తి ఏవమాదినిరత్థకవచనా ముఖరా వికిణ్ణవాచా అదస్సనీయా అపాసాదికా. తస్స తం దిస్వా విప్పటిసారో ఉదపాది.

    Athevaṃ bhagavantaṃ anopamāya buddhalīlāya gacchantaṃ bhikkhū ca okkhittacakkhū santindriye santamānase uparinabhe ṭhitaṃ puṇṇacandaṃ viya bhagavantaṃyeva namassamāne disvāva paribbājako attano parisaṃ avalokesi. Sā hoti kājadaṇḍake olambetvā gahitoluggaviluggapiṭṭhakatidaṇḍamorapiñchamattikāpattapasibbakakuṇḍikādianekaparikkhārabhārabharitā . ‘‘Asukassa hatthā sobhaṇā, asukassa pādā’’ti evamādiniratthakavacanā mukharā vikiṇṇavācā adassanīyā apāsādikā. Tassa taṃ disvā vippaṭisāro udapādi.

    ఇదాని తేన భగవతో వణ్ణో వత్తబ్బో భవేయ్య. యస్మా పనేస లాభసక్కారహానియా చేవ పక్ఖహానియా చ నిచ్చమ్పి భగవన్తం ఉసూయతి. అఞ్ఞతిత్థియానఞ్హి యావ బుద్ధో లోకే నుప్పజ్జతి, తావదేవ లాభసక్కారా నిబ్బత్తన్తి, బుద్ధుప్పాదతో పన పట్ఠాయ పరిహీనలాభసక్కారా హోన్తి , సూరియుగ్గమనే ఖజ్జోపనకా వియ నిస్సిరీకతం ఆపజ్జన్తి. ఉపతిస్సకోలితానఞ్చ సఞ్జయస్స సన్తికే పబ్బజితకాలేయేవ పరిబ్బాజకా మహాపరిసా అహేసుం, తేసు పన పక్కన్తేసు సాపి తేసం పరిసా భిన్నా. ఇతి ఇమేహి ద్వీహి కారణేహి అయం పరిబ్బాజకో యస్మా నిచ్చమ్పి భగవన్తం ఉసూయతి, తస్మా తం ఉసూయవిసుగ్గారం ఉగ్గిరన్తో రతనత్తయస్స అవణ్ణమేవ భాసతీతి వేదితబ్బో.

    Idāni tena bhagavato vaṇṇo vattabbo bhaveyya. Yasmā panesa lābhasakkārahāniyā ceva pakkhahāniyā ca niccampi bhagavantaṃ usūyati. Aññatitthiyānañhi yāva buddho loke nuppajjati, tāvadeva lābhasakkārā nibbattanti, buddhuppādato pana paṭṭhāya parihīnalābhasakkārā honti , sūriyuggamane khajjopanakā viya nissirīkataṃ āpajjanti. Upatissakolitānañca sañjayassa santike pabbajitakāleyeva paribbājakā mahāparisā ahesuṃ, tesu pana pakkantesu sāpi tesaṃ parisā bhinnā. Iti imehi dvīhi kāraṇehi ayaṃ paribbājako yasmā niccampi bhagavantaṃ usūyati, tasmā taṃ usūyavisuggāraṃ uggiranto ratanattayassa avaṇṇameva bhāsatīti veditabbo.

    . అథ ఖో భగవా అమ్బలట్ఠికాయం రాజాగారకే ఏకరత్తివాసం ఉపగచ్ఛి సద్ధిం భిక్ఖుసఙ్ఘేనాతి భగవా తాయ బుద్ధలీలాయ గచ్ఛమానో అనుపుబ్బేన అమ్బలట్ఠికాద్వారం పాపుణిత్వా సూరియం ఓలోకేత్వా – ‘‘అకాలో దాని గన్తుం, అత్థసమీపం గతో సూరియో’’తి అమ్బలట్ఠికాయం రాజాగారకే ఏకరత్తివాసం ఉపగచ్ఛి.

    2.Atha kho bhagavā ambalaṭṭhikāyaṃ rājāgārake ekarattivāsaṃ upagacchi saddhiṃ bhikkhusaṅghenāti bhagavā tāya buddhalīlāya gacchamāno anupubbena ambalaṭṭhikādvāraṃ pāpuṇitvā sūriyaṃ oloketvā – ‘‘akālo dāni gantuṃ, atthasamīpaṃ gato sūriyo’’ti ambalaṭṭhikāyaṃ rājāgārake ekarattivāsaṃ upagacchi.

    తత్థ అమ్బలట్ఠికాతి రఞ్ఞో ఉయ్యానం. తస్స కిర ద్వారసమీపే తరుణఅమ్బరుక్ఖో అత్థి, తం ‘‘అమ్బలట్ఠికా’’తి వదన్తి. తస్స అవిదూరే భవత్తా ఉయ్యానమ్పి అమ్బలట్ఠికా త్వేవ సఙ్ఖ్యం గతం. తం ఛాయూదకసమ్పన్నం పాకారపరిక్ఖిత్తం సుయోజితద్వారం మఞ్జుసా వియ సుగుత్తం. తత్థ రఞ్ఞో కీళనత్థం పటిభానచిత్తవిచిత్తం అగారం అకంసు. తం ‘‘రాజాగారక’’న్తి వుచ్చతి.

    Tattha ambalaṭṭhikāti rañño uyyānaṃ. Tassa kira dvārasamīpe taruṇaambarukkho atthi, taṃ ‘‘ambalaṭṭhikā’’ti vadanti. Tassa avidūre bhavattā uyyānampi ambalaṭṭhikā tveva saṅkhyaṃ gataṃ. Taṃ chāyūdakasampannaṃ pākāraparikkhittaṃ suyojitadvāraṃ mañjusā viya suguttaṃ. Tattha rañño kīḷanatthaṃ paṭibhānacittavicittaṃ agāraṃ akaṃsu. Taṃ ‘‘rājāgāraka’’nti vuccati.

    సుప్పియోపి ఖోతి సుప్పియోపి తస్మిం ఠానే సూరియం ఓలోకేత్వా – ‘‘అకాలో దాని గన్తుం, బహూ ఖుద్దకమహల్లకా పరిబ్బాజకా, బహుపరిస్సయో చ అయం మగ్గో చోరేహిపి వాళయక్ఖేహిపి వాళమిగేహిపి. అయం ఖో పన సమణో గోతమో ఉయ్యానం పవిట్ఠో, సమణస్స చ గోతమస్స వసనట్ఠానే దేవతా ఆరక్ఖం గణ్హన్తి, హన్దాహమ్పి ఇధ ఏకరత్తివాసం ఉపగన్త్వా స్వేవ గమిస్సామీ’’తి తదేవుయ్యానం పావిసి. తతో భిక్ఖుసఙ్ఘో భగవతో వత్తం దస్సేత్వా అత్తనో అత్తనో వసనట్ఠానం సల్లక్ఖేసి. పరిబ్బాజకోపి ఉయ్యానస్స ఏకపస్సే పరిబ్బాజకపరిక్ఖారే ఓతారేత్వా వాసం ఉపగచ్ఛి సద్ధిం అత్తనో పరిసాయ. పాళియమారూళ్హవసేనేవ పన – ‘‘సద్ధిం అత్తనో అన్తేవాసినా బ్రహ్మదత్తేన మాణవేనా’’తి వుత్తం.

    Suppiyopi khoti suppiyopi tasmiṃ ṭhāne sūriyaṃ oloketvā – ‘‘akālo dāni gantuṃ, bahū khuddakamahallakā paribbājakā, bahuparissayo ca ayaṃ maggo corehipi vāḷayakkhehipi vāḷamigehipi. Ayaṃ kho pana samaṇo gotamo uyyānaṃ paviṭṭho, samaṇassa ca gotamassa vasanaṭṭhāne devatā ārakkhaṃ gaṇhanti, handāhampi idha ekarattivāsaṃ upagantvā sveva gamissāmī’’ti tadevuyyānaṃ pāvisi. Tato bhikkhusaṅgho bhagavato vattaṃ dassetvā attano attano vasanaṭṭhānaṃ sallakkhesi. Paribbājakopi uyyānassa ekapasse paribbājakaparikkhāre otāretvā vāsaṃ upagacchi saddhiṃ attano parisāya. Pāḷiyamārūḷhavaseneva pana – ‘‘saddhiṃ attano antevāsinā brahmadattena māṇavenā’’ti vuttaṃ.

    ఏవం వాసం ఉపగతో పన సో పరిబ్బాజకో రత్తిభాగే దసబలం ఓలోకేసి. తస్మిఞ్చ సమయే సమన్తా విప్పకిణ్ణతారకా వియ పదీపా జలన్తి, మజ్ఝే భగవా నిసిన్నో హోతి, భిక్ఖుసఙ్ఘో చ భగవన్తం పరివారేత్వా. తత్థ ఏకభిక్ఖుస్సపి హత్థకుక్కుచ్చం వా పాదకుక్కుచ్చం వా ఉక్కాసితసద్దో వా ఖిపితసద్దో వా నత్థి. సా హి పరిసా అత్తనో చ సిక్ఖితసిక్ఖతాయ సత్థరి చ గారవేనాతి ద్వీహి కారణేహి నివాతే పదీపసిఖా వియ నిచ్చలా సన్నిసిన్నావ అహోసి. పరిబ్బాజకో తం విభూతిం దిస్వా అత్తనో పరిసం ఓలోకేసి. తత్థ కేచి హత్థం ఖిపన్తి, కేచి పాదం, కేచి విప్పలపన్తి, కేచి నిల్లాలితజివ్హా పగ్ఘరితఖేళా, దన్తే ఖాదన్తా కాకచ్ఛమానా ఘరుఘరుపస్సాసినో సయన్తి. సో రతనత్తయస్స గుణవణ్ణే వత్తబ్బేపి ఇస్సావసేన పున అవణ్ణమేవ ఆరభి. బ్రహ్మదత్తో పన వుత్తనయేనేవ వణ్ణం. తేన వుత్తం – ‘‘తత్రాపి సుదం సుప్పియో పరిబ్బాజకో’’తి సబ్బం వత్తబ్బం. తత్థ తత్రాపీతి తస్మిమ్పి, అమ్బలట్ఠికాయం ఉయ్యానేతి అత్థో.

    Evaṃ vāsaṃ upagato pana so paribbājako rattibhāge dasabalaṃ olokesi. Tasmiñca samaye samantā vippakiṇṇatārakā viya padīpā jalanti, majjhe bhagavā nisinno hoti, bhikkhusaṅgho ca bhagavantaṃ parivāretvā. Tattha ekabhikkhussapi hatthakukkuccaṃ vā pādakukkuccaṃ vā ukkāsitasaddo vā khipitasaddo vā natthi. Sā hi parisā attano ca sikkhitasikkhatāya satthari ca gāravenāti dvīhi kāraṇehi nivāte padīpasikhā viya niccalā sannisinnāva ahosi. Paribbājako taṃ vibhūtiṃ disvā attano parisaṃ olokesi. Tattha keci hatthaṃ khipanti, keci pādaṃ, keci vippalapanti, keci nillālitajivhā paggharitakheḷā, dante khādantā kākacchamānā gharugharupassāsino sayanti. So ratanattayassa guṇavaṇṇe vattabbepi issāvasena puna avaṇṇameva ārabhi. Brahmadatto pana vuttanayeneva vaṇṇaṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘tatrāpi sudaṃ suppiyo paribbājako’’ti sabbaṃ vattabbaṃ. Tattha tatrāpīti tasmimpi, ambalaṭṭhikāyaṃ uyyāneti attho.

    . సమ్బహులానన్తి బహుకానం. తత్థ వినయపరియాయేన తయో జనా ‘‘సమ్బహులా’’తి వుచ్చన్తి. తతో పరం సఙ్ఘో. సుత్తన్తపరియాయేన పన తయో తయోవ తతో పట్ఠాయ సమ్బహులా. ఇధ సుత్తన్తపరియాయేన ‘‘సమ్బహులా’’తి వేదితబ్బా. మణ్డలమాళేతి కత్థచి ద్వే కణ్ణికా గహేత్వా హంసవట్టకచ్ఛన్నేన కతా కూటాగారసాలాపి ‘‘మణ్డలమాళో’’తి వుచ్చతి, కత్థచి ఏకం కణ్ణికం గహేత్వా థమ్భపన్తిం పరిక్ఖిపిత్వా కతా ఉపట్ఠానసాలాపి ‘‘మణ్డలమాళో’’తి వుచ్చతి. ఇధ పన నిసీదనసాలా ‘‘మణ్డలమాళో’’తి వేదితబ్బో. సన్నిసిన్నానన్తి నిసజ్జనవసేన. సన్నిపతితానన్తి సమోధానవసేన. అయం సఙ్ఖియధమ్మోతి సఙ్ఖియా వుచ్చతి కథా , కథాధమ్మోతి అత్థో. ఉదపాదీతి ఉప్పన్నో. కతమో పన సోతి? అచ్ఛరియం ఆవుసోతి ఏవమాది. తత్థ అన్ధస్స పబ్బతారోహణం వియ నిచ్చం న హోతీతి అచ్ఛరియం. అయం తావ సద్దనయో. అయం పన అట్ఠకథానయో – అచ్ఛరాయోగ్గన్తి అచ్ఛరియం. అచ్ఛరం పహరితుం యుత్తన్తి అత్థో. అభూతపుబ్బం భూతన్తి అబ్భుతం. ఉభయం పేతం విమ్హయస్సేవాధివచనం. యావఞ్చిదన్తి యావ చ ఇదం తేన సుప్పటివిదితతాయ అప్పమేయ్యత్తం దస్సేతి.

    3.Sambahulānanti bahukānaṃ. Tattha vinayapariyāyena tayo janā ‘‘sambahulā’’ti vuccanti. Tato paraṃ saṅgho. Suttantapariyāyena pana tayo tayova tato paṭṭhāya sambahulā. Idha suttantapariyāyena ‘‘sambahulā’’ti veditabbā. Maṇḍalamāḷeti katthaci dve kaṇṇikā gahetvā haṃsavaṭṭakacchannena katā kūṭāgārasālāpi ‘‘maṇḍalamāḷo’’ti vuccati, katthaci ekaṃ kaṇṇikaṃ gahetvā thambhapantiṃ parikkhipitvā katā upaṭṭhānasālāpi ‘‘maṇḍalamāḷo’’ti vuccati. Idha pana nisīdanasālā ‘‘maṇḍalamāḷo’’ti veditabbo. Sannisinnānanti nisajjanavasena. Sannipatitānanti samodhānavasena. Ayaṃ saṅkhiyadhammoti saṅkhiyā vuccati kathā , kathādhammoti attho. Udapādīti uppanno. Katamo pana soti? Acchariyaṃ āvusoti evamādi. Tattha andhassa pabbatārohaṇaṃ viya niccaṃ na hotīti acchariyaṃ. Ayaṃ tāva saddanayo. Ayaṃ pana aṭṭhakathānayo – accharāyogganti acchariyaṃ. Accharaṃ paharituṃ yuttanti attho. Abhūtapubbaṃ bhūtanti abbhutaṃ. Ubhayaṃ petaṃ vimhayassevādhivacanaṃ. Yāvañcidanti yāva ca idaṃ tena suppaṭividitatāya appameyyattaṃ dasseti.

    తేన భగవతా జానతా…పే॰… సుప్పటివిదితాతి ఏత్థాయం సఙ్ఖేపత్థో. యో సో భగవా సమతింస పారమియో పూరేత్వా సబ్బకిలేసే భఞ్జిత్వా అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధో, తేన భగవతా తేసం తేసం సత్తానం ఆసయానుసయం జానతా, హత్థతలే ఠపితం ఆమలకం వియ సబ్బఞేయ్యధమ్మం పస్సతా.

    Tena bhagavatā jānatā…pe… suppaṭividitāti etthāyaṃ saṅkhepattho. Yo so bhagavā samatiṃsa pāramiyo pūretvā sabbakilese bhañjitvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho, tena bhagavatā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ āsayānusayaṃ jānatā, hatthatale ṭhapitaṃ āmalakaṃ viya sabbañeyyadhammaṃ passatā.

    అపి చ పుబ్బేనివాసాదీహి జానతా, దిబ్బేన చక్ఖునా పస్సతా. తీహి విజ్జాహి ఛహి వా పన అభిఞ్ఞాహి జానతా, సబ్బత్థ అప్పటిహతేన సమన్తచక్ఖునా పస్సతా. సబ్బధమ్మజాననసమత్థాయ వా పఞ్ఞాయ జానతా, సబ్బసత్తానం చక్ఖువిసయాతీతాని తిరోకుట్టాదిగతానిపి రూపాని అతివిసుద్ధేన మంసచక్ఖునా పస్సతా. అత్తహితసాధికాయ వా సమాధిపదట్ఠానాయ పటివేధపఞ్ఞాయ జానతా, పరహితసాధికాయ కరుణాపదట్ఠానాయ దేసనాపఞ్ఞాయ పస్సతా.

    Api ca pubbenivāsādīhi jānatā, dibbena cakkhunā passatā. Tīhi vijjāhi chahi vā pana abhiññāhi jānatā, sabbattha appaṭihatena samantacakkhunā passatā. Sabbadhammajānanasamatthāya vā paññāya jānatā, sabbasattānaṃ cakkhuvisayātītāni tirokuṭṭādigatānipi rūpāni ativisuddhena maṃsacakkhunā passatā. Attahitasādhikāya vā samādhipadaṭṭhānāya paṭivedhapaññāya jānatā, parahitasādhikāya karuṇāpadaṭṭhānāya desanāpaññāya passatā.

    అరీనం హతత్తా పచ్చయాదీనఞ్చ అరహత్తా అరహతా. సమ్మా సామఞ్చ సబ్బధమ్మానం బుద్ధత్తా సమ్మాసమ్బుద్ధేన అన్తరాయికధమ్మే వా జానతా, నియ్యానికధమ్మే పస్సతా, కిలేసారీనం హతత్తా అరహతా. సమ్మా సామఞ్చ సబ్బధమ్మానం బుద్ధత్తా సమ్మాసమ్బుద్ధేనాతి. ఏవం చతూవేసారజ్జవసేన చతూహాకారేహి థోమితేన సత్తానం నానాధిముత్తికతా నానజ్ఝాసయతా సుప్పటివిదితా యావ చ సుట్ఠు పటివిదితా.

    Arīnaṃ hatattā paccayādīnañca arahattā arahatā. Sammā sāmañca sabbadhammānaṃ buddhattā sammāsambuddhena antarāyikadhamme vā jānatā, niyyānikadhamme passatā, kilesārīnaṃ hatattā arahatā. Sammā sāmañca sabbadhammānaṃ buddhattā sammāsambuddhenāti. Evaṃ catūvesārajjavasena catūhākārehi thomitena sattānaṃ nānādhimuttikatā nānajjhāsayatā suppaṭividitā yāva ca suṭṭhu paṭividitā.

    ఇదానిస్స సుప్పటివిదితభావం దస్సేతుం అయఞ్హీతిఆదిమాహ. ఇదం వుత్తం హోతి యా చ అయం భగవతా ‘‘ధాతుసో, భిక్ఖవే, సత్తా సంసన్దన్తి సమేన్తి, హీనాధిముత్తికా హీనాధిముత్తికేహి సద్ధిం సంసన్దన్తి సమేన్తి, కల్యాణాధిముత్తికా కల్యాణాధిముత్తికేహి సద్ధిం సంసన్దన్తి సమేన్తి. అతీతమ్పి ఖో, భిక్ఖవే, అద్ధానం ధాతుసోవ సత్తా సంసన్దింసు సమింసు, హీనాధిముత్తికా హీనాధిముత్తికేహి…పే॰… కల్యాణాధిముత్తికా కల్యాణాధిముత్తికేహి సద్ధిం సంసన్దింసు సమింసు, అనాగతమ్పి ఖో, భిక్ఖవే, అద్ధానం…పే॰… సంసన్దిస్సన్తి సమేస్సన్తి, ఏతరహిపి ఖో, భిక్ఖవే, పచ్చుప్పన్నం అద్ధానం ధాతుసోవ సత్తా సంసన్దన్తి సమేన్తి, హీనాధిముత్తికా హీనాధిముత్తికేహి…పే॰… కల్యాణాధిముత్తికా కల్యాణాధిముత్తికేహి సద్ధిం సంసన్దన్తి సమేన్తీ’’తి ఏవం సత్తానం నానాధిముత్తికతా, నానజ్ఝాసయతా, నానాదిట్ఠికతా, నానాఖన్తితా, నానారుచితా, నాళియా మినన్తేన వియ తులాయ తులయన్తేన వియ చ నానాధిముత్తికతాఞాణేన సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన విదితా, సా యావ సుప్పటివిదితా. ద్వేపి నామ సత్తా ఏకజ్ఝాసయా దుల్లభా లోకస్మిం. ఏకస్మిం గన్తుకామే ఏకో ఠాతుకామో హోతి, ఏకస్మిం పివితుకామే ఏకో భుఞ్జితుకామో. ఇమేసు చాపి ద్వీసు ఆచరియన్తేవాసీసు అయఞ్హి ‘‘సుప్పియో పరిబ్బాజకో…పే॰… భగవన్తం పిట్ఠితో పిట్ఠితో అనుబన్ధా హోన్తి భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చా’’తి. తత్థ ఇతిహమేతి ఇతిహ ఇమే, ఏవం ఇమేతి అత్థో. సేసం వుత్తనయమేవ.

    Idānissa suppaṭividitabhāvaṃ dassetuṃ ayañhītiādimāha. Idaṃ vuttaṃ hoti yā ca ayaṃ bhagavatā ‘‘dhātuso, bhikkhave, sattā saṃsandanti samenti, hīnādhimuttikā hīnādhimuttikehi saddhiṃ saṃsandanti samenti, kalyāṇādhimuttikā kalyāṇādhimuttikehi saddhiṃ saṃsandanti samenti. Atītampi kho, bhikkhave, addhānaṃ dhātusova sattā saṃsandiṃsu samiṃsu, hīnādhimuttikā hīnādhimuttikehi…pe… kalyāṇādhimuttikā kalyāṇādhimuttikehi saddhiṃ saṃsandiṃsu samiṃsu, anāgatampi kho, bhikkhave, addhānaṃ…pe… saṃsandissanti samessanti, etarahipi kho, bhikkhave, paccuppannaṃ addhānaṃ dhātusova sattā saṃsandanti samenti, hīnādhimuttikā hīnādhimuttikehi…pe… kalyāṇādhimuttikā kalyāṇādhimuttikehi saddhiṃ saṃsandanti samentī’’ti evaṃ sattānaṃ nānādhimuttikatā, nānajjhāsayatā, nānādiṭṭhikatā, nānākhantitā, nānārucitā, nāḷiyā minantena viya tulāya tulayantena viya ca nānādhimuttikatāñāṇena sabbaññutaññāṇena viditā, sā yāva suppaṭividitā. Dvepi nāma sattā ekajjhāsayā dullabhā lokasmiṃ. Ekasmiṃ gantukāme eko ṭhātukāmo hoti, ekasmiṃ pivitukāme eko bhuñjitukāmo. Imesu cāpi dvīsu ācariyantevāsīsu ayañhi ‘‘suppiyo paribbājako…pe… bhagavantaṃ piṭṭhito piṭṭhito anubandhā honti bhikkhusaṅghañcā’’ti. Tattha itihameti itiha ime, evaṃ imeti attho. Sesaṃ vuttanayameva.

    . అథ ఖో భగవా తేసం భిక్ఖూనం ఇమం సఙ్ఖియధమ్మం విదిత్వాతి ఏత్థ విదిత్వాతి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన జానిత్వా. భగవా హి కత్థచి మంసచక్ఖునా దిస్వా జానాతి – ‘‘అద్దసా ఖో భగవా మహన్తం దారుక్ఖన్ధం గఙ్గాయ నదియా సోతేన వుయ్హమాన’’న్తిఆదీసు (సం॰ ని॰ ౪.౨౪౧) వియ. కత్థచి దిబ్బచక్ఖునా దిస్వా జానాతి – ‘‘అద్దసా ఖో భగవా దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన తా దేవతాయో సహస్సస్సేవ పాటలిగామే వత్థూని పరిగణ్హన్తియో’’తిఆదీసు (దీ॰ ని॰ ౨.౧౫౨) వియ. కత్థచి పకతిసోతేన సుత్వా జానాతి – ‘‘అస్సోసి ఖో భగవా ఆయస్మతో ఆనన్దస్స సుభద్దేన పరిబ్బాజకేన సద్ధిం ఇమం కథాసల్లాప’’న్తిఆదీసు (దీ॰ ని॰ ౨.౨౧౩) వియ. కత్థచి దిబ్బసోతేన సుత్వా జానాతి – ‘‘అస్సోసి ఖో భగవా దిబ్బాయ సోతధాతుయా విసుద్ధాయ అతిక్కన్తమానుసికాయ సన్ధానస్స గహపతిస్స నిగ్రోధేన పరిబ్బాజకేన సద్ధిం ఇమం కథాసల్లాప’’న్తిఆదీసు (దీ॰ ని॰ ౩.౫౪) వియ. ఇధ పన సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన సుత్వా అఞ్ఞాసి. కిం కరోన్తో అఞ్ఞాసి? పచ్ఛిమయామకిచ్చం, కిచ్చఞ్చ నామేతం సాత్థకం, నిరత్థకన్తి దువిధం హోతి. తత్థ నిరత్థకకిచ్చం భగవతా బోధిపల్లఙ్కేయేవ అరహత్తమగ్గేన సముగ్ఘాతం కతం. సాత్థకంయేవ పన భగవతో కిచ్చం హోతి. తం పఞ్చవిధం – పురేభత్తకిచ్చం, పచ్ఛాభత్తకిచ్చం, పురిమయామకిచ్చం, మజ్ఝిమయామకిచ్చం, పచ్ఛిమయామకిచ్చన్తి.

    4.Atha kho bhagavā tesaṃ bhikkhūnaṃ imaṃ saṅkhiyadhammaṃ viditvāti ettha viditvāti sabbaññutaññāṇena jānitvā. Bhagavā hi katthaci maṃsacakkhunā disvā jānāti – ‘‘addasā kho bhagavā mahantaṃ dārukkhandhaṃ gaṅgāya nadiyā sotena vuyhamāna’’ntiādīsu (saṃ. ni. 4.241) viya. Katthaci dibbacakkhunā disvā jānāti – ‘‘addasā kho bhagavā dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena tā devatāyo sahassasseva pāṭaligāme vatthūni parigaṇhantiyo’’tiādīsu (dī. ni. 2.152) viya. Katthaci pakatisotena sutvā jānāti – ‘‘assosi kho bhagavā āyasmato ānandassa subhaddena paribbājakena saddhiṃ imaṃ kathāsallāpa’’ntiādīsu (dī. ni. 2.213) viya. Katthaci dibbasotena sutvā jānāti – ‘‘assosi kho bhagavā dibbāya sotadhātuyā visuddhāya atikkantamānusikāya sandhānassa gahapatissa nigrodhena paribbājakena saddhiṃ imaṃ kathāsallāpa’’ntiādīsu (dī. ni. 3.54) viya. Idha pana sabbaññutaññāṇena sutvā aññāsi. Kiṃ karonto aññāsi? Pacchimayāmakiccaṃ, kiccañca nāmetaṃ sātthakaṃ, niratthakanti duvidhaṃ hoti. Tattha niratthakakiccaṃ bhagavatā bodhipallaṅkeyeva arahattamaggena samugghātaṃ kataṃ. Sātthakaṃyeva pana bhagavato kiccaṃ hoti. Taṃ pañcavidhaṃ – purebhattakiccaṃ, pacchābhattakiccaṃ, purimayāmakiccaṃ, majjhimayāmakiccaṃ, pacchimayāmakiccanti.

    తత్రిదం పురేభత్తకిచ్చం –

    Tatridaṃ purebhattakiccaṃ –

    భగవా హి పాతోవ ఉట్ఠాయ ఉపట్ఠాకానుగ్గహత్థం సరీరఫాసుకత్థఞ్చ ముఖధోవనాదిసరీరపరికమ్మం కత్వా యావ భిక్ఖాచారవేలా తావ వివిత్తాసనే వీతినామేత్వా, భిక్ఖాచారవేలాయం నివాసేత్వా కాయబన్ధనం బన్ధిత్వా చీవరం పారుపిత్వా పత్తమాదాయ కదాచి ఏకకో, కదాచి భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో, గామం వా నిగమం వా పిణ్డాయ పవిసతి; కదాచి పకతియా, కదాచి అనేకేహి పాటిహారియేహి వత్తమానేహి. సేయ్యథిదం, పిణ్డాయ పవిసతో లోకనాథస్స పురతో పురతో గన్త్వా ముదుగతవాతా పథవిం సోధేన్తి, వలాహకా ఉదకఫుసితాని ముఞ్చన్తా మగ్గే రేణుం వూపసమేత్వా ఉపరి వితానం హుత్వా తిట్ఠన్తి, అపరే వాతా పుప్ఫాని ఉపసంహరిత్వా మగ్గే ఓకిరన్తి, ఉన్నతా భూమిప్పదేసా ఓనమన్తి, ఓనతా ఉన్నమన్తి, పాదనిక్ఖేపసమయే సమావ భూమి హోతి, సుఖసమ్ఫస్సాని పదుమపుప్ఫాని వా పాదే సమ్పటిచ్ఛన్తి. ఇన్దఖీలస్స అన్తో ఠపితమత్తే దక్ఖిణపాదే సరీరతో ఛబ్బణ్ణరస్మియో నిక్ఖమిత్వా సువణ్ణరసపిఞ్జరాని వియ చిత్రపటపరిక్ఖిత్తాని వియ చ పాసాదకూటాగారాదీని అలఙ్కరోన్తియో ఇతో చితో చ ధావన్తి, హత్థిఅస్సవిహఙ్గాదయో సకసకట్ఠానేసు ఠితాయేవ మధురేనాకారేన సద్దం కరోన్తి, తథా భేరివీణాదీని తూరియాని మనుస్సానఞ్చ కాయూపగాని ఆభరణాని. తేన సఞ్ఞాణేన మనుస్సా జానన్తి – ‘‘అజ్జ భగవా ఇధ పిణ్డాయ పవిట్ఠో’’తి. తే సునివత్థా సుపారుతా గన్ధపుప్ఫాదీని ఆదాయ ఘరా నిక్ఖమిత్వా అన్తరవీథిం పటిపజ్జిత్వా భగవన్తం గన్ధపుప్ఫాదీహి సక్కచ్చం పూజేత్వా వన్దిత్వా – ‘‘అమ్హాకం, భన్తే, దస భిక్ఖూ, అమ్హాకం వీసతి, పఞ్ఞాసం…పే॰… సతం దేథా’’తి యాచిత్వా భగవతోపి పత్తం గహేత్వా ఆసనం పఞ్ఞపేత్వా సక్కచ్చం పిణ్డపాతేన పటిమానేన్తి. భగవా కతభత్తకిచ్చో తేసం సత్తానం చిత్తసన్తానాని ఓలోకేత్వా తథా ధమ్మం దేసేతి, యథా కేచి సరణగమనేసు పతిట్ఠహన్తి, కేచి పఞ్చసు సీలేసు, కేచి సోతాపత్తిసకదాగామిఅనాగామిఫలానం అఞ్ఞతరస్మిం; కేచి పబ్బజిత్వా అగ్గఫలే అరహత్తేతి. ఏవం మహాజనం అనుగ్గహేత్వా ఉట్ఠాయాసనా విహారం గచ్ఛతి. తత్థ గన్త్వా మణ్డలమాళే పఞ్ఞత్తవరబుద్ధాసనే నిసీదతి, భిక్ఖూనం భత్తకిచ్చపరియోసానం ఆగమయమానో. తతో భిక్ఖూనం భత్తకిచ్చపరియోసానే ఉపట్ఠాకో భగవతో నివేదేతి. అథ భగవా గన్ధకుటిం పవిసతి. ఇదం తావ పురేభత్తకిచ్చం.

    Bhagavā hi pātova uṭṭhāya upaṭṭhākānuggahatthaṃ sarīraphāsukatthañca mukhadhovanādisarīraparikammaṃ katvā yāva bhikkhācāravelā tāva vivittāsane vītināmetvā, bhikkhācāravelāyaṃ nivāsetvā kāyabandhanaṃ bandhitvā cīvaraṃ pārupitvā pattamādāya kadāci ekako, kadāci bhikkhusaṅghaparivuto, gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya pavisati; kadāci pakatiyā, kadāci anekehi pāṭihāriyehi vattamānehi. Seyyathidaṃ, piṇḍāya pavisato lokanāthassa purato purato gantvā mudugatavātā pathaviṃ sodhenti, valāhakā udakaphusitāni muñcantā magge reṇuṃ vūpasametvā upari vitānaṃ hutvā tiṭṭhanti, apare vātā pupphāni upasaṃharitvā magge okiranti, unnatā bhūmippadesā onamanti, onatā unnamanti, pādanikkhepasamaye samāva bhūmi hoti, sukhasamphassāni padumapupphāni vā pāde sampaṭicchanti. Indakhīlassa anto ṭhapitamatte dakkhiṇapāde sarīrato chabbaṇṇarasmiyo nikkhamitvā suvaṇṇarasapiñjarāni viya citrapaṭaparikkhittāni viya ca pāsādakūṭāgārādīni alaṅkarontiyo ito cito ca dhāvanti, hatthiassavihaṅgādayo sakasakaṭṭhānesu ṭhitāyeva madhurenākārena saddaṃ karonti, tathā bherivīṇādīni tūriyāni manussānañca kāyūpagāni ābharaṇāni. Tena saññāṇena manussā jānanti – ‘‘ajja bhagavā idha piṇḍāya paviṭṭho’’ti. Te sunivatthā supārutā gandhapupphādīni ādāya gharā nikkhamitvā antaravīthiṃ paṭipajjitvā bhagavantaṃ gandhapupphādīhi sakkaccaṃ pūjetvā vanditvā – ‘‘amhākaṃ, bhante, dasa bhikkhū, amhākaṃ vīsati, paññāsaṃ…pe… sataṃ dethā’’ti yācitvā bhagavatopi pattaṃ gahetvā āsanaṃ paññapetvā sakkaccaṃ piṇḍapātena paṭimānenti. Bhagavā katabhattakicco tesaṃ sattānaṃ cittasantānāni oloketvā tathā dhammaṃ deseti, yathā keci saraṇagamanesu patiṭṭhahanti, keci pañcasu sīlesu, keci sotāpattisakadāgāmianāgāmiphalānaṃ aññatarasmiṃ; keci pabbajitvā aggaphale arahatteti. Evaṃ mahājanaṃ anuggahetvā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ gacchati. Tattha gantvā maṇḍalamāḷe paññattavarabuddhāsane nisīdati, bhikkhūnaṃ bhattakiccapariyosānaṃ āgamayamāno. Tato bhikkhūnaṃ bhattakiccapariyosāne upaṭṭhāko bhagavato nivedeti. Atha bhagavā gandhakuṭiṃ pavisati. Idaṃ tāva purebhattakiccaṃ.

    అథ భగవా ఏవం కతపురేభత్తకిచ్చో గన్ధకుటియా ఉపట్ఠానే నిసీదిత్వా పాదే పక్ఖాలేత్వా పాదపీఠే ఠత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘం ఓవదతి – ‘‘భిక్ఖవే, అప్పమాదేన సమ్పాదేథ, దుల్లభో బుద్ధుప్పాదో లోకస్మిం, దుల్లభో మనుస్సత్తపటిలాభో, దుల్లభా సమ్పత్తి, దుల్లభా పబ్బజ్జా, దుల్లభం సద్ధమ్మస్సవన’’న్తి. తత్థ కేచి భగవన్తం కమ్మట్ఠానం పుచ్ఛన్తి. భగవాపి తేసం చరియానురూపం కమ్మట్ఠానం దేతి. తతో సబ్బేపి భగవన్తం వన్దిత్వా అత్తనో అత్తనో రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానాని గచ్ఛన్తి. కేచి అరఞ్ఞం, కేచి రుక్ఖమూలం, కేచి పబ్బతాదీనం అఞ్ఞతరం, కేచి చాతుమహారాజికభవనం…పే॰… కేచి వసవత్తిభవనన్తి. తతో భగవా గన్ధకుటిం పవిసిత్వా సచే ఆకఙ్ఖతి, దక్ఖిణేన పస్సేన సతో సమ్పజానో ముహుత్తం సీహసేయ్యం కప్పేతి. అథ సమస్సాసితకాయో వుట్ఠహిత్వా దుతియభాగే లోకం వోలోకేతి. తతియభాగే యం గామం వా నిగమం వా ఉపనిస్సాయ విహరతి తత్థ మహాజనో పురేభత్తం దానం దత్వా పచ్ఛాభత్తం సునివత్థో సుపారుతో గన్ధపుప్ఫాదీని ఆదాయ విహారే సన్నిపతతి. తతో భగవా సమ్పత్తపరిసాయ అనురూపేన పాటిహారియేన గన్త్వా ధమ్మసభాయం పఞ్ఞత్తవరబుద్ధాసనే నిసజ్జ ధమ్మం దేసేతి కాలయుత్తం సమయయుత్తం, అథ కాలం విదిత్వా పరిసం ఉయ్యోజేతి, మనుస్సా భగవన్తం వన్దిత్వా పక్కమన్తి. ఇదం పచ్ఛాభత్తకిచ్చం.

    Atha bhagavā evaṃ katapurebhattakicco gandhakuṭiyā upaṭṭhāne nisīditvā pāde pakkhāletvā pādapīṭhe ṭhatvā bhikkhusaṅghaṃ ovadati – ‘‘bhikkhave, appamādena sampādetha, dullabho buddhuppādo lokasmiṃ, dullabho manussattapaṭilābho, dullabhā sampatti, dullabhā pabbajjā, dullabhaṃ saddhammassavana’’nti. Tattha keci bhagavantaṃ kammaṭṭhānaṃ pucchanti. Bhagavāpi tesaṃ cariyānurūpaṃ kammaṭṭhānaṃ deti. Tato sabbepi bhagavantaṃ vanditvā attano attano rattiṭṭhānadivāṭṭhānāni gacchanti. Keci araññaṃ, keci rukkhamūlaṃ, keci pabbatādīnaṃ aññataraṃ, keci cātumahārājikabhavanaṃ…pe… keci vasavattibhavananti. Tato bhagavā gandhakuṭiṃ pavisitvā sace ākaṅkhati, dakkhiṇena passena sato sampajāno muhuttaṃ sīhaseyyaṃ kappeti. Atha samassāsitakāyo vuṭṭhahitvā dutiyabhāge lokaṃ voloketi. Tatiyabhāge yaṃ gāmaṃ vā nigamaṃ vā upanissāya viharati tattha mahājano purebhattaṃ dānaṃ datvā pacchābhattaṃ sunivattho supāruto gandhapupphādīni ādāya vihāre sannipatati. Tato bhagavā sampattaparisāya anurūpena pāṭihāriyena gantvā dhammasabhāyaṃ paññattavarabuddhāsane nisajja dhammaṃ deseti kālayuttaṃ samayayuttaṃ, atha kālaṃ viditvā parisaṃ uyyojeti, manussā bhagavantaṃ vanditvā pakkamanti. Idaṃ pacchābhattakiccaṃ.

    సో ఏవం నిట్ఠితపచ్ఛాభత్తకిచ్చో సచే గత్తాని ఓసిఞ్చితుకామో హోతి, బుద్ధాసనా వుట్ఠాయ న్హానకోట్ఠకం పవిసిత్వా ఉపట్ఠాకేన పటియాదితఉదకేన గత్తాని ఉతుం గణ్హాపేతి. ఉపట్ఠాకోపి బుద్ధాసనం ఆనేత్వా గన్ధకుటిపరివేణే పఞ్ఞపేతి. భగవా సురత్తదుపట్టం నివాసేత్వా కాయబన్ధనం బన్ధిత్వా ఉత్తరాసఙ్గం ఏకంసం కరిత్వా తత్థ గన్త్వా నిసీదతి ఏకకోవ ముహుత్తం పటిసల్లీనో, అథ భిక్ఖూ తతో తతో ఆగమ్మ భగవతో ఉపట్ఠానం ఆగచ్ఛన్తి. తత్థ ఏకచ్చే పఞ్హం పుచ్ఛన్తి, ఏకచ్చే కమ్మట్ఠానం, ఏకచ్చే ధమ్మస్సవనం యాచన్తి. భగవా తేసం అధిప్పాయం సమ్పాదేన్తో పురిమయామం వీతినామేతి. ఇదం పురిమయామకిచ్చం.

    So evaṃ niṭṭhitapacchābhattakicco sace gattāni osiñcitukāmo hoti, buddhāsanā vuṭṭhāya nhānakoṭṭhakaṃ pavisitvā upaṭṭhākena paṭiyāditaudakena gattāni utuṃ gaṇhāpeti. Upaṭṭhākopi buddhāsanaṃ ānetvā gandhakuṭipariveṇe paññapeti. Bhagavā surattadupaṭṭaṃ nivāsetvā kāyabandhanaṃ bandhitvā uttarāsaṅgaṃ ekaṃsaṃ karitvā tattha gantvā nisīdati ekakova muhuttaṃ paṭisallīno, atha bhikkhū tato tato āgamma bhagavato upaṭṭhānaṃ āgacchanti. Tattha ekacce pañhaṃ pucchanti, ekacce kammaṭṭhānaṃ, ekacce dhammassavanaṃ yācanti. Bhagavā tesaṃ adhippāyaṃ sampādento purimayāmaṃ vītināmeti. Idaṃ purimayāmakiccaṃ.

    పురిమయామకిచ్చపరియోసానే పన భిక్ఖూసు భగవన్తం వన్దిత్వా పక్కన్తేసు సకలదససహస్సిలోకధాతుదేవతాయో ఓకాసం లభమానా భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్హం పుచ్ఛన్తి, యథాభిసఙ్ఖతం అన్తమసో చతురక్ఖరమ్పి. భగవా తాసం దేవతానం పఞ్హం విస్సజ్జేన్తో మజ్ఝిమయామం వీతినామేతి. ఇదం మజ్ఝిమయామకిచ్చం.

    Purimayāmakiccapariyosāne pana bhikkhūsu bhagavantaṃ vanditvā pakkantesu sakaladasasahassilokadhātudevatāyo okāsaṃ labhamānā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchanti, yathābhisaṅkhataṃ antamaso caturakkharampi. Bhagavā tāsaṃ devatānaṃ pañhaṃ vissajjento majjhimayāmaṃ vītināmeti. Idaṃ majjhimayāmakiccaṃ.

    పచ్ఛిమయామం పన తయో కోట్ఠాసే కత్వా పురేభత్తతో పట్ఠాయ నిసజ్జాయ పీళితస్స సరీరస్స కిలాసుభావమోచనత్థం ఏకం కోట్ఠాసం చఙ్కమేన వీతినామేతి. దుతియకోట్ఠాసే గన్ధకుటిం పవిసిత్వా దక్ఖిణేన పస్సేన సతో సమ్పజానో సీహసేయ్యం కప్పేతి. తతియకోట్ఠాసే పచ్చుట్ఠాయ నిసీదిత్వా పురిమబుద్ధానం సన్తికే దానసీలాదివసేన కతాధికారపుగ్గలదస్సనత్థం బుద్ధచక్ఖునా లోకం వోలోకేతి. ఇదం పచ్ఛిమయామకిచ్చం.

    Pacchimayāmaṃ pana tayo koṭṭhāse katvā purebhattato paṭṭhāya nisajjāya pīḷitassa sarīrassa kilāsubhāvamocanatthaṃ ekaṃ koṭṭhāsaṃ caṅkamena vītināmeti. Dutiyakoṭṭhāse gandhakuṭiṃ pavisitvā dakkhiṇena passena sato sampajāno sīhaseyyaṃ kappeti. Tatiyakoṭṭhāse paccuṭṭhāya nisīditvā purimabuddhānaṃ santike dānasīlādivasena katādhikārapuggaladassanatthaṃ buddhacakkhunā lokaṃ voloketi. Idaṃ pacchimayāmakiccaṃ.

    తస్మిం పన దివసే భగవా పురేభత్తకిచ్చం రాజగహే పరియోసాపేత్వా పచ్ఛాభత్తే మగ్గం ఆగతో, పురిమయామే భిక్ఖూనం కమ్మట్ఠానం కథేత్వా, మజ్ఝిమయామే దేవతానం పఞ్హం విస్సజ్జేత్వా, పచ్ఛిమయామే చఙ్కమం ఆరుయ్హ చఙ్కమమానో పఞ్చన్నం భిక్ఖుసతానం ఇమం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం ఆరబ్భ పవత్తం కథం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేనేవ సుత్వా అఞ్ఞాసీతి. తేన వుత్తం – ‘‘పచ్ఛిమయామకిచ్చం కరోన్తో అఞ్ఞాసీ’’తి.

    Tasmiṃ pana divase bhagavā purebhattakiccaṃ rājagahe pariyosāpetvā pacchābhatte maggaṃ āgato, purimayāme bhikkhūnaṃ kammaṭṭhānaṃ kathetvā, majjhimayāme devatānaṃ pañhaṃ vissajjetvā, pacchimayāme caṅkamaṃ āruyha caṅkamamāno pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ imaṃ sabbaññutaññāṇaṃ ārabbha pavattaṃ kathaṃ sabbaññutaññāṇeneva sutvā aññāsīti. Tena vuttaṃ – ‘‘pacchimayāmakiccaṃ karonto aññāsī’’ti.

    ఞత్వా చ పనస్స ఏతదహోసి – ‘‘ఇమే భిక్ఖూ మయ్హం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం ఆరబ్భ గుణం కథేన్తి, ఏతేసఞ్చ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణకిచ్చం న పాకటం, మయ్హమేవ పాకటం. మయి పన గతే ఏతే అత్తనో కథం నిరన్తరం ఆరోచేస్సన్తి, తతో నేసం అహం తం అట్ఠుప్పత్తిం కత్వా తివిధం సీలం విభజన్తో, ద్వాసట్ఠియా ఠానేసు అప్పటివత్తియం సీహనాదం నదన్తో, పచ్చయాకారం సమోధానేత్వా బుద్ధగుణే పాకటే కత్వా, సినేరుం ఉక్ఖిపేన్తో వియ సువణ్ణకూటేన నభం పహరన్తో వియ చ దససహస్సిలోకధాతుకమ్పనం బ్రహ్మజాలసుత్తన్తం అరహత్తనికూటేన నిట్ఠాపేన్తో దేసేస్సామి, సా మే దేసనా పరినిబ్బుతస్సాపి పఞ్చవస్ససహస్సాని సత్తానం అమతమహానిబ్బానం సమ్పాపికా భవిస్సతీ’’తి. ఏవం చిన్తేత్వా యేన మణ్డలమాళో తేనుపసఙ్కమీతి . యేనాతి యేన దిసాభాగేన, సో ఉపసఙ్కమితబ్బో. భుమ్మత్థే వా ఏతం కరణవచనం, యస్మిం పదేసే సో మణ్డలమాళో, తత్థ గతోతి అయమేత్థ అత్థో.

    Ñatvā ca panassa etadahosi – ‘‘ime bhikkhū mayhaṃ sabbaññutaññāṇaṃ ārabbha guṇaṃ kathenti, etesañca sabbaññutaññāṇakiccaṃ na pākaṭaṃ, mayhameva pākaṭaṃ. Mayi pana gate ete attano kathaṃ nirantaraṃ ārocessanti, tato nesaṃ ahaṃ taṃ aṭṭhuppattiṃ katvā tividhaṃ sīlaṃ vibhajanto, dvāsaṭṭhiyā ṭhānesu appaṭivattiyaṃ sīhanādaṃ nadanto, paccayākāraṃ samodhānetvā buddhaguṇe pākaṭe katvā, sineruṃ ukkhipento viya suvaṇṇakūṭena nabhaṃ paharanto viya ca dasasahassilokadhātukampanaṃ brahmajālasuttantaṃ arahattanikūṭena niṭṭhāpento desessāmi, sā me desanā parinibbutassāpi pañcavassasahassāni sattānaṃ amatamahānibbānaṃ sampāpikā bhavissatī’’ti. Evaṃ cintetvā yena maṇḍalamāḷo tenupasaṅkamīti . Yenāti yena disābhāgena, so upasaṅkamitabbo. Bhummatthe vā etaṃ karaṇavacanaṃ, yasmiṃ padese so maṇḍalamāḷo, tattha gatoti ayamettha attho.

    పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీదీతి బుద్ధకాలే కిర యత్థ యత్థ ఏకోపి భిక్ఖు విహరతి సబ్బత్థ బుద్ధాసనం పఞ్ఞత్తమేవ హోతి. కస్మా? భగవా కిర అత్తనో సన్తికే కమ్మట్ఠానం గహేత్వా ఫాసుకట్ఠానే విహరన్తే మనసి కరోతి – ‘‘అసుకో మయ్హం సన్తికే కమ్మట్ఠానం గహేత్వా గతో, సక్ఖిస్సతి ను ఖో విసేసం నిబ్బత్తేతుం నో వా’’తి. అథ నం పస్సతి కమ్మట్ఠానం విస్సజ్జేత్వా అకుసలవితక్కం వితక్కయమానం, తతో ‘‘కథఞ్హి నామ మాదిసస్స సత్థు సన్తికే కమ్మట్ఠానం గహేత్వా విహరన్తం ఇమం కులపుత్తం అకుసలవితక్కా అభిభవిత్వా అనమతగ్గే వట్టదుక్ఖే సంసారేస్సన్తీ’’తి తస్స అనుగ్గహత్థం తత్థేవ అత్తానం దస్సేత్వా తం కులపుత్తం ఓవదిత్వా ఆకాసం ఉప్పతిత్వా పున అత్తనో వసనట్ఠానమేవ గచ్ఛతి. అథేవం ఓవదియమానా తే భిక్ఖూ చిన్తయింసు – ‘‘సత్థా అమ్హాకం మనం జానిత్వా ఆగన్త్వా అమ్హాకం సమీపే ఠితంయేవ అత్తానం దస్సేతి’’. తస్మిం ఖణే – ‘‘భన్తే, ఇధ నిసీదథ, ఇధ నిసీదథా’’తి ఆసనపరియేసనం నామ భారోతి. తే ఆసనం పఞ్ఞపేత్వావ విహరన్తి. యస్స పీఠం అత్థి, సో తం పఞ్ఞపేతి. యస్స నత్థి, సో మఞ్చం వా ఫలకం వా కట్ఠం వా పాసాణం వా వాలుకపుఞ్జం వా పఞ్ఞపేతి. తం అలభమానా పురాణపణ్ణానిపి సఙ్కడ్ఢిత్వా తత్థ పంసుకూలం పత్థరిత్వా ఠపేన్తి. ఇధ పన రఞ్ఞో నిసీదనాసనమేవ అత్థి, తం పప్ఫోటేత్వా పఞ్ఞపేత్వా పరివారేత్వా తే భిక్ఖూ భగవతో అధిముత్తికఞాణమారబ్భ గుణం థోమయమానా నిసీదింసు. తం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీదీ’’తి.

    Paññatte āsane nisīdīti buddhakāle kira yattha yattha ekopi bhikkhu viharati sabbattha buddhāsanaṃ paññattameva hoti. Kasmā? Bhagavā kira attano santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā phāsukaṭṭhāne viharante manasi karoti – ‘‘asuko mayhaṃ santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā gato, sakkhissati nu kho visesaṃ nibbattetuṃ no vā’’ti. Atha naṃ passati kammaṭṭhānaṃ vissajjetvā akusalavitakkaṃ vitakkayamānaṃ, tato ‘‘kathañhi nāma mādisassa satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā viharantaṃ imaṃ kulaputtaṃ akusalavitakkā abhibhavitvā anamatagge vaṭṭadukkhe saṃsāressantī’’ti tassa anuggahatthaṃ tattheva attānaṃ dassetvā taṃ kulaputtaṃ ovaditvā ākāsaṃ uppatitvā puna attano vasanaṭṭhānameva gacchati. Athevaṃ ovadiyamānā te bhikkhū cintayiṃsu – ‘‘satthā amhākaṃ manaṃ jānitvā āgantvā amhākaṃ samīpe ṭhitaṃyeva attānaṃ dasseti’’. Tasmiṃ khaṇe – ‘‘bhante, idha nisīdatha, idha nisīdathā’’ti āsanapariyesanaṃ nāma bhāroti. Te āsanaṃ paññapetvāva viharanti. Yassa pīṭhaṃ atthi, so taṃ paññapeti. Yassa natthi, so mañcaṃ vā phalakaṃ vā kaṭṭhaṃ vā pāsāṇaṃ vā vālukapuñjaṃ vā paññapeti. Taṃ alabhamānā purāṇapaṇṇānipi saṅkaḍḍhitvā tattha paṃsukūlaṃ pattharitvā ṭhapenti. Idha pana rañño nisīdanāsanameva atthi, taṃ papphoṭetvā paññapetvā parivāretvā te bhikkhū bhagavato adhimuttikañāṇamārabbha guṇaṃ thomayamānā nisīdiṃsu. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘paññatte āsane nisīdī’’ti.

    ఏవం నిసిన్నో పన జానన్తోయేవ కథాసముట్ఠాపనత్థం భిక్ఖూ పుచ్ఛి. తే చస్స సబ్బం కథయింసు. తేన వుత్తం – ‘‘నిసజ్జ ఖో భగవా’’తిఆది. తత్థ కాయ నుత్థాతి కతమాయ ను కథాయ సన్నిసిన్నా భవథాతి అత్థో. కాయ నేత్థాతిపి పాళి, తస్సా కతమాయ ను ఏత్థాతి అత్థో కాయ నోత్థాతిపి పాళి. తస్సాపి పురిమోయేవ అత్థో.

    Evaṃ nisinno pana jānantoyeva kathāsamuṭṭhāpanatthaṃ bhikkhū pucchi. Te cassa sabbaṃ kathayiṃsu. Tena vuttaṃ – ‘‘nisajja kho bhagavā’’tiādi. Tattha kāya nutthāti katamāya nu kathāya sannisinnā bhavathāti attho. Kāya netthātipi pāḷi, tassā katamāya nu etthāti attho kāya notthātipi pāḷi. Tassāpi purimoyeva attho.

    అన్తరాకథాతి , కమ్మట్ఠానమనసికారఉద్దేసపరిపుచ్ఛాదీనం అన్తరా అఞ్ఞా ఏకా కథా. విప్పకతాతి, మమ ఆగమనపచ్చయా అపరినిట్ఠితా సిఖం అప్పత్తా. తేన కిం దస్సేతి? ‘‘నాహం తుమ్హాకం కథాభఙ్గత్థం ఆగతో, అహం పన సబ్బఞ్ఞుతాయ తుమ్హాకం కథం నిట్ఠాపేత్వా మత్థకప్పత్తం కత్వా దస్సామీతి ఆగతో’’తి నిసజ్జేవ సబ్బఞ్ఞుపవారణం పవారేతి. అయం ఖో నో, భన్తే, అన్తరాకథా విప్పకతా , అథ భగవా అనుప్పత్తోతి ఏత్థాపి అయమధిప్పాయో. అయం భన్తే అమ్హాకం భగవతో సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం ఆరబ్భ గుణకథా విప్పకతా, న రాజకథాదికా తిరచ్ఛానకథా, అథ భగవా అనుప్పత్తో; తం నో ఇదాని నిట్ఠాపేత్వా దేసేథాతి.

    Antarākathāti , kammaṭṭhānamanasikārauddesaparipucchādīnaṃ antarā aññā ekā kathā. Vippakatāti, mama āgamanapaccayā apariniṭṭhitā sikhaṃ appattā. Tena kiṃ dasseti? ‘‘Nāhaṃ tumhākaṃ kathābhaṅgatthaṃ āgato, ahaṃ pana sabbaññutāya tumhākaṃ kathaṃ niṭṭhāpetvā matthakappattaṃ katvā dassāmīti āgato’’ti nisajjeva sabbaññupavāraṇaṃ pavāreti. Ayaṃ kho no, bhante, antarākathā vippakatā , atha bhagavā anuppattoti etthāpi ayamadhippāyo. Ayaṃ bhante amhākaṃ bhagavato sabbaññutaññāṇaṃ ārabbha guṇakathā vippakatā, na rājakathādikā tiracchānakathā, atha bhagavā anuppatto; taṃ no idāni niṭṭhāpetvā desethāti.

    ఏత్తావతా చ యం ఆయస్మతా ఆనన్దేన కమలకువలయుజ్జలవిమలసాధురససలిలాయ పోక్ఖరణియా సుఖావతరణత్థం నిమ్మలసిలాతలరచనవిలాససోభితరతనసోపానం, విప్పకిణ్ణముత్తాతలసదిసవాలుకాకిణ్ణపణ్డరభూమిభాగం తిత్థం వియ సువిభత్తభిత్తివిచిత్రవేదికాపరిక్ఖిత్తస్స నక్ఖత్తపథం ఫుసితుకామతాయ వియ, విజమ్భితసముస్సయస్స పాసాదవరస్స సుఖారోహణత్థం దన్తమయసణ్హముదుఫలకకఞ్చనలతావినద్ధమణిగణప్పభాసముదయుజ్జలసోభం సోపానం వియ, సువణ్ణవలయనూపురాదిసఙ్ఘట్టనసద్దసమ్మిస్సితకథితహసితమధురస్సరగేహజనవిచరితస్స ఉళారిస్సరివిభవసోభితస్స మహాఘరస్స సుఖప్పవేసనత్థం సువణ్ణరజతమణిముత్తపవాళాదిజుతివిస్సరవిజ్జోతితసుప్పతిట్ఠితవిసాలద్వారబాహం మహాద్వారం వియ చ అత్థబ్యఞ్జనసమ్పన్నస్స బుద్ధగుణానుభావసంసూచకస్స ఇమస్స సుత్తస్స సుఖావగహణత్థం కాలదేసదేసకవత్థుపరిసాపదేసపటిమణ్డితం నిదానం భాసితం, తస్సత్థవణ్ణనా సమత్తాతి.

    Ettāvatā ca yaṃ āyasmatā ānandena kamalakuvalayujjalavimalasādhurasasalilāya pokkharaṇiyā sukhāvataraṇatthaṃ nimmalasilātalaracanavilāsasobhitaratanasopānaṃ, vippakiṇṇamuttātalasadisavālukākiṇṇapaṇḍarabhūmibhāgaṃ titthaṃ viya suvibhattabhittivicitravedikāparikkhittassa nakkhattapathaṃ phusitukāmatāya viya, vijambhitasamussayassa pāsādavarassa sukhārohaṇatthaṃ dantamayasaṇhamuduphalakakañcanalatāvinaddhamaṇigaṇappabhāsamudayujjalasobhaṃ sopānaṃ viya, suvaṇṇavalayanūpurādisaṅghaṭṭanasaddasammissitakathitahasitamadhurassaragehajanavicaritassa uḷārissarivibhavasobhitassa mahāgharassa sukhappavesanatthaṃ suvaṇṇarajatamaṇimuttapavāḷādijutivissaravijjotitasuppatiṭṭhitavisāladvārabāhaṃ mahādvāraṃ viya ca atthabyañjanasampannassa buddhaguṇānubhāvasaṃsūcakassa imassa suttassa sukhāvagahaṇatthaṃ kāladesadesakavatthuparisāpadesapaṭimaṇḍitaṃ nidānaṃ bhāsitaṃ, tassatthavaṇṇanā samattāti.

    . ఇదాని – ‘‘మమం వా, భిక్ఖవే, పరే అవణ్ణం భాసేయ్యు’’న్తిఆదినా నయేన భగవతా నిక్ఖిత్తస్స సుత్తస్స వణ్ణనాయ ఓకాసో అనుప్పత్తో. సా పనేసా సుత్తవణ్ణనా. యస్మా సుత్తనిక్ఖేపం విచారేత్వా వుచ్చమానా పాకటా హోతి, తస్మా సుత్తనిక్ఖేపం తావ విచారయిస్సామ. చత్తారో హి సుత్తనిక్ఖేపా – అత్తజ్ఝాసయో, పరజ్ఝాసయో, పుచ్ఛావసికో, అట్ఠుప్పత్తికోతి.

    5. Idāni – ‘‘mamaṃ vā, bhikkhave, pare avaṇṇaṃ bhāseyyu’’ntiādinā nayena bhagavatā nikkhittassa suttassa vaṇṇanāya okāso anuppatto. Sā panesā suttavaṇṇanā. Yasmā suttanikkhepaṃ vicāretvā vuccamānā pākaṭā hoti, tasmā suttanikkhepaṃ tāva vicārayissāma. Cattāro hi suttanikkhepā – attajjhāsayo, parajjhāsayo, pucchāvasiko, aṭṭhuppattikoti.

    తత్థ యాని సుత్తాని భగవా పరేహి అనజ్ఝిట్ఠో కేవలం అత్తనో అజ్ఝాసయేనేవ కథేసి; సేయ్యథిదం, ఆకఙ్ఖేయ్యసుత్తం, వత్థసుత్తం, మహాసతిపట్ఠానం, మహాసళాయతనవిభఙ్గసుత్తం, అరియవంససుత్తం, సమ్మప్పధానసుత్తన్తహారకో, ఇద్ధిపాదఇన్ద్రియబలబోజ్ఝఙ్గమగ్గఙ్గసుత్తన్తహారకోతి ఏవమాదీని; తేసం అత్తజ్ఝాసయో నిక్ఖేపో.

    Tattha yāni suttāni bhagavā parehi anajjhiṭṭho kevalaṃ attano ajjhāsayeneva kathesi; seyyathidaṃ, ākaṅkheyyasuttaṃ, vatthasuttaṃ, mahāsatipaṭṭhānaṃ, mahāsaḷāyatanavibhaṅgasuttaṃ, ariyavaṃsasuttaṃ, sammappadhānasuttantahārako, iddhipādaindriyabalabojjhaṅgamaggaṅgasuttantahārakoti evamādīni; tesaṃ attajjhāsayo nikkhepo.

    యాని పన ‘‘పరిపక్కా ఖో రాహులస్స విముత్తిపరిపాచనియా ధమ్మా; యంనూనాహం రాహులం ఉత్తరిం ఆసవానం ఖయే వినేయ్య’’న్తి; (సం॰ ని॰ ౪.౧౨౧) ఏవం పరేసం అజ్ఝాసయం ఖన్తిం మనం అభినీహారం బుజ్ఝనభావఞ్చ అవేక్ఖిత్వా పరజ్ఝాసయవసేన కథితాని; సేయ్యథిదం, చూళరాహులోవాదసుత్తం, మహారాహులోవాదసుత్తం, ధమ్మచక్కప్పవత్తనం, ధాతువిభఙ్గసుత్తన్తి ఏవమాదీని; తేసం పరజ్ఝాసయో నిక్ఖేపో.

    Yāni pana ‘‘paripakkā kho rāhulassa vimuttiparipācaniyā dhammā; yaṃnūnāhaṃ rāhulaṃ uttariṃ āsavānaṃ khaye vineyya’’nti; (saṃ. ni. 4.121) evaṃ paresaṃ ajjhāsayaṃ khantiṃ manaṃ abhinīhāraṃ bujjhanabhāvañca avekkhitvā parajjhāsayavasena kathitāni; seyyathidaṃ, cūḷarāhulovādasuttaṃ, mahārāhulovādasuttaṃ, dhammacakkappavattanaṃ, dhātuvibhaṅgasuttanti evamādīni; tesaṃ parajjhāsayo nikkhepo.

    భగవన్తం పన ఉపసఙ్కమిత్వా చతస్సో పరిసా, చత్తారో వణ్ణా, నాగా, సుపణ్ణా, గన్ధబ్బా, అసురా, యక్ఖా, మహారాజానో, తావతింసాదయో దేవా, మహాబ్రహ్మాతి ఏవమాదయో – ‘‘బోజ్ఝఙ్గా బోజ్ఝఙ్గా’’తి, భన్తే, వుచ్చన్తి. ‘‘నీవరణా నీవరణా’’తి, భన్తే, వుచ్చన్తి; ‘‘ఇమే ను ఖో, భన్తే, పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా’’. ‘‘కిం సూధ విత్తం పురిసస్స సేట్ఠ’’న్తిఆదినా నయేన పఞ్హం పుచ్ఛన్తి. ఏవం పుట్ఠేన భగవతా యాని కథితాని బోజ్ఝఙ్గసంయుత్తాదీని, యాని వా పనఞ్ఞానిపి దేవతాసంయుత్త-మారసంయుత్త-బ్రహ్మసంయుత్త-సక్కపఞ్హ-చూళవేదల్ల-మహావేదల్ల-సామఞ్ఞఫల-ఆళవక-సూచిలోమ-ఖరలోమసుత్తాదీని; తేసం పుచ్ఛావసికో నిక్ఖేపో.

    Bhagavantaṃ pana upasaṅkamitvā catasso parisā, cattāro vaṇṇā, nāgā, supaṇṇā, gandhabbā, asurā, yakkhā, mahārājāno, tāvatiṃsādayo devā, mahābrahmāti evamādayo – ‘‘bojjhaṅgā bojjhaṅgā’’ti, bhante, vuccanti. ‘‘Nīvaraṇā nīvaraṇā’’ti, bhante, vuccanti; ‘‘ime nu kho, bhante, pañcupādānakkhandhā’’. ‘‘Kiṃ sūdha vittaṃ purisassa seṭṭha’’ntiādinā nayena pañhaṃ pucchanti. Evaṃ puṭṭhena bhagavatā yāni kathitāni bojjhaṅgasaṃyuttādīni, yāni vā panaññānipi devatāsaṃyutta-mārasaṃyutta-brahmasaṃyutta-sakkapañha-cūḷavedalla-mahāvedalla-sāmaññaphala-āḷavaka-sūciloma-kharalomasuttādīni; tesaṃ pucchāvasiko nikkhepo.

    యాని పన తాని ఉప్పన్నం కారణం పటిచ్చ కథితాని, సేయ్యథిదం – ధమ్మదాయాదం, చూళసీహనాదం, చన్దూపమం, పుత్తమంసూపమం, దారుక్ఖన్ధూపమం, అగ్గిక్ఖన్ధూపమం, ఫేణపిణ్డూపమం, పారిచ్ఛత్తకూపమన్తి ఏవమాదీని; తేసం అట్ఠుప్పత్తికో నిక్ఖేపో.

    Yāni pana tāni uppannaṃ kāraṇaṃ paṭicca kathitāni, seyyathidaṃ – dhammadāyādaṃ, cūḷasīhanādaṃ, candūpamaṃ, puttamaṃsūpamaṃ, dārukkhandhūpamaṃ, aggikkhandhūpamaṃ, pheṇapiṇḍūpamaṃ, pāricchattakūpamanti evamādīni; tesaṃ aṭṭhuppattiko nikkhepo.

    ఏవమేతేసు చతూసు నిక్ఖేపేసు ఇమస్స సుత్తస్స అట్ఠుప్పత్తికో నిక్ఖేపో. అట్ఠుప్పత్తియా హి ఇదం భగవతా నిక్ఖిత్తం. కతరాయ అట్ఠుప్పత్తియా? వణ్ణావణ్ణే. ఆచరియో రతనత్తయస్స అవణ్ణం అభాసి, అన్తేవాసీ వణ్ణం. ఇతి ఇమం వణ్ణావణ్ణం అట్ఠుప్పత్తిం కత్వా దేసనాకుసలో భగవా – ‘‘మమం వా, భిక్ఖవే, పరే అవణ్ణం భాసేయ్యు’’న్తి దేసనం ఆరభి. తత్థ మమన్తి , సామివచనం, మమాతి అత్థో. వాసద్దో వికప్పనత్థో. పరేతి, పటివిరుద్ధా సత్తా. తత్రాతి యే అవణ్ణం వదన్తి తేసు.

    Evametesu catūsu nikkhepesu imassa suttassa aṭṭhuppattiko nikkhepo. Aṭṭhuppattiyā hi idaṃ bhagavatā nikkhittaṃ. Katarāya aṭṭhuppattiyā? Vaṇṇāvaṇṇe. Ācariyo ratanattayassa avaṇṇaṃ abhāsi, antevāsī vaṇṇaṃ. Iti imaṃ vaṇṇāvaṇṇaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā desanākusalo bhagavā – ‘‘mamaṃ vā, bhikkhave, pare avaṇṇaṃ bhāseyyu’’nti desanaṃ ārabhi. Tattha mamanti , sāmivacanaṃ, mamāti attho. saddo vikappanattho. Pareti, paṭiviruddhā sattā. Tatrāti ye avaṇṇaṃ vadanti tesu.

    న ఆఘాతోతిఆదీహి కిఞ్చాపి తేసం భిక్ఖూనం ఆఘాతోయేవ నత్థి, అథ ఖో ఆయతిం కులపుత్తానం ఈదిసేసుపి ఠానేసు అకుసలుప్పత్తిం పటిసేధేన్తో ధమ్మనేత్తిం ఠపేతి. తత్థ ఆహనతి చిత్తన్తి ‘ఆఘాతో’; కోపస్సేతం అధివచనం. అప్పతీతా హోన్తి తేన అతుట్ఠా అసోమనస్సికాతి అప్పచ్చయో; దోమనస్సస్సేతం అధివచనం. నేవ అత్తనో న పరేసం హితం అభిరాధయతీతి అనభిరద్ధి; కోపస్సేతం అధివచనం. ఏవమేత్థ ద్వీహి పదేహి సఙ్ఖారక్ఖన్ధో, ఏకేన వేదనాక్ఖన్ధోతి ద్వే ఖన్ధా వుత్తా. తేసం వసేన సేసానమ్పి సమ్పయుత్తధమ్మానం కారణం పటిక్ఖిత్తమేవ.

    Na āghātotiādīhi kiñcāpi tesaṃ bhikkhūnaṃ āghātoyeva natthi, atha kho āyatiṃ kulaputtānaṃ īdisesupi ṭhānesu akusaluppattiṃ paṭisedhento dhammanettiṃ ṭhapeti. Tattha āhanati cittanti ‘āghāto’; kopassetaṃ adhivacanaṃ. Appatītā honti tena atuṭṭhā asomanassikāti appaccayo; domanassassetaṃ adhivacanaṃ. Neva attano na paresaṃ hitaṃ abhirādhayatīti anabhiraddhi; kopassetaṃ adhivacanaṃ. Evamettha dvīhi padehi saṅkhārakkhandho, ekena vedanākkhandhoti dve khandhā vuttā. Tesaṃ vasena sesānampi sampayuttadhammānaṃ kāraṇaṃ paṭikkhittameva.

    ఏవం పఠమేన నయేన మనోపదోసం నివారేత్వా, దుతియేన నయేన తత్థ ఆదీనవం దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘తత్ర చే తుమ్హే అస్సథ కుపితా వా అనత్తమనా వా, తుమ్హం యేవస్స తేన అన్తరాయో’’తి. తత్థ ‘తత్ర చే తుమ్హే అస్సథా’తి తేసు అవణ్ణభాసకేసు, తస్మిం వా అవణ్ణే తుమ్హే భవేయ్యాథ చే; యది భవేయ్యాథాతి అత్థో. ‘కుపితా’ కోపేన, అనత్తమనా దోమనస్సేన. ‘తుమ్హం యేవస్స తేన అన్తరాయో’తి తుమ్హాకంయేవ తేన కోపేన, తాయ చ అనత్తమనతాయ పఠమజ్ఝానాదీనం అన్తరాయో భవేయ్య.

    Evaṃ paṭhamena nayena manopadosaṃ nivāretvā, dutiyena nayena tattha ādīnavaṃ dassento āha – ‘‘tatra ce tumhe assatha kupitā vā anattamanā vā, tumhaṃ yevassa tena antarāyo’’ti. Tattha ‘tatra ce tumhe assathā’ti tesu avaṇṇabhāsakesu, tasmiṃ vā avaṇṇe tumhe bhaveyyātha ce; yadi bhaveyyāthāti attho. ‘Kupitā’ kopena, anattamanā domanassena. ‘Tumhaṃ yevassa tena antarāyo’ti tumhākaṃyeva tena kopena, tāya ca anattamanatāya paṭhamajjhānādīnaṃ antarāyo bhaveyya.

    ఏవం దుతియేన నయేన ఆదీనవం దస్సేత్వా, తతియేన నయేన వచనత్థసల్లక్ఖణమత్తేపి అసమత్థతం దస్సేన్తో – ‘‘అపి ను తుమ్హే పరేస’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ పరేసన్తి యేసం కేసం చి. కుపితో హి నేవ బుద్ధపచ్చేకబుద్ధఅరియసావకానం, న మాతాపితూనం, న పచ్చత్థికానం సుభాసితదుబ్భాసితస్స అత్థం ఆజానాతి. యథాహ –

    Evaṃ dutiyena nayena ādīnavaṃ dassetvā, tatiyena nayena vacanatthasallakkhaṇamattepi asamatthataṃ dassento – ‘‘api nu tumhe paresa’’ntiādimāha. Tattha paresanti yesaṃ kesaṃ ci. Kupito hi neva buddhapaccekabuddhaariyasāvakānaṃ, na mātāpitūnaṃ, na paccatthikānaṃ subhāsitadubbhāsitassa atthaṃ ājānāti. Yathāha –

    ‘‘కుద్ధో అత్థం న జానాతి, కుద్ధో ధమ్మం న పస్సతి;

    ‘‘Kuddho atthaṃ na jānāti, kuddho dhammaṃ na passati;

    అన్ధం తమం తదా హోతి, యం కోధో సహతే నరం.

    Andhaṃ tamaṃ tadā hoti, yaṃ kodho sahate naraṃ.

    అనత్థజననో కోధో, కోధో చిత్తప్పకోపనో;

    Anatthajanano kodho, kodho cittappakopano;

    భయమన్తరతో జాతం, తం జనో నావబుజ్ఝతీ’’తి. (అ॰ ని॰ ౭.౬౪);

    Bhayamantarato jātaṃ, taṃ jano nāvabujjhatī’’ti. (a. ni. 7.64);

    ఏవం సబ్బథాపి అవణ్ణే మనోపదోసం నిసేధేత్వా ఇదాని పటిపజ్జితబ్బాకారం దస్సేన్తో – ‘‘తత్ర తుమ్హేహి అభూతం అభూతతో’’తిఆదిమాహ.

    Evaṃ sabbathāpi avaṇṇe manopadosaṃ nisedhetvā idāni paṭipajjitabbākāraṃ dassento – ‘‘tatra tumhehi abhūtaṃ abhūtato’’tiādimāha.

    తత్థ తత్ర తుమ్హేహీతి, తస్మిం అవణ్ణే తుమ్హేహి. అభూతం అభూతతో నిబ్బేఠేతబ్బన్తి యం అభూతం, తం అభూతభావేనేవ అపనేతబ్బం. కథం? ఇతిపేతం అభూతన్తిఆదినా నయేన. తత్రాయం యోజనా – ‘‘తుమ్హాకం సత్థా న సబ్బఞ్ఞూ, ధమ్మో దురక్ఖాతో, సఙ్ఘో దుప్పటిపన్నో’’తిఆదీని సుత్వా న తుణ్హీ భవితబ్బం. ఏవం పన వత్తబ్బం – ‘‘ఇతి పేతం అభూతం, యం తుమ్హేహి వుత్తం, తం ఇమినాపి కారణేన అభూతం, ఇమినాపి కారణేన అతచ్ఛం, ‘నత్థి చేతం అమ్హేసు’, ‘న చ పనేతం అమ్హేసు సంవిజ్జతి’, సబ్బఞ్ఞూయేవ అమ్హాకం సత్థా, స్వాక్ఖాతో ధమ్మో, సుప్పటిపన్నో సఙ్ఘో, తత్ర ఇదఞ్చిదఞ్చ కారణ’’న్తి. ఏత్థ చ దుతియం పదం పఠమస్స, చతుత్థఞ్చ తతియస్స వేవచనన్తి వేదితబ్బం. ఇదఞ్చ అవణ్ణేయేవ నిబ్బేఠనం కాతబ్బం, న సబ్బత్థ. యది హి ‘‘త్వం దుస్సీలో, తవాచరియో దుస్సీలో, ఇదఞ్చిదఞ్చ తయా కతం, తవాచరియేన కత’’న్తి వుత్తే తుణ్హీభూతో అధివాసేతి, ఆసఙ్కనీయో హోతి. తస్మా మనోపదోసం అకత్వా అవణ్ణో నిబ్బేఠేతబ్బో. ‘‘ఓట్ఠోసి, గోణోసీ’’తిఆదినా పన నయేన దసహి అక్కోసవత్థూహి అక్కోసన్తం పుగ్గలం అజ్ఝుపేక్ఖిత్వా అధివాసనఖన్తియేవ తత్థ కాతబ్బా.

    Tattha tatra tumhehīti, tasmiṃ avaṇṇe tumhehi. Abhūtaṃ abhūtato nibbeṭhetabbanti yaṃ abhūtaṃ, taṃ abhūtabhāveneva apanetabbaṃ. Kathaṃ? Itipetaṃ abhūtantiādinā nayena. Tatrāyaṃ yojanā – ‘‘tumhākaṃ satthā na sabbaññū, dhammo durakkhāto, saṅgho duppaṭipanno’’tiādīni sutvā na tuṇhī bhavitabbaṃ. Evaṃ pana vattabbaṃ – ‘‘iti petaṃ abhūtaṃ, yaṃ tumhehi vuttaṃ, taṃ imināpi kāraṇena abhūtaṃ, imināpi kāraṇena atacchaṃ, ‘natthi cetaṃ amhesu’, ‘na ca panetaṃ amhesu saṃvijjati’, sabbaññūyeva amhākaṃ satthā, svākkhāto dhammo, suppaṭipanno saṅgho, tatra idañcidañca kāraṇa’’nti. Ettha ca dutiyaṃ padaṃ paṭhamassa, catutthañca tatiyassa vevacananti veditabbaṃ. Idañca avaṇṇeyeva nibbeṭhanaṃ kātabbaṃ, na sabbattha. Yadi hi ‘‘tvaṃ dussīlo, tavācariyo dussīlo, idañcidañca tayā kataṃ, tavācariyena kata’’nti vutte tuṇhībhūto adhivāseti, āsaṅkanīyo hoti. Tasmā manopadosaṃ akatvā avaṇṇo nibbeṭhetabbo. ‘‘Oṭṭhosi, goṇosī’’tiādinā pana nayena dasahi akkosavatthūhi akkosantaṃ puggalaṃ ajjhupekkhitvā adhivāsanakhantiyeva tattha kātabbā.

    . ఏవం అవణ్ణభూమియం తాదిలక్ఖణం దస్సేత్వా ఇదాని వణ్ణభూమియం దస్సేతుం ‘‘మమం వా, భిక్ఖవే, పరే వణ్ణం భాసేయ్యు’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ పరేతి యే కేచి పసన్నా దేవమనుస్సా. ఆనన్దన్తి ఏతేనాతి ఆనన్దో, పీతియా ఏతం అధివచనం. సుమనస్స భావో సోమనస్సం, చేతసికసుఖస్సేతం అధివచనం. ఉప్పిలావినో భావో ఉప్పిలావితత్తం. కస్స ఉప్పిలావితత్తన్తి? చేతసోతి. ఉద్ధచ్చావహాయ ఉప్పిలాపనపీతియా ఏతం అధివచనం. ఇధాపి ద్వీహి పదేహి సఙ్ఖారక్ఖన్ధో, ఏకేన వేదనాక్ఖన్ధో వుత్తో.

    6. Evaṃ avaṇṇabhūmiyaṃ tādilakkhaṇaṃ dassetvā idāni vaṇṇabhūmiyaṃ dassetuṃ ‘‘mamaṃ vā, bhikkhave, pare vaṇṇaṃ bhāseyyu’’ntiādimāha. Tattha pareti ye keci pasannā devamanussā. Ānandanti etenāti ānando, pītiyā etaṃ adhivacanaṃ. Sumanassa bhāvo somanassaṃ, cetasikasukhassetaṃ adhivacanaṃ. Uppilāvino bhāvo uppilāvitattaṃ. Kassa uppilāvitattanti? Cetasoti. Uddhaccāvahāya uppilāpanapītiyā etaṃ adhivacanaṃ. Idhāpi dvīhi padehi saṅkhārakkhandho, ekena vedanākkhandho vutto.

    ఏవం పఠమనయేన ఉప్పిలావితత్తం నివారేత్వా, దుతియేన తత్థ ఆదీనవం దస్సేన్తో – ‘‘తత్ర చే తుమ్హే అస్సథా’’తిఆదిమాహ. ఇధాపి తుమ్హం యేవస్స తేన అన్తరాయోతి తేన ఉప్పిలావితత్తేన తుమ్హాకంయేవ పఠమజ్ఝానాదీనం అన్తరాయో భవేయ్యాతి అత్థో వేదితబ్బో. కస్మా పనేతం వుత్తం? నను భగవతా –

    Evaṃ paṭhamanayena uppilāvitattaṃ nivāretvā, dutiyena tattha ādīnavaṃ dassento – ‘‘tatra ce tumhe assathā’’tiādimāha. Idhāpi tumhaṃ yevassa tena antarāyoti tena uppilāvitattena tumhākaṃyeva paṭhamajjhānādīnaṃ antarāyo bhaveyyāti attho veditabbo. Kasmā panetaṃ vuttaṃ? Nanu bhagavatā –

    ‘‘బుద్ధోతి కిత్తయన్తస్స, కాయే భవతి యా పీతి;

    ‘‘Buddhoti kittayantassa, kāye bhavati yā pīti;

    వరమేవ హి సా పీతి, కసిణేనాపి జమ్బుదీపస్స.

    Varameva hi sā pīti, kasiṇenāpi jambudīpassa.

    ధమ్మోతి కిత్తయన్తస్స, కాయే భవతి యా పీతి;

    Dhammoti kittayantassa, kāye bhavati yā pīti;

    వరమేవ హి సా పీతి, కసిణేనాపి జమ్బుదీపస్స.

    Varameva hi sā pīti, kasiṇenāpi jambudīpassa.

    సఙ్ఘోతి కిత్తయన్తస్స, కాయే భవతి యా పీతి;

    Saṅghoti kittayantassa, kāye bhavati yā pīti;

    వరమేవ హి సా పీతి, కసిణేనాపి జమ్బుదీపస్సా’’తి చ.

    Varameva hi sā pīti, kasiṇenāpi jambudīpassā’’ti ca.

    ‘‘యే, భిక్ఖవే, బుద్ధే పసన్నా, అగ్గే తే పసన్నా’’తి చ ఏవమాదీహి అనేకసతేహి సుత్తేహి రతనత్తయే పీతిసోమనస్సమేవ వణ్ణితన్తి. సచ్చం వణ్ణితం, తం పన నేక్ఖమ్మనిస్సితం. ఇధ – ‘‘అమ్హాకం బుద్ధో, అమ్హాకం ధమ్మో’’తిఆదినా నయేన ఆయస్మతో ఛన్నస్స ఉప్పన్నసదిసం గేహస్సితం పీతిసోమనస్సం అధిప్పేతం. ఇదఞ్హి ఝానాదిపటిలాభాయ అన్తరాయకరం హోతి. తేనేవాయస్మా ఛన్నోపి యావ బుద్ధో న పరినిబ్బాయి, తావ విసేసం నిబ్బత్తేతుం నాసక్ఖి, పరినిబ్బానకాలే పఞ్ఞత్తేన పన బ్రహ్మదణ్డేన తజ్జితో తం పీతిసోమనస్సం పహాయ విసేసం నిబ్బత్తేసి. తస్మా అన్తరాయకరంయేవ సన్ధాయ ఇదం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. అయఞ్హి లోభసహగతా పీతి. లోభో చ కోధసదిసోవ. యథాహ –

    ‘‘Ye, bhikkhave, buddhe pasannā, agge te pasannā’’ti ca evamādīhi anekasatehi suttehi ratanattaye pītisomanassameva vaṇṇitanti. Saccaṃ vaṇṇitaṃ, taṃ pana nekkhammanissitaṃ. Idha – ‘‘amhākaṃ buddho, amhākaṃ dhammo’’tiādinā nayena āyasmato channassa uppannasadisaṃ gehassitaṃ pītisomanassaṃ adhippetaṃ. Idañhi jhānādipaṭilābhāya antarāyakaraṃ hoti. Tenevāyasmā channopi yāva buddho na parinibbāyi, tāva visesaṃ nibbattetuṃ nāsakkhi, parinibbānakāle paññattena pana brahmadaṇḍena tajjito taṃ pītisomanassaṃ pahāya visesaṃ nibbattesi. Tasmā antarāyakaraṃyeva sandhāya idaṃ vuttanti veditabbaṃ. Ayañhi lobhasahagatā pīti. Lobho ca kodhasadisova. Yathāha –

    ‘‘లుద్ధో అత్థం న జానాతి, లుద్ధో ధమ్మం న పస్సతి;

    ‘‘Luddho atthaṃ na jānāti, luddho dhammaṃ na passati;

    అన్ధం తమం తదా హోతి, యం లోభో సహతే నరం.

    Andhaṃ tamaṃ tadā hoti, yaṃ lobho sahate naraṃ.

    అనత్థజననో లోభో, లోభో చిత్తప్పకోపనో;

    Anatthajanano lobho, lobho cittappakopano;

    భయమన్తరతో జాతం, తం జనో నావబుజ్ఝతీ’’తి. (ఇతివు॰ ౮౮);

    Bhayamantarato jātaṃ, taṃ jano nāvabujjhatī’’ti. (itivu. 88);

    తతియవారో పన ఇధ అనాగతోపి అత్థతో ఆగతో యేవాతి వేదితబ్బో. యథేవ హి కుద్ధో, ఏవం లుద్ధోపి అత్థం న జానాతీతి.

    Tatiyavāro pana idha anāgatopi atthato āgato yevāti veditabbo. Yatheva hi kuddho, evaṃ luddhopi atthaṃ na jānātīti.

    పటిపజ్జితబ్బాకారదస్సనవారే పనాయం యోజనా – ‘‘తుమ్హాకం సత్థా సబ్బఞ్ఞూ అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో, ధమ్మో స్వాక్ఖాతో, సఙ్ఘో సుప్పటిపన్నో’’తిఆదీని సుత్వా న తుణ్హీ భవితబ్బం. ఏవం పన పటిజానితబ్బం – ‘‘ఇతిపేతం భూతం , యం తుమ్హేహి వుత్తం, తం ఇమినాపి కారణేన భూతం, ఇమినాపి కారణేన తచ్ఛం. సో హి భగవా ఇతిపి అరహం, ఇతిపి సమ్మాసమ్బుద్ధో; ధమ్మో ఇతిపి స్వాక్ఖాతో, ఇతిపి సన్దిట్ఠికో ; సఙ్ఘో ఇతిపి సుప్పటిపన్నో, ఇతిపి ఉజుప్పటిపన్నో’’తి. ‘‘త్వం సీలవా’’తి పుచ్ఛితేనాపి సచే సీలవా, ‘‘సీలవాహమస్మీ’’తి పటిజానితబ్బమేవ. ‘‘త్వం పఠమస్స ఝానస్స లాభీ…పే॰… అరహా’’తి పుట్ఠేనాపి సభాగానం భిక్ఖూనంయేవ పటిజానితబ్బం. ఏవఞ్హి పాపిచ్ఛతా చేవ పరివజ్జితా హోతి, సాసనస్స చ అమోఘతా దీపితా హోతీతి. సేసం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

    Paṭipajjitabbākāradassanavāre panāyaṃ yojanā – ‘‘tumhākaṃ satthā sabbaññū arahaṃ sammāsambuddho, dhammo svākkhāto, saṅgho suppaṭipanno’’tiādīni sutvā na tuṇhī bhavitabbaṃ. Evaṃ pana paṭijānitabbaṃ – ‘‘itipetaṃ bhūtaṃ, yaṃ tumhehi vuttaṃ, taṃ imināpi kāraṇena bhūtaṃ, imināpi kāraṇena tacchaṃ. So hi bhagavā itipi arahaṃ, itipi sammāsambuddho; dhammo itipi svākkhāto, itipi sandiṭṭhiko ; saṅgho itipi suppaṭipanno, itipi ujuppaṭipanno’’ti. ‘‘Tvaṃ sīlavā’’ti pucchitenāpi sace sīlavā, ‘‘sīlavāhamasmī’’ti paṭijānitabbameva. ‘‘Tvaṃ paṭhamassa jhānassa lābhī…pe… arahā’’ti puṭṭhenāpi sabhāgānaṃ bhikkhūnaṃyeva paṭijānitabbaṃ. Evañhi pāpicchatā ceva parivajjitā hoti, sāsanassa ca amoghatā dīpitā hotīti. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ.

    చూళసీలవణ్ణనా

    Cūḷasīlavaṇṇanā

    . అప్పమత్తకం ఖో పనేతం, భిక్ఖవేతి కో అనుసన్ధి? ఇదం సుత్తం ద్వీహి పదేహి ఆబద్ధం వణ్ణేన చ అవణ్ణేన చ. తత్థ అవణ్ణో – ‘‘ఇతి పేతం అభూతం ఇతి పేతం అతచ్ఛ’’న్తి, ఏత్థేవ ఉదకన్తం పత్వా అగ్గివియ నివత్తో. వణ్ణో పన భూతం భూతతో పటిజానితబ్బం – ‘‘ఇతి పేతం భూత’’న్తి ఏవం అనువత్తతియేవ. సో పన దువిధో బ్రహ్మదత్తేన భాసితవణ్ణో చ భిక్ఖుసఙ్ఘేన అచ్ఛరియం ఆవుసోతిఆదినా నయేన ఆరద్ధవణ్ణో చ. తేసు భిక్ఖుసఙ్ఘేన వుత్తవణ్ణస్స ఉపరి సుఞ్ఞతాపకాసనే అనుసన్ధిం దస్సేస్సతి. ఇధ పన బ్రహ్మదత్తేన వుత్తవణ్ణస్స అనుసన్ధిం దస్సేతుం ‘‘అప్పమత్తకం ఖో పనేతం, భిక్ఖవే’’తి దేసనా ఆరద్ధా.

    7.Appamattakaṃ kho panetaṃ, bhikkhaveti ko anusandhi? Idaṃ suttaṃ dvīhi padehi ābaddhaṃ vaṇṇena ca avaṇṇena ca. Tattha avaṇṇo – ‘‘iti petaṃ abhūtaṃ iti petaṃ ataccha’’nti, ettheva udakantaṃ patvā aggiviya nivatto. Vaṇṇo pana bhūtaṃ bhūtato paṭijānitabbaṃ – ‘‘iti petaṃ bhūta’’nti evaṃ anuvattatiyeva. So pana duvidho brahmadattena bhāsitavaṇṇo ca bhikkhusaṅghena acchariyaṃ āvusotiādinā nayena āraddhavaṇṇo ca. Tesu bhikkhusaṅghena vuttavaṇṇassa upari suññatāpakāsane anusandhiṃ dassessati. Idha pana brahmadattena vuttavaṇṇassa anusandhiṃ dassetuṃ ‘‘appamattakaṃ kho panetaṃ, bhikkhave’’ti desanā āraddhā.

    తత్థ అప్పమత్తకన్తి పరిత్తస్స నామం. ఓరమత్తకన్తి తస్సేవ వేవచనం. మత్తాతి వుచ్చతి పమాణం. అప్పం మత్తా ఏతస్సాతి అప్పమత్తకం. ఓరం మత్తా ఏతస్సాతి ఓరమత్తకం. సీలమేవ సీలమత్తకం. ఇదం వుత్తం హోతి – ‘అప్పమత్తకం ఖో, పనేతం భిక్ఖవే, ఓరమత్తకం సీలమత్తకం’ నామ యేన ‘‘తథాగతస్స వణ్ణం వదామీ’’తి ఉస్సాహం కత్వాపి వణ్ణం వదమానో పుథుజ్జనో వదేయ్యాతి. తత్థ సియా – నను ఇదం సీలం నామ యోగినో అగ్గవిభూసనం? యథాహు పోరాణా –

    Tattha appamattakanti parittassa nāmaṃ. Oramattakanti tasseva vevacanaṃ. Mattāti vuccati pamāṇaṃ. Appaṃ mattā etassāti appamattakaṃ. Oraṃ mattā etassāti oramattakaṃ. Sīlameva sīlamattakaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘appamattakaṃ kho, panetaṃ bhikkhave, oramattakaṃ sīlamattakaṃ’ nāma yena ‘‘tathāgatassa vaṇṇaṃ vadāmī’’ti ussāhaṃ katvāpi vaṇṇaṃ vadamāno puthujjano vadeyyāti. Tattha siyā – nanu idaṃ sīlaṃ nāma yogino aggavibhūsanaṃ? Yathāhu porāṇā –

    ‘‘సీలం యోగిస్స’లఙ్కారో, సీలం యోగిస్స మణ్డనం;

    ‘‘Sīlaṃ yogissa’laṅkāro, sīlaṃ yogissa maṇḍanaṃ;

    సీలేహి’లఙ్కతో యోగీ, మణ్డనే అగ్గతం గతో’’తి.

    Sīlehi’laṅkato yogī, maṇḍane aggataṃ gato’’ti.

    భగవతాపి చ అనేకేసు సుత్తసతేసు సీలం మహన్తమేవ కత్వా కథితం. యథాహ – ‘‘ఆకఙ్ఖేయ్య చే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ‘సబ్రహ్మచారీనం పియో చస్సం మనాపో చ గరు చ భావనీయో చా’తి, సీలేస్వేవస్స పరిపూరకారీ’’తి (మ॰ ని॰ ౧.౬౫) చ.

    Bhagavatāpi ca anekesu suttasatesu sīlaṃ mahantameva katvā kathitaṃ. Yathāha – ‘‘ākaṅkheyya ce, bhikkhave, bhikkhu ‘sabrahmacārīnaṃ piyo cassaṃ manāpo ca garu ca bhāvanīyo cā’ti, sīlesvevassa paripūrakārī’’ti (ma. ni. 1.65) ca.

    ‘‘కికీవ అణ్డం, చమరీవ వాలధిం;

    ‘‘Kikīva aṇḍaṃ, camarīva vāladhiṃ;

    పియంవ పుత్తం, నయనంవ ఏకకం.

    Piyaṃva puttaṃ, nayanaṃva ekakaṃ.

    తథేవ సీలం, అనురక్ఖమానా;

    Tatheva sīlaṃ, anurakkhamānā;

    సుపేసలా హోథ, సదా సగారవా’’తి చ.

    Supesalā hotha, sadā sagāravā’’ti ca.

    ‘‘న పుప్ఫగన్ధో పటివాతమేతి;

    ‘‘Na pupphagandho paṭivātameti;

    న చన్దనం తగ్గరమల్లికా వా.

    Na candanaṃ taggaramallikā vā.

    సతఞ్చ గన్ధో పటివాతమేతి;

    Satañca gandho paṭivātameti;

    సబ్బా దిసా సప్పురిసో పవాయతి.

    Sabbā disā sappuriso pavāyati.

    చన్దనం తగరం వాపి, ఉప్పలం అథ వస్సికీ;

    Candanaṃ tagaraṃ vāpi, uppalaṃ atha vassikī;

    ఏతేసం గన్ధజాతానం, సీలగన్ధో అనుత్తరో.

    Etesaṃ gandhajātānaṃ, sīlagandho anuttaro.

    అప్పమత్తో అయం గన్ధో, య్వాయం తగరచన్దనం;

    Appamatto ayaṃ gandho, yvāyaṃ tagaracandanaṃ;

    యో చ సీలవతం గన్ధో, వాతి దేవేసు ఉత్తమో.

    Yo ca sīlavataṃ gandho, vāti devesu uttamo.

    తేసం సమ్పన్నసీలానం, అప్పమాదవిహారినం;

    Tesaṃ sampannasīlānaṃ, appamādavihārinaṃ;

    సమ్మదఞ్ఞా విముత్తానం, మారో మగ్గం న విన్దతీ’’తి చ. (ధ॰ ప॰ ౫౭);

    Sammadaññā vimuttānaṃ, māro maggaṃ na vindatī’’ti ca. (dha. pa. 57);

    ‘‘సీలే పతిట్ఠాయ నరో సపఞ్ఞో, చిత్తం పఞ్ఞఞ్చ భావయం;

    ‘‘Sīle patiṭṭhāya naro sapañño, cittaṃ paññañca bhāvayaṃ;

    ఆతాపీ నిపకో భిక్ఖు, సో ఇమం విజటయే జట’’న్తి చ. (సం॰ ని॰ ౧.౨౩);

    Ātāpī nipako bhikkhu, so imaṃ vijaṭaye jaṭa’’nti ca. (saṃ. ni. 1.23);

    ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, యే కేచి బీజగామభూతగామా వుడ్ఢిం విరూళ్హిం వేపుల్లం ఆపజ్జన్తి, సబ్బే తే పథవిం నిస్సాయ, పథవియం పతిట్ఠాయ; ఏవమేతే బీజగామభూతగామా వుడ్ఢిం విరూళ్హిం వేపుల్లం ఆపజ్జన్తి. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సీలం నిస్సాయ సీలే పతిట్ఠాయ సత్తబోజ్ఝఙ్గే భావేన్తో సత్తబోజ్ఝఙ్గే బహులీకరోన్తో వుడ్ఢిం విరూళ్హిం వేపుల్లం పాపుణాతి ధమ్మేసూ’’తి (సం॰ ని॰ ౫.౧౫౦) చ. ఏవం అఞ్ఞానిపి అనేకాని సుత్తాని దట్ఠబ్బాని. ఏవమనేకేసు సుత్తసతేసు సీలం మహన్తమేవ కత్వా కథితం. తం ‘‘కస్మా ఇమస్మిం ఠానే అప్పమత్తక’’న్తి ఆహాతి? ఉపరి గుణే ఉపనిధాయ. సీలఞ్హి సమాధిం న పాపుణాతి, సమాధి పఞ్ఞం న పాపుణాతి, తస్మా ఉపరిమం ఉపనిధాయ హేట్ఠిమం ఓరమత్తకం నామ హోతి. కథం సీలం సమాధిం న పాపుణాతి? భగవా హి అభిసమ్బోధితో సత్తమే సంవచ్ఛరే సావత్థినగర – ద్వారే కణ్డమ్బరుక్ఖమూలే ద్వాదసయోజనే రతనమణ్డపే యోజనప్పమాణే రతనపల్లఙ్కే నిసీదిత్వా తియోజనికే దిబ్బసేతచ్ఛత్తే ధారియమానే ద్వాదసయోజనాయ పరిసాయ అత్తాదానపరిదీపనం తిత్థియమద్దనం – ‘‘ఉపరిమకాయతో అగ్గిక్ఖన్ధో పవత్తతి, హేట్ఠిమకాయతో ఉదకధారా పవత్తతి…పే॰… ఏకేకలోమకూపతో అగ్గిక్ఖన్ధో పవత్తతి, ఏకేకలోమకూపతో ఉదకధారా పవత్తతి, ఛన్నం వణ్ణాన’’న్తిఆదినయప్పవత్తం యమకపాటిహారియం దస్సేతి. తస్స సువణ్ణవణ్ణసరీరతో సువణ్ణవణ్ణా రస్మియో ఉగ్గన్త్వా యావ భవగ్గా గచ్ఛన్తి, సకలదససహస్సచక్కవాళస్స అలఙ్కరణకాలో వియ హోతి, దుతియా దుతియా రస్మియో పురిమాయ పురిమాయ యమకయమకా వియ ఏకక్ఖణే వియ పవత్తన్తి.

    ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, ye keci bījagāmabhūtagāmā vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjanti, sabbe te pathaviṃ nissāya, pathaviyaṃ patiṭṭhāya; evamete bījagāmabhūtagāmā vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjanti. Evameva kho, bhikkhave, bhikkhu sīlaṃ nissāya sīle patiṭṭhāya sattabojjhaṅge bhāvento sattabojjhaṅge bahulīkaronto vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ pāpuṇāti dhammesū’’ti (saṃ. ni. 5.150) ca. Evaṃ aññānipi anekāni suttāni daṭṭhabbāni. Evamanekesu suttasatesu sīlaṃ mahantameva katvā kathitaṃ. Taṃ ‘‘kasmā imasmiṃ ṭhāne appamattaka’’nti āhāti? Upari guṇe upanidhāya. Sīlañhi samādhiṃ na pāpuṇāti, samādhi paññaṃ na pāpuṇāti, tasmā uparimaṃ upanidhāya heṭṭhimaṃ oramattakaṃ nāma hoti. Kathaṃ sīlaṃ samādhiṃ na pāpuṇāti? Bhagavā hi abhisambodhito sattame saṃvacchare sāvatthinagara – dvāre kaṇḍambarukkhamūle dvādasayojane ratanamaṇḍape yojanappamāṇe ratanapallaṅke nisīditvā tiyojanike dibbasetacchatte dhāriyamāne dvādasayojanāya parisāya attādānaparidīpanaṃ titthiyamaddanaṃ – ‘‘uparimakāyato aggikkhandho pavattati, heṭṭhimakāyato udakadhārā pavattati…pe… ekekalomakūpato aggikkhandho pavattati, ekekalomakūpato udakadhārā pavattati, channaṃ vaṇṇāna’’ntiādinayappavattaṃ yamakapāṭihāriyaṃ dasseti. Tassa suvaṇṇavaṇṇasarīrato suvaṇṇavaṇṇā rasmiyo uggantvā yāva bhavaggā gacchanti, sakaladasasahassacakkavāḷassa alaṅkaraṇakālo viya hoti, dutiyā dutiyā rasmiyo purimāya purimāya yamakayamakā viya ekakkhaṇe viya pavattanti.

    ద్విన్నఞ్చ చిత్తానం ఏకక్ఖణే పవత్తి నామ నత్థి. బుద్ధానం పన భగవన్తానం భవఙ్గపరివాసస్స లహుకతాయ పఞ్చహాకారేహి ఆచిణ్ణవసితాయ చ, తా ఏకక్ఖణే వియ పవత్తన్తి. తస్సా తస్సా పన రస్మియా ఆవజ్జనపరికమ్మాధిట్ఠానాని విసుం విసుంయేవ.

    Dvinnañca cittānaṃ ekakkhaṇe pavatti nāma natthi. Buddhānaṃ pana bhagavantānaṃ bhavaṅgaparivāsassa lahukatāya pañcahākārehi āciṇṇavasitāya ca, tā ekakkhaṇe viya pavattanti. Tassā tassā pana rasmiyā āvajjanaparikammādhiṭṭhānāni visuṃ visuṃyeva.

    నీలరస్మిఅత్థాయ హి భగవా నీలకసిణం సమాపజ్జతి, పీతరస్మిఅత్థాయ పీతకసిణం, లోహితఓదాతరస్మిఅత్థాయ లోహితఓదాతకసిణం, అగ్గిక్ఖన్ధత్థాయ తేజోకసిణం, ఉదకధారత్థాయ ఆపోకసిణం సమాపజ్జతి. సత్థా చఙ్కమతి, నిమ్మితో తిట్ఠతి వా నిసీదతి వా సేయ్యం వా కప్పేతీతి సబ్బం విత్థారేతబ్బం. ఏత్థ ఏకమ్పి సీలస్స కిచ్చం నత్థి, సబ్బం సమాధికిచ్చమేవ. ఏవం సీలం సమాధిం న పాపుణాతి.

    Nīlarasmiatthāya hi bhagavā nīlakasiṇaṃ samāpajjati, pītarasmiatthāya pītakasiṇaṃ, lohitaodātarasmiatthāya lohitaodātakasiṇaṃ, aggikkhandhatthāya tejokasiṇaṃ, udakadhāratthāya āpokasiṇaṃ samāpajjati. Satthā caṅkamati, nimmito tiṭṭhati vā nisīdati vā seyyaṃ vā kappetīti sabbaṃ vitthāretabbaṃ. Ettha ekampi sīlassa kiccaṃ natthi, sabbaṃ samādhikiccameva. Evaṃ sīlaṃ samādhiṃ na pāpuṇāti.

    యం పన భగవా కప్పసతసహస్సాధికాని చత్తారి అసఙ్ఖ్యేయ్యాని పారమియో పూరేత్వా, ఏకూనతింసవస్సకాలే చక్కవత్తిసిరీనివాసభూతా భవనా నిక్ఖమ్మ అనోమానదీతీరే పబ్బజిత్వా, ఛబ్బస్సాని పధానయోగం కత్వా, విసాఖపుణ్ణమాయం ఉరువేలగామే సుజాతాయ దిన్నం పక్ఖిత్తదిబ్బోజం మధుపాయాసం పరిభుఞ్జిత్వా, సాయన్హసమయే దక్ఖిణుత్తరేన బోధిమణ్డం పవిసిత్వా అస్సత్థదుమరాజానం తిక్ఖత్తుం పదక్ఖిణం కత్వా, పుబ్బుత్తరభాగే ఠితో తిణసన్థారం సన్థరిత్వా, తిసన్ధిపల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా, చతురఙ్గసమన్నాగతం మేత్తాకమ్మట్ఠానం పుబ్బఙ్గమం కత్వా, వీరియాధిట్ఠానం అధిట్ఠాయ, చుద్దసహత్థపల్లఙ్కవరగతో సువణ్ణపీఠే ఠపితం రజతక్ఖన్ధం వియ పఞ్ఞాసహత్థం బోధిక్ఖన్ధం పిట్ఠితో కత్వా, ఉపరి మణిఛత్తేన వియ బోధిసాఖాయ ధారియమానో, సువణ్ణవణ్ణే చీవరే పవాళసదిసేసు బోధిఅఙ్కురేసు పతమానేసు, సూరియే అత్థం ఉపగచ్ఛన్తే మారబలం విధమిత్వా, పఠమయామే పుబ్బేనివాసం అనుస్సరిత్వా, మజ్ఝిమయామే దిబ్బచక్ఖుం విసోధేత్వా, పచ్చూసకాలే సబ్బబుద్ధానమాచిణ్ణే పచ్చయాకారే ఞాణం ఓతారేత్వా, ఆనాపానచతుత్థజ్ఝానం నిబ్బత్తేత్వా, తదేవ పాదకం కత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా, మగ్గపటిపాటియా అధిగతేన చతుత్థమగ్గేన సబ్బకిలేసే ఖేపేత్వా సబ్బబుద్ధగుణే పటివిజ్ఝి, ఇదమస్స పఞ్ఞాకిచ్చం. ఏవం సమాధి పఞ్ఞం న పాపుణాతి.

    Yaṃ pana bhagavā kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni pāramiyo pūretvā, ekūnatiṃsavassakāle cakkavattisirīnivāsabhūtā bhavanā nikkhamma anomānadītīre pabbajitvā, chabbassāni padhānayogaṃ katvā, visākhapuṇṇamāyaṃ uruvelagāme sujātāya dinnaṃ pakkhittadibbojaṃ madhupāyāsaṃ paribhuñjitvā, sāyanhasamaye dakkhiṇuttarena bodhimaṇḍaṃ pavisitvā assatthadumarājānaṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā, pubbuttarabhāge ṭhito tiṇasanthāraṃ santharitvā, tisandhipallaṅkaṃ ābhujitvā, caturaṅgasamannāgataṃ mettākammaṭṭhānaṃ pubbaṅgamaṃ katvā, vīriyādhiṭṭhānaṃ adhiṭṭhāya, cuddasahatthapallaṅkavaragato suvaṇṇapīṭhe ṭhapitaṃ rajatakkhandhaṃ viya paññāsahatthaṃ bodhikkhandhaṃ piṭṭhito katvā, upari maṇichattena viya bodhisākhāya dhāriyamāno, suvaṇṇavaṇṇe cīvare pavāḷasadisesu bodhiaṅkuresu patamānesu, sūriye atthaṃ upagacchante mārabalaṃ vidhamitvā, paṭhamayāme pubbenivāsaṃ anussaritvā, majjhimayāme dibbacakkhuṃ visodhetvā, paccūsakāle sabbabuddhānamāciṇṇe paccayākāre ñāṇaṃ otāretvā, ānāpānacatutthajjhānaṃ nibbattetvā, tadeva pādakaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā, maggapaṭipāṭiyā adhigatena catutthamaggena sabbakilese khepetvā sabbabuddhaguṇe paṭivijjhi, idamassa paññākiccaṃ. Evaṃ samādhi paññaṃ na pāpuṇāti.

    తత్థ యథా హత్థే ఉదకం పాతియం ఉదకం న పాపుణాతి, పాతియం ఉదకం ఘటే ఉదకం న పాపుణాతి, ఘటే ఉదకం కోలమ్బే ఉదకం న పాపుణాతి, కోలమ్బే ఉదకం చాటియం ఉదకం న పాపుణాతి, చాటియం ఉదకం మహాకుమ్భియం ఉదకం న పాపుణాతి, మహాకుమ్భియం ఉదకం కుసోబ్భే ఉదకం న పాపుణాతి, కుసోబ్భే ఉదకం కన్దరే ఉదకం న పాపుణాతి, కన్దరే ఉదకం కున్నదియం ఉదకం న పాపుణాతి, కున్నదియం ఉదకం పఞ్చమహానదియం ఉదకం న పాపుణాతి, పఞ్చమహానదియం ఉదకం చక్కవాళమహాసముద్దే ఉదకం న పాపుణాతి, చక్కవాళమహాసముద్దే ఉదకం సినేరుపాదకే మహాసముద్దే ఉదకం న పాపుణాతి. పాతియం ఉదకం ఉపనిధాయ హత్థే ఉదకం పరిత్తం…పే॰… సినేరుపాదకమహాసముద్దే ఉదకం ఉపనిధాయ చక్కవాళమహాసముద్దే ఉదకం పరిత్తం. ఇతి ఉపరూపరి ఉదకం బహుకం ఉపాదాయ హేట్ఠా హేట్ఠా ఉదకం పరిత్తం హోతి.

    Tattha yathā hatthe udakaṃ pātiyaṃ udakaṃ na pāpuṇāti, pātiyaṃ udakaṃ ghaṭe udakaṃ na pāpuṇāti, ghaṭe udakaṃ kolambe udakaṃ na pāpuṇāti, kolambe udakaṃ cāṭiyaṃ udakaṃ na pāpuṇāti, cāṭiyaṃ udakaṃ mahākumbhiyaṃ udakaṃ na pāpuṇāti, mahākumbhiyaṃ udakaṃ kusobbhe udakaṃ na pāpuṇāti, kusobbhe udakaṃ kandare udakaṃ na pāpuṇāti, kandare udakaṃ kunnadiyaṃ udakaṃ na pāpuṇāti, kunnadiyaṃ udakaṃ pañcamahānadiyaṃ udakaṃ na pāpuṇāti, pañcamahānadiyaṃ udakaṃ cakkavāḷamahāsamudde udakaṃ na pāpuṇāti, cakkavāḷamahāsamudde udakaṃ sinerupādake mahāsamudde udakaṃ na pāpuṇāti. Pātiyaṃ udakaṃ upanidhāya hatthe udakaṃ parittaṃ…pe… sinerupādakamahāsamudde udakaṃ upanidhāya cakkavāḷamahāsamudde udakaṃ parittaṃ. Iti uparūpari udakaṃ bahukaṃ upādāya heṭṭhā heṭṭhā udakaṃ parittaṃ hoti.

    ఏవమేవ ఉపరి ఉపరి గుణే ఉపాదాయ హేట్ఠా హేట్ఠా సీలం అప్పమత్తకం ఓరమత్తకన్తి వేదితబ్బం. తేనాహ – ‘‘అప్పమత్తకం ఖో పనేతం, భిక్ఖవే, ఓరమత్తకం సీలమత్తక’’న్తి.

    Evameva upari upari guṇe upādāya heṭṭhā heṭṭhā sīlaṃ appamattakaṃ oramattakanti veditabbaṃ. Tenāha – ‘‘appamattakaṃ kho panetaṃ, bhikkhave, oramattakaṃ sīlamattaka’’nti.

    యేన పుథుజ్జనోతి, ఏత్థ –

    Yenaputhujjanoti, ettha –

    ‘‘దువే పుథుజ్జనా వుత్తా, బుద్ధేనాదిచ్చబన్ధునా;

    ‘‘Duve puthujjanā vuttā, buddhenādiccabandhunā;

    అన్ధో పుథుజ్జనో ఏకో, కల్యాణేకో పుథుజ్జనో’’తి.

    Andho puthujjano eko, kalyāṇeko puthujjano’’ti.

    తత్థ యస్స ఖన్ధధాతుఆయతనాదీసు ఉగ్గహపరిపుచ్ఛాసవనధారణపచ్చవేక్ఖణాని నత్థి, అయం అన్ధపుథుజ్జనో. యస్స తాని అత్థి, సో కల్యాణపుథుజ్జనో. దువిధోపి పనేస –

    Tattha yassa khandhadhātuāyatanādīsu uggahaparipucchāsavanadhāraṇapaccavekkhaṇāni natthi, ayaṃ andhaputhujjano. Yassa tāni atthi, so kalyāṇaputhujjano. Duvidhopi panesa –

    ‘‘పుథూనం జననాదీహి, కారణేహి పుథుజ్జనో;

    ‘‘Puthūnaṃ jananādīhi, kāraṇehi puthujjano;

    పుథుజ్జనన్తోగధత్తా, పుథువాయం జనో ఇతి’’.

    Puthujjanantogadhattā, puthuvāyaṃ jano iti’’.

    సో హి పుథూనం నానప్పకారానం కిలేసాదీనం జననాదీహి కారణేహి పుథుజ్జనో. యథాహ –

    So hi puthūnaṃ nānappakārānaṃ kilesādīnaṃ jananādīhi kāraṇehi puthujjano. Yathāha –

    ‘‘పుథు కిలేసే జనేన్తీతి పుథుజ్జనా, పుథు అవిహతసక్కాయదిట్ఠికాతి పుథుజ్జనా, పుథు సత్థారానం ముఖుల్లోకికాతి పుథుజ్జనా, పుథు సబ్బగతీహి అవుట్ఠితాతి పుథుజ్జనా, పుథు నానాభిసఙ్ఖారే అభిసఙ్ఖరోన్తీతి పుథుజ్జనా, పుథు నానాఓఘేహి వుయ్హన్తి, పుథు సన్తాపేహి సన్తప్పన్తి, పుథు పరిళాహేహి పరిడయ్హన్తి, పుథు పఞ్చసు కామగుణేసు రత్తా గిద్ధా గథితా ముచ్ఛితా అజ్ఝోపన్నా లగ్గా లగ్గితా పలిబుద్ధాతి పుథుజ్జనా, పుథు పఞ్చహి నీవరణేహి ఆవుతా నివుతా ఓవుతా పిహితా పటిచ్ఛన్నా పటికుజ్జితాతి పుథుజ్జనా’’తి. పుథూనం గణనపథమతీతానం అరియధమ్మపరమ్ముఖానం నీచధమ్మసమాచారానం జనానం అన్తోగధత్తాపి పుథుజ్జనో, పుథువాయం విసుంయేవ సఙ్ఖ్యం గతో విసంసట్ఠో సీలసుతాదిగుణయుత్తేహి అరియేహి జనేహీతి పుథుజ్జనోతి.

    ‘‘Puthu kilese janentīti puthujjanā, puthu avihatasakkāyadiṭṭhikāti puthujjanā, puthu satthārānaṃ mukhullokikāti puthujjanā, puthu sabbagatīhi avuṭṭhitāti puthujjanā, puthu nānābhisaṅkhāre abhisaṅkharontīti puthujjanā, puthu nānāoghehi vuyhanti, puthu santāpehi santappanti, puthu pariḷāhehi pariḍayhanti, puthu pañcasu kāmaguṇesu rattā giddhā gathitā mucchitā ajjhopannā laggā laggitā palibuddhāti puthujjanā, puthu pañcahi nīvaraṇehi āvutā nivutā ovutā pihitā paṭicchannā paṭikujjitāti puthujjanā’’ti. Puthūnaṃ gaṇanapathamatītānaṃ ariyadhammaparammukhānaṃ nīcadhammasamācārānaṃ janānaṃ antogadhattāpi puthujjano, puthuvāyaṃ visuṃyeva saṅkhyaṃ gato visaṃsaṭṭho sīlasutādiguṇayuttehi ariyehi janehīti puthujjanoti.

    తథాగతస్సాతి అట్ఠహి కారణేహి భగవా తథాగతో. తథా ఆగతోతి తథాగతో, తథా గతోతి తథాగతో, తథలక్ఖణం ఆగతోతి తథాగతో, తథధమ్మే యాథావతో అభిసమ్బుద్ధోతి తథాగతో, తథదస్సితాయ తథాగతో, తథవాదితాయ తథాగతో, తథాకారితాయ తథాగతో, అభిభవనట్ఠేన తథాగతోతి.

    Tathāgatassāti aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā tathāgato. Tathā āgatoti tathāgato, tathā gatoti tathāgato, tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato, tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato, tathadassitāya tathāgato, tathavāditāya tathāgato, tathākāritāya tathāgato, abhibhavanaṭṭhena tathāgatoti.

    కథం భగవా తథా ఆగతోతి తథాగతో? యథా సబ్బలోకహితాయ ఉస్సుక్కమాపన్నా పురిమకా సమ్మాసమ్బుద్ధా ఆగతా, యథా విపస్సీ భగవా ఆగతో, యథా సిఖీ భగవా, యథా వేస్సభూ భగవా, యథా కకుసన్ధో భగవా, యథా కోణాగమనో భగవా, యథా కస్సపో భగవా ఆగతో . కిం వుత్తం హోతి? యేన అభినీహారేన ఏతే భగవన్తో ఆగతా, తేనేవ అమ్హాకమ్పి భగవా ఆగతో. అథ వా యథా విపస్సీ భగవా…పే॰… యథా కస్సపో భగవా దానపారమిం పూరేత్వా, సీలనేక్ఖమ్మపఞ్ఞావీరియఖన్తిసచ్చఅధిట్ఠానమేత్తాఉపేక్ఖాపారమిం పూరేత్వా, ఇమా దస పారమియో, దస ఉపపారమియో, దస పరమత్థపారమియోతి సమతింసపారమియో పూరేత్వా అఙ్గపరిచ్చాగం, నయనధనరజ్జపుత్తదారపరిచ్చాగన్తి ఇమే పఞ్చ మహాపరిచ్చాగే పరిచ్చజిత్వా పుబ్బయోగపుబ్బచరియధమ్మక్ఖానఞాతత్థచరియాదయో పూరేత్వా బుద్ధిచరియాయ కోటిం పత్వా ఆగతో; తథా అమ్హాకమ్పి భగవా ఆగతో. అథ వా యథా విపస్సీ భగవా…పే॰… కస్సపో భగవా చత్తారో సతిపట్ఠానే, చత్తారో సమ్మప్పధానే, చత్తారో ఇద్ధిపాదే, పఞ్చిన్ద్రియాని, పఞ్చ బలాని, సత్త బోజ్ఝఙ్గే, అరియం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం భావేత్వా బ్రూహేత్వా ఆగతో, తథా అమ్హాకమ్పి భగవా ఆగతో. ఏవం తథా ఆగతోతి తథాగతో.

    Kathaṃ bhagavā tathā āgatoti tathāgato? Yathā sabbalokahitāya ussukkamāpannā purimakā sammāsambuddhā āgatā, yathā vipassī bhagavā āgato, yathā sikhī bhagavā, yathā vessabhū bhagavā, yathā kakusandho bhagavā, yathā koṇāgamano bhagavā, yathā kassapo bhagavā āgato . Kiṃ vuttaṃ hoti? Yena abhinīhārena ete bhagavanto āgatā, teneva amhākampi bhagavā āgato. Atha vā yathā vipassī bhagavā…pe… yathā kassapo bhagavā dānapāramiṃ pūretvā, sīlanekkhammapaññāvīriyakhantisaccaadhiṭṭhānamettāupekkhāpāramiṃ pūretvā, imā dasa pāramiyo, dasa upapāramiyo, dasa paramatthapāramiyoti samatiṃsapāramiyo pūretvā aṅgapariccāgaṃ, nayanadhanarajjaputtadārapariccāganti ime pañca mahāpariccāge pariccajitvā pubbayogapubbacariyadhammakkhānañātatthacariyādayo pūretvā buddhicariyāya koṭiṃ patvā āgato; tathā amhākampi bhagavā āgato. Atha vā yathā vipassī bhagavā…pe… kassapo bhagavā cattāro satipaṭṭhāne, cattāro sammappadhāne, cattāro iddhipāde, pañcindriyāni, pañca balāni, satta bojjhaṅge, ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvetvā brūhetvā āgato, tathā amhākampi bhagavā āgato. Evaṃ tathā āgatoti tathāgato.

    ‘‘యథేవ లోకమ్హి విపస్సిఆదయో,

    ‘‘Yatheva lokamhi vipassiādayo,

    సబ్బఞ్ఞుభావం మునయో ఇధాగతా;

    Sabbaññubhāvaṃ munayo idhāgatā;

    తథా అయం సక్యమునీపి ఆగతో,

    Tathā ayaṃ sakyamunīpi āgato,

    తథాగతో వుచ్చతి తేన చక్ఖుమా’’తి.

    Tathāgato vuccati tena cakkhumā’’ti.

    ఏవం తథా ఆగతోతి తథాగతో.

    Evaṃ tathā āgatoti tathāgato.

    కథం తథా గతోతి తథాగతో? యథా సమ్పతిజాతో విపస్సీ భగవా గతో…పే॰… కస్సపో భగవా గతో.

    Kathaṃ tathā gatoti tathāgato? Yathā sampatijāto vipassī bhagavā gato…pe… kassapo bhagavā gato.

    కథఞ్చ సో భగవా గతో ? సో హి సమ్పతి జాతోవ సమేహి పాదేహి పథవియం పతిట్ఠాయ ఉత్తరాభిముఖో సత్తపదవీతిహారేన గతో. యథాహ – ‘‘సమ్పతిజాతో ఖో, ఆనన్ద, బోధిసత్తో సమేహి పాదేహి పతిట్ఠహిత్వా ఉత్తరాభిముఖో సత్తపదవీతిహారేన గచ్ఛతి, సేతమ్హి ఛత్తే అనుధారియమానే సబ్బా చ దిసా అనువిలోకేతి, ఆసభిం వాచం భాసతి – ‘అగ్గోహమస్మి లోకస్స, జేట్ఠోహమస్మి లోకస్స, సేట్ఠోహమస్మి లోకస్స, అయమన్తిమా జాతి, నత్థిదాని పునబ్భవో’తి’’ (దీ॰ ని॰ ౨.౩౧).

    Kathañca so bhagavā gato ? So hi sampati jātova samehi pādehi pathaviyaṃ patiṭṭhāya uttarābhimukho sattapadavītihārena gato. Yathāha – ‘‘sampatijāto kho, ānanda, bodhisatto samehi pādehi patiṭṭhahitvā uttarābhimukho sattapadavītihārena gacchati, setamhi chatte anudhāriyamāne sabbā ca disā anuviloketi, āsabhiṃ vācaṃ bhāsati – ‘aggohamasmi lokassa, jeṭṭhohamasmi lokassa, seṭṭhohamasmi lokassa, ayamantimā jāti, natthidāni punabbhavo’ti’’ (dī. ni. 2.31).

    తఞ్చస్స గమనం తథం అహోసి? అవితథం అనేకేసం విసేసాధిగమానం పుబ్బనిమిత్తభావేన. యఞ్హి సో సమ్పతిజాతోవ సమేహి పాదేహి పతిట్ఠహి. ఇదమస్స చతురిద్ధిపాదపటిలాభస్స పుబ్బనిమిత్తం.

    Tañcassa gamanaṃ tathaṃ ahosi? Avitathaṃ anekesaṃ visesādhigamānaṃ pubbanimittabhāvena. Yañhi so sampatijātova samehi pādehi patiṭṭhahi. Idamassa caturiddhipādapaṭilābhassa pubbanimittaṃ.

    ఉత్తరాభిముఖభావో పన సబ్బలోకుత్తరభావస్స పుబ్బనిమిత్తం.

    Uttarābhimukhabhāvo pana sabbalokuttarabhāvassa pubbanimittaṃ.

    సత్తపదవీతిహారో, సత్తబోజ్ఝఙ్గరతనపటిలాభస్స.

    Sattapadavītihāro, sattabojjhaṅgaratanapaṭilābhassa.

    ‘‘సువణ్ణదణ్డా వీతిపతన్తి చామరా’’తి, ఏత్థ వుత్తచామరుక్ఖేపో పన సబ్బతిత్థియనిమ్మద్దనస్స.

    ‘‘Suvaṇṇadaṇḍā vītipatanti cāmarā’’ti, ettha vuttacāmarukkhepo pana sabbatitthiyanimmaddanassa.

    సేతచ్ఛత్తధారణం, అరహత్తవిముత్తివరవిమలసేతచ్ఛత్తపటిలాభస్స.

    Setacchattadhāraṇaṃ, arahattavimuttivaravimalasetacchattapaṭilābhassa.

    సత్తమపదూపరి ఠత్వా సబ్బదిసానువిలోకనం, సబ్బఞ్ఞుతానావరణఞాణపటిలాభస్స.

    Sattamapadūpari ṭhatvā sabbadisānuvilokanaṃ, sabbaññutānāvaraṇañāṇapaṭilābhassa.

    ఆసభివాచాభాసనం అప్పటివత్తియవరధమ్మచక్కప్పవత్తనస్స పుబ్బనిమిత్తం.

    Āsabhivācābhāsanaṃ appaṭivattiyavaradhammacakkappavattanassa pubbanimittaṃ.

    తథా అయం భగవాపి గతో, తఞ్చస్స గమనం తథం అహోసి, అవితథం, తేసంయేవ విసేసాధిగమానం పుబ్బనిమిత్తభావేన.

    Tathā ayaṃ bhagavāpi gato, tañcassa gamanaṃ tathaṃ ahosi, avitathaṃ, tesaṃyeva visesādhigamānaṃ pubbanimittabhāvena.

    తేనాహు పోరాణా –

    Tenāhu porāṇā –

    ‘‘ముహుత్తజాతోవ గవమ్పతీ యథా,

    ‘‘Muhuttajātova gavampatī yathā,

    సమేహి పాదేహి ఫుసీ వసున్ధరం;

    Samehi pādehi phusī vasundharaṃ;

    సో విక్కమీ సత్త పదాని గోతమో,

    So vikkamī satta padāni gotamo,

    సేతఞ్చ ఛత్తం అనుధారయుం మరూ.

    Setañca chattaṃ anudhārayuṃ marū.

    గన్త్వాన సో సత్త పదాని గోతమో,

    Gantvāna so satta padāni gotamo,

    దిసా విలోకేసి సమా సమన్తతో;

    Disā vilokesi samā samantato;

    అట్ఠఙ్గుపేతం గిరమబ్భుదీరయి,

    Aṭṭhaṅgupetaṃ giramabbhudīrayi,

    సీహో యథా పబ్బతముద్ధనిట్ఠితో’’తి.

    Sīho yathā pabbatamuddhaniṭṭhito’’ti.

    ఏవం తథా గతోతి తథాగతో.

    Evaṃ tathā gatoti tathāgato.

    అథ వా యథా విపస్సీ భగవా…పే॰… యథా కస్సపో భగవా, అయమ్పి భగవా తథేవ నేక్ఖమ్మేన కామచ్ఛన్దం పహాయ గతో , అబ్యాపాదేన బ్యాపాదం, ఆలోకసఞ్ఞాయ థినమిద్ధం, అవిక్ఖేపేన ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం, ధమ్మవవత్థానేన విచికిచ్ఛం పహాయ ఞాణేన అవిజ్జం పదాలేత్వా, పామోజ్జేన అరతిం వినోదేత్వా, పఠమజ్ఝానేన నీవరణకవాటం ఉగ్ఘాటేత్వా, దుతియజ్ఝానేన వితక్కవిచారం వూపసమేత్వా, తతియజ్ఝానేన పీతిం విరాజేత్వా, చతుత్థజ్ఝానేన సుఖదుక్ఖం పహాయ, ఆకాసానఞ్చాయతనసమాపత్తియా రూపసఞ్ఞాపటిఘసఞ్ఞానానత్తసఞ్ఞాయో సమతిక్కమిత్వా, విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసమాపత్తియా ఆకాసానఞ్చాయతనసఞ్ఞం, ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసమాపత్తియా విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసఞ్ఞం, నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తియా ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసఞ్ఞం సమతిక్కమిత్వా గతో.

    Atha vā yathā vipassī bhagavā…pe… yathā kassapo bhagavā, ayampi bhagavā tatheva nekkhammena kāmacchandaṃ pahāya gato , abyāpādena byāpādaṃ, ālokasaññāya thinamiddhaṃ, avikkhepena uddhaccakukkuccaṃ, dhammavavatthānena vicikicchaṃ pahāya ñāṇena avijjaṃ padāletvā, pāmojjena aratiṃ vinodetvā, paṭhamajjhānena nīvaraṇakavāṭaṃ ugghāṭetvā, dutiyajjhānena vitakkavicāraṃ vūpasametvā, tatiyajjhānena pītiṃ virājetvā, catutthajjhānena sukhadukkhaṃ pahāya, ākāsānañcāyatanasamāpattiyā rūpasaññāpaṭighasaññānānattasaññāyo samatikkamitvā, viññāṇañcāyatanasamāpattiyā ākāsānañcāyatanasaññaṃ, ākiñcaññāyatanasamāpattiyā viññāṇañcāyatanasaññaṃ, nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā ākiñcaññāyatanasaññaṃ samatikkamitvā gato.

    అనిచ్చానుపస్సనాయ నిచ్చసఞ్ఞం పహాయ, దుక్ఖానుపస్సనాయ సుఖసఞ్ఞం, అనత్తానుపస్సనాయ అత్తసఞ్ఞం, నిబ్బిదానుపస్సనాయ నన్దిం, విరాగానుపస్సనాయ రాగం, నిరోధానుపస్సనాయ సముదయం, పటినిస్సగ్గానుపస్సనాయ ఆదానం, ఖయానుపస్సనాయ ఘనసఞ్ఞం, వయానుపస్సనాయ ఆయూహనం, విపరిణామానుపస్సనాయ ధువసఞ్ఞం, అనిమిత్తానుపస్సనాయ నిమిత్తం, అప్పణిహితానుపస్సనాయ పణిధిం, సుఞ్ఞతానుపస్సనాయ అభినివేసం, అధిపఞ్ఞాధమ్మవిపస్సనాయ సారాదానాభినివేసం, యథాభూతఞాణదస్సనేన సమ్మోహాభినివేసం, ఆదీనవానుపస్సనాయ ఆలయాభినివేసం, పటిసఙ్ఖానుపస్సనాయ అప్పటిసఙ్ఖం, వివట్టానుపస్సనాయ సంయోగాభినివేసం, సోతాపత్తిమగ్గేన దిట్ఠేకట్ఠే కిలేసే భఞ్జిత్వా, సకదాగామిమగ్గేన ఓళారికే కిలేసే పహాయ, అనాగామిమగ్గేన అణుసహగతే కిలేసే సముగ్ఘాటేత్వా, అరహత్తమగ్గేన సబ్బకిలేసే సముచ్ఛిన్దిత్వా గతో. ఏవమ్పి తథా గతోతి తథాగతో.

    Aniccānupassanāya niccasaññaṃ pahāya, dukkhānupassanāya sukhasaññaṃ, anattānupassanāya attasaññaṃ, nibbidānupassanāya nandiṃ, virāgānupassanāya rāgaṃ, nirodhānupassanāya samudayaṃ, paṭinissaggānupassanāya ādānaṃ, khayānupassanāya ghanasaññaṃ, vayānupassanāya āyūhanaṃ, vipariṇāmānupassanāya dhuvasaññaṃ, animittānupassanāya nimittaṃ, appaṇihitānupassanāya paṇidhiṃ, suññatānupassanāya abhinivesaṃ, adhipaññādhammavipassanāya sārādānābhinivesaṃ, yathābhūtañāṇadassanena sammohābhinivesaṃ, ādīnavānupassanāya ālayābhinivesaṃ, paṭisaṅkhānupassanāya appaṭisaṅkhaṃ, vivaṭṭānupassanāya saṃyogābhinivesaṃ, sotāpattimaggena diṭṭhekaṭṭhe kilese bhañjitvā, sakadāgāmimaggena oḷārike kilese pahāya, anāgāmimaggena aṇusahagate kilese samugghāṭetvā, arahattamaggena sabbakilese samucchinditvā gato. Evampi tathā gatoti tathāgato.

    కథం తథలక్ఖణం ఆగతోతి తథాగతో?పథవీధాతుయా కక్ఖళత్తలక్ఖణం తథం అవితథం. ఆపోధాతుయా పగ్ఘరణలక్ఖణం. తేజోధాతుయా ఉణ్హత్తలక్ఖణం. వాయోధాతుయా విత్థమ్భనలక్ఖణం. ఆకాసధాతుయా అసమ్ఫుట్ఠలక్ఖణం. విఞ్ఞాణధాతుయా విజాననలక్ఖణం.

    Kathaṃ tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato?Pathavīdhātuyā kakkhaḷattalakkhaṇaṃ tathaṃ avitathaṃ. Āpodhātuyā paggharaṇalakkhaṇaṃ. Tejodhātuyā uṇhattalakkhaṇaṃ. Vāyodhātuyā vitthambhanalakkhaṇaṃ. Ākāsadhātuyā asamphuṭṭhalakkhaṇaṃ. Viññāṇadhātuyā vijānanalakkhaṇaṃ.

    రూపస్స రుప్పనలక్ఖణం. వేదనాయ వేదయితలక్ఖణం. సఞ్ఞాయ సఞ్జాననలక్ఖణం. సఙ్ఖారానం అభిసఙ్ఖరణలక్ఖణం. విఞ్ఞాణస్స విజాననలక్ఖణం.

    Rūpassa ruppanalakkhaṇaṃ. Vedanāya vedayitalakkhaṇaṃ. Saññāya sañjānanalakkhaṇaṃ. Saṅkhārānaṃ abhisaṅkharaṇalakkhaṇaṃ. Viññāṇassa vijānanalakkhaṇaṃ.

    వితక్కస్స అభినిరోపనలక్ఖణం. విచారస్స అనుమజ్జనలక్ఖణం పీతియా ఫరణలక్ఖణం. సుఖస్స సాతలక్ఖణం. చిత్తేకగ్గతాయ అవిక్ఖేపలక్ఖణం. ఫస్సస్స ఫుసనలక్ఖణం.

    Vitakkassa abhiniropanalakkhaṇaṃ. Vicārassa anumajjanalakkhaṇaṃ pītiyā pharaṇalakkhaṇaṃ. Sukhassa sātalakkhaṇaṃ. Cittekaggatāya avikkhepalakkhaṇaṃ. Phassassa phusanalakkhaṇaṃ.

    సద్ధిన్ద్రియస్స అధిమోక్ఖలక్ఖణం. వీరియిన్ద్రియస్స పగ్గహలక్ఖణం. సతిన్ద్రియస్స ఉపట్ఠానలక్ఖణం. సమాధిన్ద్రియస్స అవిక్ఖేపలక్ఖణం. పఞ్ఞిన్ద్రియస్స పజాననలక్ఖణం.

    Saddhindriyassa adhimokkhalakkhaṇaṃ. Vīriyindriyassa paggahalakkhaṇaṃ. Satindriyassa upaṭṭhānalakkhaṇaṃ. Samādhindriyassa avikkhepalakkhaṇaṃ. Paññindriyassa pajānanalakkhaṇaṃ.

    సద్ధాబలస్స అస్సద్ధియే అకమ్పియలక్ఖణం. వీరియబలస్స కోసజ్జే, సతిబలస్స ముట్ఠస్సచ్చే. సమాధిబలస్స ఉద్ధచ్చే, పఞ్ఞాబలస్స అవిజ్జాయ అకమ్పియలక్ఖణం.

    Saddhābalassa assaddhiye akampiyalakkhaṇaṃ. Vīriyabalassa kosajje, satibalassa muṭṭhassacce. Samādhibalassa uddhacce, paññābalassa avijjāya akampiyalakkhaṇaṃ.

    సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉపట్ఠానలక్ఖణం. ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స పవిచయలక్ఖణం. వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స పగ్గహలక్ఖణం. పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఫరణలక్ఖణం. పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స వూపసమలక్ఖణం. సమాధిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స అవిక్ఖేపలక్ఖణం. ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స పటిసఙ్ఖానలక్ఖణం.

    Satisambojjhaṅgassa upaṭṭhānalakkhaṇaṃ. Dhammavicayasambojjhaṅgassa pavicayalakkhaṇaṃ. Vīriyasambojjhaṅgassa paggahalakkhaṇaṃ. Pītisambojjhaṅgassa pharaṇalakkhaṇaṃ. Passaddhisambojjhaṅgassa vūpasamalakkhaṇaṃ. Samādhisambojjhaṅgassa avikkhepalakkhaṇaṃ. Upekkhāsambojjhaṅgassa paṭisaṅkhānalakkhaṇaṃ.

    సమ్మాదిట్ఠియా దస్సనలక్ఖణం. సమ్మాసఙ్కప్పస్స అభినిరోపనలక్ఖణం. సమ్మావాచాయ పరిగ్గహలక్ఖణం. సమ్మాకమ్మన్తస్స సముట్ఠానలక్ఖణం. సమ్మాఆజీవస్స వోదానలక్ఖణం. సమ్మావాయామస్స పగ్గహలక్ఖణం. సమ్మాసతియా ఉపట్ఠానలక్ఖణం. సమ్మాసమాధిస్స అవిక్ఖేపలక్ఖణం.

    Sammādiṭṭhiyā dassanalakkhaṇaṃ. Sammāsaṅkappassa abhiniropanalakkhaṇaṃ. Sammāvācāya pariggahalakkhaṇaṃ. Sammākammantassa samuṭṭhānalakkhaṇaṃ. Sammāājīvassa vodānalakkhaṇaṃ. Sammāvāyāmassa paggahalakkhaṇaṃ. Sammāsatiyā upaṭṭhānalakkhaṇaṃ. Sammāsamādhissa avikkhepalakkhaṇaṃ.

    అవిజ్జాయ అఞ్ఞాణలక్ఖణం. సఙ్ఖారానం చేతనాలక్ఖణం. విఞ్ఞాణస్స విజాననలక్ఖణం. నామస్స నమనలక్ఖణం. రూపస్స రుప్పనలక్ఖణం. సళాయతనస్స ఆయతనలక్ఖణం. ఫస్సస్స ఫుసనలక్ఖణం. వేదనాయ వేదయితలక్ఖణం. తణ్హాయ హేతులక్ఖణం. ఉపాదానస్స గహణలక్ఖణం. భవస్స ఆయూహనలక్ఖణం. జాతియా నిబ్బత్తిలక్ఖణం. జరాయ జీరణలక్ఖణం. మరణస్స చుతిలక్ఖణం.

    Avijjāya aññāṇalakkhaṇaṃ. Saṅkhārānaṃ cetanālakkhaṇaṃ. Viññāṇassa vijānanalakkhaṇaṃ. Nāmassa namanalakkhaṇaṃ. Rūpassa ruppanalakkhaṇaṃ. Saḷāyatanassa āyatanalakkhaṇaṃ. Phassassa phusanalakkhaṇaṃ. Vedanāya vedayitalakkhaṇaṃ. Taṇhāya hetulakkhaṇaṃ. Upādānassa gahaṇalakkhaṇaṃ. Bhavassa āyūhanalakkhaṇaṃ. Jātiyā nibbattilakkhaṇaṃ. Jarāya jīraṇalakkhaṇaṃ. Maraṇassa cutilakkhaṇaṃ.

    ధాతూనం సుఞ్ఞతాలక్ఖణం. ఆయతనానం ఆయతనలక్ఖణం. సతిపట్ఠానానం ఉపట్ఠానలక్ఖణం. సమ్మప్పధానానం పదహనలక్ఖణం. ఇద్ధిపాదానం ఇజ్ఝనలక్ఖణం. ఇన్ద్రియానం అధిపతిలక్ఖణం. బలానం అకమ్పియలక్ఖణం. బోజ్ఝఙ్గానం నియ్యానలక్ఖణం. మగ్గస్స హేతులక్ఖణం.

    Dhātūnaṃ suññatālakkhaṇaṃ. Āyatanānaṃ āyatanalakkhaṇaṃ. Satipaṭṭhānānaṃ upaṭṭhānalakkhaṇaṃ. Sammappadhānānaṃ padahanalakkhaṇaṃ. Iddhipādānaṃ ijjhanalakkhaṇaṃ. Indriyānaṃ adhipatilakkhaṇaṃ. Balānaṃ akampiyalakkhaṇaṃ. Bojjhaṅgānaṃ niyyānalakkhaṇaṃ. Maggassa hetulakkhaṇaṃ.

    సచ్చానం తథలక్ఖణం. సమథస్స అవిక్ఖేపలక్ఖణం. విపస్సనాయ అనుపస్సనాలక్ఖణం. సమథవిపస్సనానం ఏకరసలక్ఖణం. యుగనద్ధానం అనతివత్తనలక్ఖణం.

    Saccānaṃ tathalakkhaṇaṃ. Samathassa avikkhepalakkhaṇaṃ. Vipassanāya anupassanālakkhaṇaṃ. Samathavipassanānaṃ ekarasalakkhaṇaṃ. Yuganaddhānaṃ anativattanalakkhaṇaṃ.

    సీలవిసుద్ధియా సంవరలక్ఖణం. చిత్తవిసుద్ధియా అవిక్ఖేపలక్ఖణం. దిట్ఠివిసుద్ధియా దస్సనలక్ఖణం.

    Sīlavisuddhiyā saṃvaralakkhaṇaṃ. Cittavisuddhiyā avikkhepalakkhaṇaṃ. Diṭṭhivisuddhiyā dassanalakkhaṇaṃ.

    ఖయే ఞాణస్స సముచ్ఛేదనలక్ఖణం. అనుప్పాదే ఞాణస్స పస్సద్ధిలక్ఖణం.

    Khaye ñāṇassa samucchedanalakkhaṇaṃ. Anuppāde ñāṇassa passaddhilakkhaṇaṃ.

    ఛన్దస్స మూలలక్ఖణం. మనసికారస్స సముట్ఠాపనలక్ఖణం. ఫస్సస్స సమోధానలక్ఖణం. వేదనాయ సమోసరణలక్ఖణం. సమాధిస్స పముఖలక్ఖణం. సతియా ఆధిపతేయ్యలక్ఖణం. పఞ్ఞాయ తతుత్తరియలక్ఖణం. విముత్తియా సారలక్ఖణం… అమతోగధస్స నిబ్బానస్స పరియోసానలక్ఖణం తథం అవితథం. ఏవం తథలక్ఖణం ఞాణగతియా ఆగతో అవిరజ్ఝిత్వా పత్తో అనుప్పత్తోతి తథాగతో. ఏవం తథలక్ఖణం ఆగతోతి తథాగతో.

    Chandassa mūlalakkhaṇaṃ. Manasikārassa samuṭṭhāpanalakkhaṇaṃ. Phassassa samodhānalakkhaṇaṃ. Vedanāya samosaraṇalakkhaṇaṃ. Samādhissa pamukhalakkhaṇaṃ. Satiyā ādhipateyyalakkhaṇaṃ. Paññāya tatuttariyalakkhaṇaṃ. Vimuttiyā sāralakkhaṇaṃ… amatogadhassa nibbānassa pariyosānalakkhaṇaṃ tathaṃ avitathaṃ. Evaṃ tathalakkhaṇaṃ ñāṇagatiyā āgato avirajjhitvā patto anuppattoti tathāgato. Evaṃ tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato.

    కథం తథధమ్మే యాథావతో అభిసమ్బుద్ధోతి తథాగతో? తథధమ్మా నామ చత్తారి అరియసచ్చాని. యథాహ – ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, తథాని అవితథాని అనఞ్ఞథాని. కతమాని చత్తారి? ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి భిక్ఖవే, తథమేతం అవితథమేతం అనఞ్ఞథమేత’’న్తి (సం॰ ని॰ ౫.౧౦౯౦) విత్థారో. తాని చ భగవా అభిసమ్బుద్ధో, తస్మా తథానం ధమ్మానం అభిసమ్బుద్ధత్తా తథాగతోతి వుచ్చతి. అభిసమ్బుద్ధత్థో హేత్థ గతసద్దో.

    Kathaṃ tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato? Tathadhammā nāma cattāri ariyasaccāni. Yathāha – ‘‘cattārimāni, bhikkhave, tathāni avitathāni anaññathāni. Katamāni cattāri? ‘Idaṃ dukkha’nti bhikkhave, tathametaṃ avitathametaṃ anaññathameta’’nti (saṃ. ni. 5.1090) vitthāro. Tāni ca bhagavā abhisambuddho, tasmā tathānaṃ dhammānaṃ abhisambuddhattā tathāgatoti vuccati. Abhisambuddhattho hettha gatasaddo.

    అపి చ జరామరణస్స జాతిపచ్చయసమ్భూతసముదాగతట్ఠో తథో అవితథో అనఞ్ఞథో…పే॰…, సఙ్ఖారానం అవిజ్జాపచ్చయసమ్భూతసముదాగతట్ఠో తథో అవితథో అనఞ్ఞథో…పే॰…, తథా అవిజ్జాయ సఙ్ఖారానం పచ్చయట్ఠో, సఙ్ఖారానం విఞ్ఞాణస్స పచ్చయట్ఠో…పే॰…, జాతియా జరామరణస్స పచ్చయట్ఠో తథో అవితథో అనఞ్ఞథో. తం సబ్బం భగవా అభిసమ్బుద్ధో, తస్మాపి తథానం ధమ్మానం అభిసమ్బుద్ధత్తా తథాగతోతి వుచ్చతి. ఏవం తథధమ్మే యాథావతో అభిసమ్బుద్ధోతి తథాగతో.

    Api ca jarāmaraṇassa jātipaccayasambhūtasamudāgataṭṭho tatho avitatho anaññatho…pe…, saṅkhārānaṃ avijjāpaccayasambhūtasamudāgataṭṭho tatho avitatho anaññatho…pe…, tathā avijjāya saṅkhārānaṃ paccayaṭṭho, saṅkhārānaṃ viññāṇassa paccayaṭṭho…pe…, jātiyā jarāmaraṇassa paccayaṭṭho tatho avitatho anaññatho. Taṃ sabbaṃ bhagavā abhisambuddho, tasmāpi tathānaṃ dhammānaṃ abhisambuddhattā tathāgatoti vuccati. Evaṃ tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato.

    కథం తథదస్సితాయ తథాగతో? భగవా యం సదేవకే లోకే…పే॰…, సదేవమనుస్సాయ పజాయ అపరిమాణాసు లోకధాతూసు అపరిమాణానం సత్తానం చక్ఖుద్వారే ఆపాథమాగచ్ఛన్తం రూపారమ్మణం నామ అత్థి, తం సబ్బాకారతో జానాతి పస్సతి. ఏవం జానతా పస్సతా చ, తేన తం ఇట్ఠానిట్ఠాదివసేన వా దిట్ఠసుతముతవిఞ్ఞాతేసు లబ్భమానకపదవసేన వా. ‘‘కతమం తం రూపం రూపాయతనం? యం రూపం చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ వణ్ణనిభా సనిదస్సనం సప్పటిఘం నీలం పీతక’’న్తిఆదినా (ధ॰ స॰ ౬౧౬) నయేన అనేకేహి నామేహి తేరసహి వారేహి ద్వేపఞ్ఞాసాయ నయేహి విభజ్జమానం తథమేవ హోతి, వితథం నత్థి. ఏస నయో సోతద్వారాదీసుపి ఆపాథం ఆగచ్ఛన్తేసు సద్దాదీసు. వుత్తఞ్చేతం భగవతా – ‘‘యం భిక్ఖవే, సదేవకస్స లోకస్స…పే॰… సదేవమనుస్సాయ పజాయ దిట్ఠం సుతం ముతం విఞ్ఞాతం పత్తం పరియేసితం అనువిచరితం మనసా, తమహం జానామి. తమహం అబ్భఞ్ఞాసిం, తం తథాగతస్స విదితం, తం తథాగతో న ఉపట్ఠాసీ’’తి (అ॰ ని॰ ౪.౨౪). ఏవం తథదస్సితాయ తథాగతో. తత్థ తథదస్సీ అత్థే తథాగతోతి పదసమ్భవో వేదితబ్బో.

    Kathaṃ tathadassitāya tathāgato? Bhagavā yaṃ sadevake loke…pe…, sadevamanussāya pajāya aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sattānaṃ cakkhudvāre āpāthamāgacchantaṃ rūpārammaṇaṃ nāma atthi, taṃ sabbākārato jānāti passati. Evaṃ jānatā passatā ca, tena taṃ iṭṭhāniṭṭhādivasena vā diṭṭhasutamutaviññātesu labbhamānakapadavasena vā. ‘‘Katamaṃ taṃ rūpaṃ rūpāyatanaṃ? Yaṃ rūpaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya vaṇṇanibhā sanidassanaṃ sappaṭighaṃ nīlaṃ pītaka’’ntiādinā (dha. sa. 616) nayena anekehi nāmehi terasahi vārehi dvepaññāsāya nayehi vibhajjamānaṃ tathameva hoti, vitathaṃ natthi. Esa nayo sotadvārādīsupi āpāthaṃ āgacchantesu saddādīsu. Vuttañcetaṃ bhagavatā – ‘‘yaṃ bhikkhave, sadevakassa lokassa…pe… sadevamanussāya pajāya diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, tamahaṃ jānāmi. Tamahaṃ abbhaññāsiṃ, taṃ tathāgatassa viditaṃ, taṃ tathāgato na upaṭṭhāsī’’ti (a. ni. 4.24). Evaṃ tathadassitāya tathāgato. Tattha tathadassī atthe tathāgatoti padasambhavo veditabbo.

    కథం తథవాదితాయ తథాగతో? యం రత్తిం భగవా బోధిమణ్డే అపరాజితపల్లఙ్కే నిసిన్నో తిణ్ణం మారానం మత్థకం మద్దిత్వా అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధో, యఞ్చ రత్తిం యమకసాలానమన్తరే అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బాయి, ఏత్థన్తరే పఞ్చచత్తాలీసవస్సపరిమాణే కాలే పఠమబోధియాపి మజ్ఝిమబోధియాపి పచ్ఛిమబోధియాపి యం భగవతా భాసితం – సుత్తం, గేయ్యం…పే॰… వేదల్లం, తం సబ్బం అత్థతో చ బ్యఞ్జనతో చ అనుపవజ్జం, అనూనమనధికం, సబ్బాకారపరిపుణ్ణం, రాగమదనిమ్మదనం, దోసమోహమదనిమ్మదనం. నత్థి తత్థ వాలగ్గమత్తమ్పి అవక్ఖలితం, సబ్బం తం ఏకముద్దికాయ లఞ్ఛితం వియ, ఏకనాళియా మితం వియ, ఏకతులాయ తులితం వియ చ, తథమేవ హోతి అవితథం అనఞ్ఞథం. తేనాహ – ‘‘యఞ్చ, చున్ద, రత్తిం తథాగతో అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుజ్ఝతి, యఞ్చ రత్తిం అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బాయతి, యం ఏతస్మిం అన్తరే భాసతి లపతి నిద్దిసతి, సబ్బం తం తథేవ హోతి, నో అఞ్ఞథా. తస్మా ‘తథాగతో’తి వుచ్చతీ’’తి (అ॰ ని॰ ౪.౨౩). గదత్థో హేత్థ గతసద్దో. ఏవం తథవాదితాయ తథాగతో.

    Kathaṃ tathavāditāya tathāgato? Yaṃ rattiṃ bhagavā bodhimaṇḍe aparājitapallaṅke nisinno tiṇṇaṃ mārānaṃ matthakaṃ madditvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho, yañca rattiṃ yamakasālānamantare anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi, etthantare pañcacattālīsavassaparimāṇe kāle paṭhamabodhiyāpi majjhimabodhiyāpi pacchimabodhiyāpi yaṃ bhagavatā bhāsitaṃ – suttaṃ, geyyaṃ…pe… vedallaṃ, taṃ sabbaṃ atthato ca byañjanato ca anupavajjaṃ, anūnamanadhikaṃ, sabbākāraparipuṇṇaṃ, rāgamadanimmadanaṃ, dosamohamadanimmadanaṃ. Natthi tattha vālaggamattampi avakkhalitaṃ, sabbaṃ taṃ ekamuddikāya lañchitaṃ viya, ekanāḷiyā mitaṃ viya, ekatulāya tulitaṃ viya ca, tathameva hoti avitathaṃ anaññathaṃ. Tenāha – ‘‘yañca, cunda, rattiṃ tathāgato anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhati, yañca rattiṃ anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati, yaṃ etasmiṃ antare bhāsati lapati niddisati, sabbaṃ taṃ tatheva hoti, no aññathā. Tasmā ‘tathāgato’ti vuccatī’’ti (a. ni. 4.23). Gadattho hettha gatasaddo. Evaṃ tathavāditāya tathāgato.

    అపి చ ఆగదనం ఆగదో, వచనన్తి అత్థో. తయో అవిపరీతో ఆగదో అస్సాతి, ద-కారస్స త-కారం కత్వా తథాగతోతి ఏవమేతస్మిం అత్థే పదసిద్ధి వేదితబ్బా.

    Api ca āgadanaṃ āgado, vacananti attho. Tayo aviparīto āgado assāti, da-kārassa ta-kāraṃ katvā tathāgatoti evametasmiṃ atthe padasiddhi veditabbā.

    కథం తథాకారితాయ తథాగతో? భగవతో హి వాచాయ కాయో అనులోమేతి, కాయస్సపి వాచా, తస్మా యథావాదీ తథాకారీ, యథాకారీ తథావాదీ చ హోతి. ఏవంభూతస్స చస్స యథావాచా, కాయోపి తథా గతో పవత్తోతి అత్థో. యథా చ కాయో, వాచాపి తథా గతా పవత్తాతి తథాగతో. తేనేవాహ – ‘‘యథావాదీ, భిక్ఖవే, తథాగతో తథాకారీ, యథాకారీ తథావాదీ . ఇతి యథావాదీ తథాకారీ యథాకారీ తథావాదీ. తస్మా ‘తథాగతో’తి వుచ్చతీ’’తి (అ॰ ని॰ ౪.౨౩). ఏవం తథాకారితాయ తథాగతో.

    Kathaṃ tathākāritāya tathāgato? Bhagavato hi vācāya kāyo anulometi, kāyassapi vācā, tasmā yathāvādī tathākārī, yathākārī tathāvādī ca hoti. Evaṃbhūtassa cassa yathāvācā, kāyopi tathā gato pavattoti attho. Yathā ca kāyo, vācāpi tathā gatā pavattāti tathāgato. Tenevāha – ‘‘yathāvādī, bhikkhave, tathāgato tathākārī, yathākārī tathāvādī . Iti yathāvādī tathākārī yathākārī tathāvādī. Tasmā ‘tathāgato’ti vuccatī’’ti (a. ni. 4.23). Evaṃ tathākāritāya tathāgato.

    కథం అభిభవనట్ఠేన తథాగతో? ఉపరి భవగ్గం హేట్ఠా అవీచిం పరియన్తం కత్వా తిరియం అపరిమాణాసు లోకధాతూసు సబ్బసత్తే అభిభవతి సీలేనపి సమాధినాపి పఞ్ఞాయపి విముత్తియాపి, విముత్తిఞాణదస్సనేనపి న తస్స తులా వా పమాణం వా అత్థి; అతులో అప్పమేయ్యో అనుత్తరో రాజాతిరాజా దేవదేవో సక్కానం అతిసక్కో బ్రహ్మానం అతిబ్రహ్మా. తేనాహ – ‘‘సదేవకే, భిక్ఖవే, లోకే…పే॰… సదేవమనుస్సాయ పజాయ తథాగతో అభిభూ అనభిభూతో అఞ్ఞదత్థుదసో వసవత్తీ, తస్మా ‘తథాగతో’తి వుచ్చతీ’’తి.

    Kathaṃ abhibhavanaṭṭhena tathāgato? Upari bhavaggaṃ heṭṭhā avīciṃ pariyantaṃ katvā tiriyaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu sabbasatte abhibhavati sīlenapi samādhināpi paññāyapi vimuttiyāpi, vimuttiñāṇadassanenapi na tassa tulā vā pamāṇaṃ vā atthi; atulo appameyyo anuttaro rājātirājā devadevo sakkānaṃ atisakko brahmānaṃ atibrahmā. Tenāha – ‘‘sadevake, bhikkhave, loke…pe… sadevamanussāya pajāya tathāgato abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī, tasmā ‘tathāgato’ti vuccatī’’ti.

    తత్రేవం పదసిద్ధి వేదితబ్బా. అగదో వియ అగదో. కో పనేస? దేసనావిలాసమయో చేవ పుఞ్ఞుస్సయో చ. తేన హేస మహానుభావో భిసక్కో దిబ్బాగదేన సప్పే వియ సబ్బపరప్పవాదినో సదేవకఞ్చ లోకం అభిభవతి. ఇతి సబ్బాలోకాభిభవనే తథో అవిపరీతో దేసనావిలాసమయో చేవ పుఞ్ఞుస్సయో చ అగదో అస్సాతి. ద-కారస్స త-కారం కత్వా తథాగతోతి వేదితబ్బో. ఏవం అభిభవనట్ఠేన తథాగతో.

    Tatrevaṃ padasiddhi veditabbā. Agado viya agado. Ko panesa? Desanāvilāsamayo ceva puññussayo ca. Tena hesa mahānubhāvo bhisakko dibbāgadena sappe viya sabbaparappavādino sadevakañca lokaṃ abhibhavati. Iti sabbālokābhibhavane tatho aviparīto desanāvilāsamayo ceva puññussayo ca agado assāti. Da-kārassa ta-kāraṃ katvā tathāgatoti veditabbo. Evaṃ abhibhavanaṭṭhena tathāgato.

    అపి చ తథాయ గతోతిపి తథాగతో, తథం గతోతిపి తథాగతో. గతోతి అవగతో, అతీతో పత్తో పటిపన్నోతి అత్థో.

    Api ca tathāya gatotipi tathāgato, tathaṃ gatotipi tathāgato. Gatoti avagato, atīto patto paṭipannoti attho.

    తత్థ సకలలోకం తీరణపరిఞ్ఞాయ తథాయ గతో అవగతోతి తథాగతో. లోకసముదయం పహానపరిఞ్ఞాయ తథాయ గతో అతీతోతి తథాగతో. లోకనిరోధం సచ్ఛికిరియాయ తథాయ గతో పత్తోతి తథాగతో. లోకనిరోధగామినిం పటిపదం తథం గతో పటిపన్నోతి తథాగతో. తేన వుత్తం భగవతా –

    Tattha sakalalokaṃ tīraṇapariññāya tathāya gato avagatoti tathāgato. Lokasamudayaṃ pahānapariññāya tathāya gato atītoti tathāgato. Lokanirodhaṃ sacchikiriyāya tathāya gato pattoti tathāgato. Lokanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ tathaṃ gato paṭipannoti tathāgato. Tena vuttaṃ bhagavatā –

    ‘‘లోకో, భిక్ఖవే, తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధో, లోకస్మా తథాగతో విసంయుత్తో. లోకసముదయో, భిక్ఖవే, తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధో, లోకసముదయో తథాగతస్స పహీనో. లోకనిరోధో, భిక్ఖవే, తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధో, లోకనిరోధో తథాగతస్స సచ్ఛికతో. లోకనిరోధగామినీ పటిపదా, భిక్ఖవే, తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధా, లోకనిరోధగామినీ పటిపదా తథాగతస్స భావితా. యం భిక్ఖవే, సదేవకస్స లోకస్స…పే॰… సబ్బం తం తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధం. తస్మా, తథాగతోతి వుచ్చతీ’’తి (అ॰ ని॰ ౪.౨౩).

    ‘‘Loko, bhikkhave, tathāgatena abhisambuddho, lokasmā tathāgato visaṃyutto. Lokasamudayo, bhikkhave, tathāgatena abhisambuddho, lokasamudayo tathāgatassa pahīno. Lokanirodho, bhikkhave, tathāgatena abhisambuddho, lokanirodho tathāgatassa sacchikato. Lokanirodhagāminī paṭipadā, bhikkhave, tathāgatena abhisambuddhā, lokanirodhagāminī paṭipadā tathāgatassa bhāvitā. Yaṃ bhikkhave, sadevakassa lokassa…pe… sabbaṃ taṃ tathāgatena abhisambuddhaṃ. Tasmā, tathāgatoti vuccatī’’ti (a. ni. 4.23).

    తస్సపి ఏవం అత్థో వేదితబ్బో. ఇదమ్పి చ తథాగతస్స తథాగతభావదీపనే ముఖమత్తమేవ. సబ్బాకారేన పన తథాగతోవ తథాగతస్స తథాగతభావం వణ్ణేయ్య.

    Tassapi evaṃ attho veditabbo. Idampi ca tathāgatassa tathāgatabhāvadīpane mukhamattameva. Sabbākārena pana tathāgatova tathāgatassa tathāgatabhāvaṃ vaṇṇeyya.

    కతమఞ్చ తం భిక్ఖవేతి యేన అప్పమత్తకేన ఓరమత్తకేన సీలమత్తకేన పుథుజ్జనో తథాగతస్స వణ్ణం వదమానో వదేయ్య, తం కతమన్తి పుచ్ఛతి? తత్థ పుచ్ఛా నామ అదిట్ఠజోతనా పుచ్ఛా, దిట్ఠసంసన్దనా పుచ్ఛా, విమతిచ్ఛేదనా పుచ్ఛా, అనుమతిపుచ్ఛా, కథేతుకమ్యతా పుచ్ఛాతి పఞ్చవిధా హోతి.

    Katamañca taṃ bhikkhaveti yena appamattakena oramattakena sīlamattakena puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya, taṃ katamanti pucchati? Tattha pucchā nāma adiṭṭhajotanā pucchā, diṭṭhasaṃsandanā pucchā, vimaticchedanā pucchā, anumatipucchā, kathetukamyatā pucchāti pañcavidhā hoti.

    తత్థ కతమా అదిట్ఠజోతనా పుచ్ఛా? పకతియా లక్ఖణం అఞ్ఞాతం హోతి, అదిట్ఠం అతులితం అతీరితం అవిభూతం అవిభావితం, తస్స ఞాణాయ దస్సనాయ తులనాయ తీరణాయ విభావనాయ పఞ్హం పుచ్ఛతి, అయం అదిట్ఠజోతనా పుచ్ఛా.

    Tattha katamā adiṭṭhajotanā pucchā? Pakatiyā lakkhaṇaṃ aññātaṃ hoti, adiṭṭhaṃ atulitaṃ atīritaṃ avibhūtaṃ avibhāvitaṃ, tassa ñāṇāya dassanāya tulanāya tīraṇāya vibhāvanāya pañhaṃ pucchati, ayaṃ adiṭṭhajotanā pucchā.

    కతమా దిట్ఠసంసన్దనా పుచ్ఛా? పకతియా లక్ఖణం ఞాతం హోతి, దిట్ఠం తులితం తీరితం విభూతం విభావితం, తస్స అఞ్ఞేహి పణ్డితేహి సద్ధిం సంసన్దనత్థాయ పఞ్హం పుచ్ఛతి, అయం దిట్ఠసంసన్దనా పుచ్ఛా.

    Katamā diṭṭhasaṃsandanā pucchā? Pakatiyā lakkhaṇaṃ ñātaṃ hoti, diṭṭhaṃ tulitaṃ tīritaṃ vibhūtaṃ vibhāvitaṃ, tassa aññehi paṇḍitehi saddhiṃ saṃsandanatthāya pañhaṃ pucchati, ayaṃ diṭṭhasaṃsandanā pucchā.

    కతమా విమతిచ్ఛేదనా పుచ్ఛా? పకతియా సంసయపక్ఖన్దో హోతి, విమతిపక్ఖన్దో, ద్వేళ్హకజాతో, ‘‘ఏవం ను ఖో, న ను ఖో, కిన్ను ఖో, కథం ను ఖో’’తి. సో విమతిచ్ఛేదనత్థాయ పఞ్హం పుచ్ఛతి. అయం విమతిచ్ఛేదనా పుచ్ఛా.

    Katamā vimaticchedanā pucchā? Pakatiyā saṃsayapakkhando hoti, vimatipakkhando, dveḷhakajāto, ‘‘evaṃ nu kho, na nu kho, kinnu kho, kathaṃ nu kho’’ti. So vimaticchedanatthāya pañhaṃ pucchati. Ayaṃ vimaticchedanā pucchā.

    కతమా అనుమతిపుచ్ఛా? భగవా భిక్ఖూనం అనుమతియా పఞ్హం పుచ్ఛతి – ‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, రూపం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి. అనిచ్చం, భన్తే. యం పనానిచ్చం , దుక్ఖం వా తం సుఖం వాతి? దుక్ఖం భన్తేతి (మహావ॰ ౨౧) సబ్బం వత్తబ్బం, అయం అనుమతిపుచ్ఛా.

    Katamā anumatipucchā? Bhagavā bhikkhūnaṃ anumatiyā pañhaṃ pucchati – ‘‘taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti. Aniccaṃ, bhante. Yaṃ panāniccaṃ , dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vāti? Dukkhaṃ bhanteti (mahāva. 21) sabbaṃ vattabbaṃ, ayaṃ anumatipucchā.

    కతమా కథేతుకమ్యతా పుచ్ఛా? భగవా భిక్ఖూనం కథేతుకమ్యతాయ పఞ్హం పుచ్ఛతి. చత్తారోమే, భిక్ఖవే, సతిపట్ఠానా. కతమే చత్తారో?…పే॰… అట్ఠిమే భిక్ఖవే మగ్గఙ్గా. కతమే అట్ఠాతి, అయం కథేతుకమ్యతా పుచ్ఛా.

    Katamā kathetukamyatā pucchā? Bhagavā bhikkhūnaṃ kathetukamyatāya pañhaṃ pucchati. Cattārome, bhikkhave, satipaṭṭhānā. Katame cattāro?…Pe… aṭṭhime bhikkhave maggaṅgā. Katame aṭṭhāti, ayaṃ kathetukamyatā pucchā.

    ఇతి ఇమాసు పఞ్చసు పుచ్ఛాసు అదిట్ఠస్స తావ కస్సచి ధమ్మస్స అభావతో తథాగతస్స అదిట్ఠజోతనా పుచ్ఛా నత్థి. ‘‘ఇదం నామ అఞ్ఞేహి పణ్డితేహి సమణబ్రాహ్మణేహి సద్ధిం సంసన్దిత్వా దేసేస్సామీ’’తి సమన్నాహారస్సేవ అనుప్పజ్జనతో దిట్ఠసంసన్దనా పుచ్ఛాపి నత్థి. యస్మా పన బుద్ధానం ఏకధమ్మేపి ఆసప్పనా పరిసప్పనా నత్థి, బోధిమణ్డేయేవ సబ్బా కఙ్ఖా ఛిన్నా; తస్మా విమతిచ్ఛేదనా పుచ్ఛాపి నత్థియేవ. అవసేసా పన ద్వే పుచ్ఛా బుద్ధానం అత్థి, తాసు అయం కథేతుకమ్యతా పుచ్ఛా నామ.

    Iti imāsu pañcasu pucchāsu adiṭṭhassa tāva kassaci dhammassa abhāvato tathāgatassa adiṭṭhajotanā pucchā natthi. ‘‘Idaṃ nāma aññehi paṇḍitehi samaṇabrāhmaṇehi saddhiṃ saṃsanditvā desessāmī’’ti samannāhārasseva anuppajjanato diṭṭhasaṃsandanā pucchāpi natthi. Yasmā pana buddhānaṃ ekadhammepi āsappanā parisappanā natthi, bodhimaṇḍeyeva sabbā kaṅkhā chinnā; tasmā vimaticchedanā pucchāpi natthiyeva. Avasesā pana dve pucchā buddhānaṃ atthi, tāsu ayaṃ kathetukamyatā pucchā nāma.

    . ఇదాని తం కథేతుకమ్యతాయ పుచ్ఛాయ పుచ్ఛితమత్థం కథేతుం ‘‘పాణాతిపాతం పహాయా’’తిఆదిమాహ.

    8. Idāni taṃ kathetukamyatāya pucchāya pucchitamatthaṃ kathetuṃ ‘‘pāṇātipātaṃ pahāyā’’tiādimāha.

    తత్థ పాణస్స అతిపాతో పాణాతిపాతో, పాణవధో, పాణఘాతోతి వుత్తం హోతి. పాణోతి చేత్థ వోహారతో సత్తో, పరమత్థతో జీవితిన్ద్రియం, తస్మిం పన పాణే పాణసఞ్ఞినో జీవితిన్ద్రియుపచ్ఛేదకఉపక్కమసముట్ఠాపికా కాయవచీద్వారానం అఞ్ఞతరద్వారప్పవత్తా వధకచేతనా పాణాతిపాతో. సో గుణవిరహితేసు తిరచ్ఛానగతాదీసు పాణేసు ఖుద్దకే పాణే అప్పసావజ్జో, మహాసరీరే మహాసావజ్జో, కస్మా? పయోగమహన్తతాయ. పయోగసమత్తేపి వత్థుమహన్తతాయ. గుణవన్తేసు మనుస్సాదీసు అప్పగుణే పాణే అప్పసావజ్జో, మహాగుణే మహాసావజ్జో. సరీరగుణానం పన సమభావే సతి కిలేసానం ఉపక్కమానఞ్చ ముదుతాయ అప్పసావజ్జో, తిబ్బతాయ మహాసావజ్జోతి వేదితబ్బో.

    Tattha pāṇassa atipāto pāṇātipāto, pāṇavadho, pāṇaghātoti vuttaṃ hoti. Pāṇoti cettha vohārato satto, paramatthato jīvitindriyaṃ, tasmiṃ pana pāṇe pāṇasaññino jīvitindriyupacchedakaupakkamasamuṭṭhāpikā kāyavacīdvārānaṃ aññataradvārappavattā vadhakacetanā pāṇātipāto. So guṇavirahitesu tiracchānagatādīsu pāṇesu khuddake pāṇe appasāvajjo, mahāsarīre mahāsāvajjo, kasmā? Payogamahantatāya. Payogasamattepi vatthumahantatāya. Guṇavantesu manussādīsu appaguṇe pāṇe appasāvajjo, mahāguṇe mahāsāvajjo. Sarīraguṇānaṃ pana samabhāve sati kilesānaṃ upakkamānañca mudutāya appasāvajjo, tibbatāya mahāsāvajjoti veditabbo.

    తస్స పఞ్చ సమ్భారా హోన్తి – పాణో, పాణసఞ్ఞితా, వధకచిత్తం, ఉపక్కమో, తేన మరణన్తి . ఛ పయోగా – సాహత్థికో, ఆణత్తికో, నిస్సగ్గియో, థావరో, విజ్జామయో, ఇద్ధిమయోతి. ఇమస్మిం పనత్థే విత్థారియమానే అతివియ పపఞ్చో హోతి, తస్మా తం న విత్థారయామ, అఞ్ఞఞ్చ ఏవరూపం. అత్థికేహి పన సమన్తపాసాదికం వినయట్ఠకథం ఓలోకేత్వా గహేతబ్బం.

    Tassa pañca sambhārā honti – pāṇo, pāṇasaññitā, vadhakacittaṃ, upakkamo, tena maraṇanti . Cha payogā – sāhatthiko, āṇattiko, nissaggiyo, thāvaro, vijjāmayo, iddhimayoti. Imasmiṃ panatthe vitthāriyamāne ativiya papañco hoti, tasmā taṃ na vitthārayāma, aññañca evarūpaṃ. Atthikehi pana samantapāsādikaṃ vinayaṭṭhakathaṃ oloketvā gahetabbaṃ.

    పహాయాతి ఇమం పాణాతిపాతచేతనాసఙ్ఖాతం దుస్సీల్యం పజహిత్వా. పటివిరతోతి పహీనకాలతో పట్ఠాయ తతో దుస్సీల్యతో ఓరతో విరతోవ. నత్థి తస్స వీతిక్కమిస్సామీతి చక్ఖుసోతవిఞ్ఞేయ్యా ధమ్మా పగేవ కాయికాతి ఇమినావ నయేన అఞ్ఞేసుపి ఏవరూపేసు పదేసు అత్థో వేదితబ్బో.

    Pahāyāti imaṃ pāṇātipātacetanāsaṅkhātaṃ dussīlyaṃ pajahitvā. Paṭiviratoti pahīnakālato paṭṭhāya tato dussīlyato orato viratova. Natthi tassa vītikkamissāmīti cakkhusotaviññeyyā dhammā pageva kāyikāti imināva nayena aññesupi evarūpesu padesu attho veditabbo.

    సమణోతి భగవా సమితపాపతాయ లద్ధవోహారో. గోతమోతి గోత్తవసేన. న కేవలఞ్చ భగవాయేవ పాణాతిపాతా పటివిరతో, భిక్ఖుసఙ్ఘోపి పటివిరతో, దేసనా పన ఆదితో పట్ఠాయ ఏవం ఆగతా, అత్థం పన దీపేన్తేన భిక్ఖుసఙ్ఘవసేనాపి దీపేతుం వట్టతి.

    Samaṇoti bhagavā samitapāpatāya laddhavohāro. Gotamoti gottavasena. Na kevalañca bhagavāyeva pāṇātipātā paṭivirato, bhikkhusaṅghopi paṭivirato, desanā pana ādito paṭṭhāya evaṃ āgatā, atthaṃ pana dīpentena bhikkhusaṅghavasenāpi dīpetuṃ vaṭṭati.

    నిహితదణ్డో నిహితసత్థోతి పరూపఘాతత్థాయ దణ్డం వా సత్థం వా ఆదాయ అవత్తనతో నిక్ఖిత్తదణ్డో చేవ నిక్ఖిత్తసత్థో చాతి అత్థో. ఏత్థ చ ఠపేత్వా దణ్డం సబ్బమ్పి అవసేసం ఉపకరణం సత్తానం విహేఠనభావతో సత్థన్తి వేదితబ్బం. యం పన భిక్ఖూ కత్తరదణ్డం వా దన్తకట్ఠం వా వాసిం పిప్ఫలికం వా గహేత్వా విచరన్తి, న తం పరూపఘాతత్థాయ. తస్మా నిహితదణ్డో నిహితసత్థో త్వేవ సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి.

    Nihitadaṇḍo nihitasatthoti parūpaghātatthāya daṇḍaṃ vā satthaṃ vā ādāya avattanato nikkhittadaṇḍo ceva nikkhittasattho cāti attho. Ettha ca ṭhapetvā daṇḍaṃ sabbampi avasesaṃ upakaraṇaṃ sattānaṃ viheṭhanabhāvato satthanti veditabbaṃ. Yaṃ pana bhikkhū kattaradaṇḍaṃ vā dantakaṭṭhaṃ vā vāsiṃ pipphalikaṃ vā gahetvā vicaranti, na taṃ parūpaghātatthāya. Tasmā nihitadaṇḍo nihitasattho tveva saṅkhyaṃ gacchati.

    లజ్జీతి పాపజిగుచ్ఛనలక్ఖణాయ లజ్జాయ సమన్నాగతో. దయాపన్నోతి దయం మేత్తచిత్తతం ఆపన్నో. సబ్బపాణభూతహితానుకమ్పీతి; సబ్బే పాణభూతే హితేన అనుకమ్పకో. తాయ దయాపన్నతాయ సబ్బేసం పాణభూతానం హితచిత్తకోతి అత్థో. విహరతీతి ఇరియతి యపేతి యాపేతి పాలేతి . ఇతి వా హి, భిక్ఖవేతి ఏవం వా భిక్ఖవే. వా సద్దో ఉపరి ‘‘అదిన్నాదానం పహాయా’’తిఆదీని అపేక్ఖిత్వా వికప్పత్థో వుత్తో, ఏవం సబ్బత్థ పురిమం వా పచ్ఛిమం వా అపేక్ఖిత్వా వికప్పభావో వేదితబ్బో.

    Lajjīti pāpajigucchanalakkhaṇāya lajjāya samannāgato. Dayāpannoti dayaṃ mettacittataṃ āpanno. Sabbapāṇabhūtahitānukampīti; sabbe pāṇabhūte hitena anukampako. Tāya dayāpannatāya sabbesaṃ pāṇabhūtānaṃ hitacittakoti attho. Viharatīti iriyati yapeti yāpeti pāleti . Iti vā hi, bhikkhaveti evaṃ vā bhikkhave. Vā saddo upari ‘‘adinnādānaṃ pahāyā’’tiādīni apekkhitvā vikappattho vutto, evaṃ sabbattha purimaṃ vā pacchimaṃ vā apekkhitvā vikappabhāvo veditabbo.

    అయం పనేత్థ సఙ్ఖేపో – భిక్ఖవే, పుథుజ్జనో తథాగతస్స వణ్ణం వదమానో ఏవం వదేయ్య – ‘‘సమణో గోతమో పాణం న హనతి, న ఘాతేతి, న తత్థ సమనుఞ్ఞో హోతి, విరతో ఇమస్మా దుస్సీల్యా; అహో, వత రే బుద్ధగుణా మహన్తా’’తి, ఇతి మహన్తం ఉస్సాహం కత్వా వణ్ణం వత్తుకామోపి అప్పమత్తకం ఓరమత్తకం ఆచారసీలమత్తకమేవ వక్ఖతి. ఉపరి అసాధారణభావం నిస్సాయ వణ్ణం వత్తుం న సక్ఖిస్సతి. న కేవలఞ్చ పుథుజ్జనోవ సోతాపన్నసకదాగామిఅనాగామిఅరహన్తోపి పచ్చేకబుద్ధాపి న సక్కోన్తియేవ; తథాగతోయేవ పన సక్కోతి, తం వో ఉపరి వక్ఖామీతి, అయమేత్థ సాధిప్పాయా అత్థవణ్ణనా. ఇతో పరం పన అపుబ్బపదమేవ వణ్ణయిస్సామ.

    Ayaṃ panettha saṅkhepo – bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno evaṃ vadeyya – ‘‘samaṇo gotamo pāṇaṃ na hanati, na ghāteti, na tattha samanuñño hoti, virato imasmā dussīlyā; aho, vata re buddhaguṇā mahantā’’ti, iti mahantaṃ ussāhaṃ katvā vaṇṇaṃ vattukāmopi appamattakaṃ oramattakaṃ ācārasīlamattakameva vakkhati. Upari asādhāraṇabhāvaṃ nissāya vaṇṇaṃ vattuṃ na sakkhissati. Na kevalañca puthujjanova sotāpannasakadāgāmianāgāmiarahantopi paccekabuddhāpi na sakkontiyeva; tathāgatoyeva pana sakkoti, taṃ vo upari vakkhāmīti, ayamettha sādhippāyā atthavaṇṇanā. Ito paraṃ pana apubbapadameva vaṇṇayissāma.

    అదిన్నాదానం పహాయాతి ఏత్థ అదిన్నస్స ఆదానం అదిన్నాదానం, పరసంహరణం, థేయ్యం, చోరికాతి వుత్తం హోతి. తత్థ అదిన్నన్తి పరపరిగ్గహితం, యత్థ పరో యథాకామకారితం ఆపజ్జన్తో అదణ్డారహో అనుపవజ్జో చ హోతి. తస్మిం పరపరిగ్గహితే పరపరిగ్గహితసఞ్ఞినో, తదాదాయకఉపక్కమసముట్ఠాపికా థేయ్యచేతనా అదిన్నాదానం. తం హీనే పరసన్తకే అప్పసావజ్జం, పణీతే మహాసావజ్జం, కస్మా? వత్థుపణీతతాయ. వత్థుసమత్తే సతి గుణాధికానం సన్తకే వత్థుస్మిం మహాసావజ్జం . తం తం గుణాధికం ఉపాదాయ తతో తతో హీనగుణస్స సన్తకే వత్థుస్మిం అప్పసావజ్జం.

    Adinnādānaṃ pahāyāti ettha adinnassa ādānaṃ adinnādānaṃ, parasaṃharaṇaṃ, theyyaṃ, corikāti vuttaṃ hoti. Tattha adinnanti parapariggahitaṃ, yattha paro yathākāmakāritaṃ āpajjanto adaṇḍāraho anupavajjo ca hoti. Tasmiṃ parapariggahite parapariggahitasaññino, tadādāyakaupakkamasamuṭṭhāpikā theyyacetanā adinnādānaṃ. Taṃ hīne parasantake appasāvajjaṃ, paṇīte mahāsāvajjaṃ, kasmā? Vatthupaṇītatāya. Vatthusamatte sati guṇādhikānaṃ santake vatthusmiṃ mahāsāvajjaṃ . Taṃ taṃ guṇādhikaṃ upādāya tato tato hīnaguṇassa santake vatthusmiṃ appasāvajjaṃ.

    తస్స పఞ్చ సమ్భారా హోన్తి – పరపరిగ్గహితం, పరపరిగ్గహితసఞ్ఞితా, థేయ్యచిత్తం, ఉపక్కమో, తేన హరణన్తి. ఛ పయోగా – సాహత్థికాదయోవ. తే చ ఖో యథానురూపం థేయ్యావహారో, పసయ్హావహారో, పటిచ్ఛన్నావహారో, పరికప్పావహారో, కుసావహారోతి ఇమేసం అవహారానం వసేన పవత్తా, అయమేత్థ సఙ్ఖేపో. విత్థారో పన సమన్తపాసాదికాయం వుత్తో.

    Tassa pañca sambhārā honti – parapariggahitaṃ, parapariggahitasaññitā, theyyacittaṃ, upakkamo, tena haraṇanti. Cha payogā – sāhatthikādayova. Te ca kho yathānurūpaṃ theyyāvahāro, pasayhāvahāro, paṭicchannāvahāro, parikappāvahāro, kusāvahāroti imesaṃ avahārānaṃ vasena pavattā, ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana samantapāsādikāyaṃ vutto.

    దిన్నమేవ ఆదియతీతి దిన్నాదాయీ. చిత్తేనపి దిన్నమేవ పటికఙ్ఖతీతి దిన్నపాటికఙ్ఖీ. థేనేతీతి థేనో. న థేనేన అథేనేన. అథేనత్తాయేవ సుచిభూతేన. అత్తనాతి అత్తభావేన. అథేనం సుచిభూతం అత్తానం కత్వా విహరతీతి వుత్తం హోతి. సేసం పఠమసిక్ఖాపదే వుత్తనయేనేవ యోజేతబ్బం. యథా చ ఇధ, ఏవం సబ్బత్థ.

    Dinnameva ādiyatīti dinnādāyī. Cittenapi dinnameva paṭikaṅkhatīti dinnapāṭikaṅkhī. Thenetīti theno. Na thenena athenena. Athenattāyeva sucibhūtena. Attanāti attabhāvena. Athenaṃ sucibhūtaṃ attānaṃ katvā viharatīti vuttaṃ hoti. Sesaṃ paṭhamasikkhāpade vuttanayeneva yojetabbaṃ. Yathā ca idha, evaṃ sabbattha.

    అబ్రహ్మచరియన్తి అసేట్ఠచరియం. బ్రహ్మం సేట్ఠం ఆచారం చరతీతి బ్రహ్మచారీ. ఆరాచారీతి అబ్రహ్మచరియతో దూరచారీ. మేథునాతి రాగపరియుట్ఠానవసేన సదిసత్తా మేథునకాతి లద్ధవోహారేహి పటిసేవితబ్బతో మేథునాతి సఙ్ఖ్యం గతా అసద్ధమ్మా. గామధమ్మాతి గామవాసీనం ధమ్మా.

    Abrahmacariyanti aseṭṭhacariyaṃ. Brahmaṃ seṭṭhaṃ ācāraṃ caratīti brahmacārī. Ārācārīti abrahmacariyato dūracārī. Methunāti rāgapariyuṭṭhānavasena sadisattā methunakāti laddhavohārehi paṭisevitabbato methunāti saṅkhyaṃ gatā asaddhammā. Gāmadhammāti gāmavāsīnaṃ dhammā.

    . ముసావాదం పహాయాతి ఏత్థ ముసాతి విసంవాదనపురేక్ఖారస్స అత్థభఞ్జనకో వచీపయోగో కాయపయోగో, వా విసంవాదనాధిప్పాయేన పనస్స పరవిసంవాదకకాయవచీపయోగసముట్ఠాపికా చేతనా ముసావాదో.

    9.Musāvādaṃ pahāyāti ettha musāti visaṃvādanapurekkhārassa atthabhañjanako vacīpayogo kāyapayogo, vā visaṃvādanādhippāyena panassa paravisaṃvādakakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā cetanā musāvādo.

    అపరో నయో, ‘ముసా’తి అభూతం అతచ్ఛం వత్థు. ‘వాదో’తి తస్స భూతతో తచ్ఛతో విఞ్ఞాపనం. లక్ఖణతో పన అతథం వత్థుం తథతో పరం విఞ్ఞాపేతుకామస్స తథావిఞ్ఞత్తిసముట్ఠాపికా చేతనా ముసావాదో. సో యమత్థం భఞ్జతి, తస్స అప్పతాయ అప్పసావజ్జో, మహన్తతాయ మహాసావజ్జో.

    Aparo nayo, ‘musā’ti abhūtaṃ atacchaṃ vatthu. ‘Vādo’ti tassa bhūtato tacchato viññāpanaṃ. Lakkhaṇato pana atathaṃ vatthuṃ tathato paraṃ viññāpetukāmassa tathāviññattisamuṭṭhāpikā cetanā musāvādo. So yamatthaṃ bhañjati, tassa appatāya appasāvajjo, mahantatāya mahāsāvajjo.

    అపి చ గహట్ఠానం అత్తనో సన్తకం అదాతుకామతాయ నత్థీతిఆదినయప్పవత్తో అప్పసావజ్జో, సక్ఖినా హుత్వా అత్థభఞ్జనత్థం వుత్తో మహాసావజ్జో, పబ్బజితానం అప్పకమ్పి తేలం వా సప్పిం వా లభిత్వా హసాధిప్పాయేన – ‘‘అజ్జ గామే తేలం నదీ మఞ్ఞే సన్దతీ’’తి పూరణకథానయేన పవత్తో అప్పసావజ్జో, అదిట్ఠంయేవ పన దిట్ఠన్తిఆదినా నయేన వదన్తానం మహాసావజ్జో.

    Api ca gahaṭṭhānaṃ attano santakaṃ adātukāmatāya natthītiādinayappavatto appasāvajjo, sakkhinā hutvā atthabhañjanatthaṃ vutto mahāsāvajjo, pabbajitānaṃ appakampi telaṃ vā sappiṃ vā labhitvā hasādhippāyena – ‘‘ajja gāme telaṃ nadī maññe sandatī’’ti pūraṇakathānayena pavatto appasāvajjo, adiṭṭhaṃyeva pana diṭṭhantiādinā nayena vadantānaṃ mahāsāvajjo.

    తస్స చత్తారో సమ్భారా హోన్తి – అతథం వత్థు, విసంవాదనచిత్తం, తజ్జో వాయామో, పరస్స తదత్థవిజాననన్తి. ఏకో పయోగో సాహత్థికోవ. సో కాయేన వా కాయపటిబద్ధేన వా వాచాయ వా పరవిసంవాదనకిరియాకరణేన దట్ఠబ్బో. తాయ చే కిరియాయ పరో తమత్థం జానాతి, అయం కిరియసముట్ఠాపికచేతనాక్ఖణేయేవ ముసావాదకమ్మునా బజ్ఝతి.

    Tassa cattāro sambhārā honti – atathaṃ vatthu, visaṃvādanacittaṃ, tajjo vāyāmo, parassa tadatthavijānananti. Eko payogo sāhatthikova. So kāyena vā kāyapaṭibaddhena vā vācāya vā paravisaṃvādanakiriyākaraṇena daṭṭhabbo. Tāya ce kiriyāya paro tamatthaṃ jānāti, ayaṃ kiriyasamuṭṭhāpikacetanākkhaṇeyeva musāvādakammunā bajjhati.

    యస్మా పన యథా కాయకాయపటిబద్ధవాచాహి పరం విసంవాదేతి, తథా ‘‘ఇదమస్స భణాహీ’’తి ఆణాపేన్తోపి పణ్ణం లిఖిత్వా పురతో నిస్సజ్జన్తోపి, ‘‘అయమత్థో ఏవం దట్ఠబ్బో’’తి కుడ్డాదీసు లిఖిత్వా ఠపేన్తోపి. తస్మా ఏత్థ ఆణత్తికనిస్సగ్గియథావరాపి పయోగా యుజ్జన్తి, అట్ఠకథాసు పన అనాగతత్తా వీమంసిత్వా గహేతబ్బా.

    Yasmā pana yathā kāyakāyapaṭibaddhavācāhi paraṃ visaṃvādeti, tathā ‘‘idamassa bhaṇāhī’’ti āṇāpentopi paṇṇaṃ likhitvā purato nissajjantopi, ‘‘ayamattho evaṃ daṭṭhabbo’’ti kuḍḍādīsu likhitvā ṭhapentopi. Tasmā ettha āṇattikanissaggiyathāvarāpi payogā yujjanti, aṭṭhakathāsu pana anāgatattā vīmaṃsitvā gahetabbā.

    సచ్చం వదతీతి సచ్చవాదీ. సచ్చేన సచ్చం సన్దహతి ఘటేతీతి సచ్చసన్ధో. న అన్తరన్తరా ముసా వదతీతి అత్థో. యో హి పురిసో కదాచి ముసా వదతి, కదాచి సచ్చం, తస్స ముసావాదేన అన్తరితత్తా సచ్చం సచ్చేన న ఘటీయతి; తస్మా సో న సచ్చసన్ధో. అయం పన న తాదిసో, జీవితహేతుపి ముసా అవత్వా సచ్చేన సచ్చం సన్దహతి యేవాతి సచ్చసన్ధో.

    Saccaṃ vadatīti saccavādī. Saccena saccaṃ sandahati ghaṭetīti saccasandho. Na antarantarā musā vadatīti attho. Yo hi puriso kadāci musā vadati, kadāci saccaṃ, tassa musāvādena antaritattā saccaṃ saccena na ghaṭīyati; tasmā so na saccasandho. Ayaṃ pana na tādiso, jīvitahetupi musā avatvā saccena saccaṃ sandahati yevāti saccasandho.

    థేతోతి థిరో థిరకథోతి అత్థో. ఏకో హి పుగ్గలో హలిద్దిరాగో వియ, థుసరాసిమ్హి నిఖాతఖాణు వియ, అస్సపిట్ఠే ఠపితకుమ్భణ్డమివ చ న థిరకథో హోతి, ఏకో పాసాణలేఖా వియ, ఇన్దఖీలో వియ చ థిరకథో హోతి, అసినా సీసం ఛిన్దన్తేపి ద్వే కథా న కథేతి, అయం వుచ్చతి థేతో.

    Thetoti thiro thirakathoti attho. Eko hi puggalo haliddirāgo viya, thusarāsimhi nikhātakhāṇu viya, assapiṭṭhe ṭhapitakumbhaṇḍamiva ca na thirakatho hoti, eko pāsāṇalekhā viya, indakhīlo viya ca thirakatho hoti, asinā sīsaṃ chindantepi dve kathā na katheti, ayaṃ vuccati theto.

    పచ్చయికోతి పత్తియాయితబ్బకో, సద్ధాయితబ్బకోతి అత్థో. ఏకచ్చో హి పుగ్గలో న పచ్చయికో హోతి, ‘‘ఇదం కేన వుత్తం, అసుకేనా’’తి వుత్తే ‘‘మా తస్స వచనం సద్దహథా’’తి వత్తబ్బతం ఆపజ్జతి. ఏకో పచ్చయికో హోతి, ‘‘ఇదం కేన వుత్తం, అసుకేనా’’తి వుత్తే ‘‘యది తేన వుత్తం, ఇదమేవ పమాణం, ఇదాని ఉపపరిక్ఖితబ్బం నత్థి, ఏవమేవ ఇద’’న్తి వత్తబ్బతం ఆపజ్జతి, అయం వుచ్చతి పచ్చయికో. అవిసంవాదకో లోకస్సాతి తాయ సచ్చవాదితాయ లోకం న విసంవాదేతీతి అత్థో.

    Paccayikoti pattiyāyitabbako, saddhāyitabbakoti attho. Ekacco hi puggalo na paccayiko hoti, ‘‘idaṃ kena vuttaṃ, asukenā’’ti vutte ‘‘mā tassa vacanaṃ saddahathā’’ti vattabbataṃ āpajjati. Eko paccayiko hoti, ‘‘idaṃ kena vuttaṃ, asukenā’’ti vutte ‘‘yadi tena vuttaṃ, idameva pamāṇaṃ, idāni upaparikkhitabbaṃ natthi, evameva ida’’nti vattabbataṃ āpajjati, ayaṃ vuccati paccayiko. Avisaṃvādako lokassāti tāya saccavāditāya lokaṃ na visaṃvādetīti attho.

    పిసుణం వాచం పహాయాతిఆదీసు యాయ వాచాయ యస్స తం వాచం భాసతి, తస్స హదయే అత్తనో పియభావం, పరస్స చ సుఞ్ఞభావం కరోతి, సా పిసుణా వాచా.

    Pisuṇaṃvācaṃ pahāyātiādīsu yāya vācāya yassa taṃ vācaṃ bhāsati, tassa hadaye attano piyabhāvaṃ, parassa ca suññabhāvaṃ karoti, sā pisuṇā vācā.

    యాయ పన అత్తానమ్పి పరమ్పి ఫరుసం కరోతి, యా వాచా సయమ్పి ఫరుసా, నేవ కణ్ణసుఖా న హదయఙ్గమా, అయం ఫరుసా వాచా.

    Yāya pana attānampi parampi pharusaṃ karoti, yā vācā sayampi pharusā, neva kaṇṇasukhā na hadayaṅgamā, ayaṃ pharusā vācā.

    యేన సమ్ఫం పలపతి నిరత్థకం, సో సమ్ఫప్పలాపో.

    Yena samphaṃ palapati niratthakaṃ, so samphappalāpo.

    తేసం మూలభూతా చేతనాపి పిసుణవాచాదినామేవ లభతి, సా ఏవ చ ఇధాధిప్పేతాతి.

    Tesaṃ mūlabhūtā cetanāpi pisuṇavācādināmeva labhati, sā eva ca idhādhippetāti.

    తత్థ సంకిలిట్ఠచిత్తస్స పరేసం వా భేదాయ అత్తనో పియకమ్యతాయ వా కాయవచీపయోగసముట్ఠాపికా చేతనా పిసుణవాచా. సా యస్స భేదం కరోతి, తస్స అప్పగుణతాయ అప్పసావజ్జా, మహాగుణతాయ మహాసావజ్జా.

    Tattha saṃkiliṭṭhacittassa paresaṃ vā bhedāya attano piyakamyatāya vā kāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā cetanā pisuṇavācā. Sā yassa bhedaṃ karoti, tassa appaguṇatāya appasāvajjā, mahāguṇatāya mahāsāvajjā.

    తస్సా చత్తారో సమ్భారా – భిన్దితబ్బో పరో, ‘‘ఇతి ఇమే నానా భవిస్సన్తి, వినా భవిస్సన్తీ’’తి భేదపురేక్ఖారతా వా, ‘‘ఇతి అహం పియో భవిస్సామి విస్సాసికో’’తి పియకమ్యతా వా, తజ్జో వాయామో, తస్స తదత్థవిజాననన్తి. ఇమేసం భేదాయాతి, యేసం ఇతోతి వుత్తానం సన్తికే సుతం తేసం భేదాయ.

    Tassā cattāro sambhārā – bhinditabbo paro, ‘‘iti ime nānā bhavissanti, vinā bhavissantī’’ti bhedapurekkhāratā vā, ‘‘iti ahaṃ piyo bhavissāmi vissāsiko’’ti piyakamyatā vā, tajjo vāyāmo, tassa tadatthavijānananti. Imesaṃ bhedāyāti, yesaṃ itoti vuttānaṃ santike sutaṃ tesaṃ bhedāya.

    భిన్నానం వా సన్ధాతాతి ద్విన్నం మిత్తానం వా సమానుపజ్ఝాయకాదీనం వా కేనచిదేవ కారణేన భిన్నానం ఏకమేకం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘తుమ్హాకం ఈదిసే కులే జాతానం ఏవం బహుస్సుతానం ఇదం న యుత్త’’న్తిఆదీని వత్వా సన్ధానం కత్తా అనుకత్తా. అనుప్పదాతాతి సన్ధానానుప్పదాతా. ద్వే జనే సమగ్గే దిస్వా – ‘‘తుమ్హాకం ఏవరూపే కులే జాతానం ఏవరూపేహి గుణేహి సమన్నాగతానం అనుచ్ఛవికమేత’’న్తిఆదీని వత్వా దళ్హీకమ్మం కత్తాతి అత్థో. సమగ్గో ఆరామో అస్సాతి సమగ్గారామో. యత్థ సమగ్గా నత్థి, తత్థ వసితుమ్పి న ఇచ్ఛతీతి అత్థో. సమగ్గరామోతిపి పాళి, అయమేవేత్థ అత్థో. సమగ్గరతోతి సమగ్గేసు రతో, తే పహాయ అఞ్ఞత్థ గన్తుమ్పి న ఇచ్ఛతీతి అత్థో. సమగ్గే దిస్వాపి సుత్వాపి నన్దతీతి సమగ్గనన్దీ, సమగ్గకరణిం వాచం భాసితాతి యా వాచా సత్తే సమగ్గేయేవ కరోతి , తం సామగ్గిగుణపరిదీపికమేవ వాచం భాసతి, న ఇతరన్తి.

    Bhinnānaṃ vā sandhātāti dvinnaṃ mittānaṃ vā samānupajjhāyakādīnaṃ vā kenacideva kāraṇena bhinnānaṃ ekamekaṃ upasaṅkamitvā ‘‘tumhākaṃ īdise kule jātānaṃ evaṃ bahussutānaṃ idaṃ na yutta’’ntiādīni vatvā sandhānaṃ kattā anukattā. Anuppadātāti sandhānānuppadātā. Dve jane samagge disvā – ‘‘tumhākaṃ evarūpe kule jātānaṃ evarūpehi guṇehi samannāgatānaṃ anucchavikameta’’ntiādīni vatvā daḷhīkammaṃ kattāti attho. Samaggo ārāmo assāti samaggārāmo. Yattha samaggā natthi, tattha vasitumpi na icchatīti attho. Samaggarāmotipi pāḷi, ayamevettha attho. Samaggaratoti samaggesu rato, te pahāya aññattha gantumpi na icchatīti attho. Samagge disvāpi sutvāpi nandatīti samagganandī,samaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitāti yā vācā satte samaggeyeva karoti , taṃ sāmaggiguṇaparidīpikameva vācaṃ bhāsati, na itaranti.

    పరస్స మమ్మచ్ఛేదకకాయవచీపయోగసముట్ఠాపికా ఏకన్తఫరుసచేతనా ఫరుసావాచా. తస్సా ఆవిభావత్థమిదం వత్థు – ఏకో కిర దారకో మాతువచనం అనాదియిత్వా అరఞ్ఞం గచ్ఛతి, తం మాతా నివత్తేతుమసక్కోన్తీ – ‘‘చణ్డా తం మహింసీ అనుబన్ధతూ’’తి అక్కోసి. అథస్స తథేవ అరఞ్ఞే మహింసీ ఉట్ఠాసి. దారకో ‘‘యం మమ మాతా ముఖేన కథేసి, తం మా హోతు, యం చిత్తేన చిన్తేసి తం హోతూ’’తి, సచ్చకిరియమకాసి. మహింసీ తత్థేవ బద్ధా వియ అట్ఠాసి. ఏవం మమ్మచ్ఛేదకోపి పయోగో చిత్తసణ్హతాయ న ఫరుసా వాచా హోతి. మాతాపితరో హి కదాచి పుత్తకే ఏవం వదన్తి – ‘‘చోరా వో ఖణ్డాఖణ్డం కరోన్తూ’’తి, ఉప్పలపత్తమ్పి చ నేసం ఉపరి పతన్తం న ఇచ్ఛన్తి. ఆచరియుపజ్ఝాయా చ కదాచి నిస్సితకే ఏవం వదన్తి – ‘‘కిం ఇమే అహిరీకా అనోత్తప్పినో చరన్తి, నిద్ధమథ నే’’తి, అథ చ నేసం ఆగమాధిగమసమ్పత్తిం ఇచ్ఛన్తి. యథా చ చిత్తసణ్హతాయ ఫరుసా వాచా న హోతి, ఏవం వచనసణ్హతాయ అఫరుసా వాచా న హోతి. న హి మారాపేతుకామస్స – ‘‘ఇమం సుఖం సయాపేథా’’తి వచనం అఫరుసా వాచా హోతి, చిత్తఫరుసతాయ పనేసా ఫరుసా వాచావ. సా యం సన్ధాయ పవత్తితా, తస్స అప్పగుణతాయ అప్పసావజ్జా, మహాగుణతాయ మహాసావజ్జా. తస్సా తయో సమ్భారా – అక్కోసితబ్బో పరో, కుపితచిత్తం, అక్కోసనాతి.

    Parassa mammacchedakakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā ekantapharusacetanā pharusāvācā. Tassā āvibhāvatthamidaṃ vatthu – eko kira dārako mātuvacanaṃ anādiyitvā araññaṃ gacchati, taṃ mātā nivattetumasakkontī – ‘‘caṇḍā taṃ mahiṃsī anubandhatū’’ti akkosi. Athassa tatheva araññe mahiṃsī uṭṭhāsi. Dārako ‘‘yaṃ mama mātā mukhena kathesi, taṃ mā hotu, yaṃ cittena cintesi taṃ hotū’’ti, saccakiriyamakāsi. Mahiṃsī tattheva baddhā viya aṭṭhāsi. Evaṃ mammacchedakopi payogo cittasaṇhatāya na pharusā vācā hoti. Mātāpitaro hi kadāci puttake evaṃ vadanti – ‘‘corā vo khaṇḍākhaṇḍaṃ karontū’’ti, uppalapattampi ca nesaṃ upari patantaṃ na icchanti. Ācariyupajjhāyā ca kadāci nissitake evaṃ vadanti – ‘‘kiṃ ime ahirīkā anottappino caranti, niddhamatha ne’’ti, atha ca nesaṃ āgamādhigamasampattiṃ icchanti. Yathā ca cittasaṇhatāya pharusā vācā na hoti, evaṃ vacanasaṇhatāya apharusā vācā na hoti. Na hi mārāpetukāmassa – ‘‘imaṃ sukhaṃ sayāpethā’’ti vacanaṃ apharusā vācā hoti, cittapharusatāya panesā pharusā vācāva. Sā yaṃ sandhāya pavattitā, tassa appaguṇatāya appasāvajjā, mahāguṇatāya mahāsāvajjā. Tassā tayo sambhārā – akkositabbo paro, kupitacittaṃ, akkosanāti.

    నేలాతి ఏలం వుచ్చతి దోసో, నాస్సా ఏలన్తి నేలా, నిద్దోసాతి అత్థో. ‘‘నేలఙ్గో సేతపచ్ఛాదో’’తి, (ఉదా॰ ౬౫) ఏత్థ వుత్తనేలం వియ. కణ్ణసుఖాతి బ్యఞ్జనమధురతాయ కణ్ణానం సుఖా, సూచివిజ్ఝనం వియ కణ్ణసూలం న జనేతి. అత్థమధురతాయ సకలసరీరే కోపం అజనేత్వా పేమం జనేతీతి పేమనీయా. హదయం గచ్ఛతి, అప్పటిహఞ్ఞమానా సుఖేన చిత్తం పవిసతీతి హదయఙ్గమా. గుణపరిపుణ్ణతాయ పురే భవాతి పోరీ పురే సంవడ్ఢనారీ వియ సుకుమారాతిపి పోరీ. పురస్స ఏసాతిపి పోరీ. నగరవాసీనం కథాతి అత్థో. నగరవాసినో హి యుత్తకథా హోన్తి. పితిమత్తం పితాతి వదన్తి, భాతిమత్తం భాతాతి వదన్తి, మాతిమత్తం మాతాతి వదన్తి. ఏవరూపీ కథా బహునో జనస్స కన్తా హోతీతి బహుజనకన్తా. కన్తభావేనేవ బహునో జనస్స మనాపా చిత్తవుడ్ఢికరాతి బహుజనమనాపా.

    Nelāti elaṃ vuccati doso, nāssā elanti nelā, niddosāti attho. ‘‘Nelaṅgo setapacchādo’’ti, (udā. 65) ettha vuttanelaṃ viya. Kaṇṇasukhāti byañjanamadhuratāya kaṇṇānaṃ sukhā, sūcivijjhanaṃ viya kaṇṇasūlaṃ na janeti. Atthamadhuratāya sakalasarīre kopaṃ ajanetvā pemaṃ janetīti pemanīyā. Hadayaṃ gacchati, appaṭihaññamānā sukhena cittaṃ pavisatīti hadayaṅgamā. Guṇaparipuṇṇatāya pure bhavāti porī pure saṃvaḍḍhanārī viya sukumārātipi porī. Purassa esātipi porī. Nagaravāsīnaṃ kathāti attho. Nagaravāsino hi yuttakathā honti. Pitimattaṃ pitāti vadanti, bhātimattaṃ bhātāti vadanti, mātimattaṃ mātāti vadanti. Evarūpī kathā bahuno janassa kantā hotīti bahujanakantā. Kantabhāveneva bahuno janassa manāpā cittavuḍḍhikarāti bahujanamanāpā.

    అనత్థవిఞ్ఞాపికా కాయవచీపయోగసముట్ఠాపికా అకుసలచేతనా సమ్ఫప్పలాపో. సో ఆసేవనమన్దతాయ అప్పసావజ్జో, ఆసేవనమహన్తతాయ మహాసావజ్జో, తస్స ద్వే సమ్భారా – భారతయుద్ధసీతాహరణాదినిరత్థకకథాపురేక్ఖారతా, తథారూపీ కథా కథనఞ్చ.

    Anatthaviññāpikā kāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā akusalacetanā samphappalāpo. So āsevanamandatāya appasāvajjo, āsevanamahantatāya mahāsāvajjo, tassa dve sambhārā – bhāratayuddhasītāharaṇādiniratthakakathāpurekkhāratā, tathārūpī kathā kathanañca.

    కాలేన వదతీతి కాలవాదీ వత్తబ్బయుత్తకాలం సల్లక్ఖేత్వా వదతీతి అత్థో. భూతం తథం తచ్ఛం సభావమేవ వదతీతి భూతవాదీ. దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికత్థసన్నిస్సితమేవ కత్వా వదతీతి అత్థవాదీ. నవలోకుత్తరధమ్మసన్నిస్సితం కత్వా వదతీతి ధమ్మవాదీ సంవరవినయపహానవినయసన్నిస్సితం కత్వా వదతీతి వినయవాదీ.

    Kālena vadatīti kālavādī vattabbayuttakālaṃ sallakkhetvā vadatīti attho. Bhūtaṃ tathaṃ tacchaṃ sabhāvameva vadatīti bhūtavādī. Diṭṭhadhammikasamparāyikatthasannissitameva katvā vadatīti atthavādī. Navalokuttaradhammasannissitaṃ katvā vadatīti dhammavādī saṃvaravinayapahānavinayasannissitaṃ katvā vadatīti vinayavādī.

    నిధానం వుచ్చతి ఠపనోకాసో, నిధానమస్సా అత్థీతి నిధానవతీ. హదయే నిధాతబ్బయుత్తకం వాచం భాసితాతి అత్థో. కాలేనాతి ఏవరూపిం భాసమానోపి చ – ‘‘అహం నిధానవతిం వాచం భాసిస్సామీ’’తి న అకాలేన భాసతి, యుత్తకాలం పన అపేక్ఖిత్వావ భాసతీతి అత్థో. సాపదేసన్తి సఉపమం, సకారణన్తి అత్థో. పరియన్తవతిన్తి పరిచ్ఛేదం దస్సేత్వా యథాస్సా పరిచ్ఛేదో పఞ్ఞాయతి, ఏవం భాసతీతి అత్థో. అత్థసంహితన్తి అనేకేహిపి నయేహి విభజన్తేన పరియాదాతుం అసక్కుణేయ్యతాయ అత్థసమ్పన్నం భాసతి. యం వా సో అత్థవాదీ అత్థం వదతి, తేన అత్థేన సహితత్తా అత్థసంహితం వాచం భాసతి, న అఞ్ఞం నిక్ఖిపిత్వా అఞ్ఞం భాసతీతి వుత్తం హోతి.

    Nidhānaṃ vuccati ṭhapanokāso, nidhānamassā atthīti nidhānavatī. Hadaye nidhātabbayuttakaṃ vācaṃ bhāsitāti attho. Kālenāti evarūpiṃ bhāsamānopi ca – ‘‘ahaṃ nidhānavatiṃ vācaṃ bhāsissāmī’’ti na akālena bhāsati, yuttakālaṃ pana apekkhitvāva bhāsatīti attho. Sāpadesanti saupamaṃ, sakāraṇanti attho. Pariyantavatinti paricchedaṃ dassetvā yathāssā paricchedo paññāyati, evaṃ bhāsatīti attho. Atthasaṃhitanti anekehipi nayehi vibhajantena pariyādātuṃ asakkuṇeyyatāya atthasampannaṃ bhāsati. Yaṃ vā so atthavādī atthaṃ vadati, tena atthena sahitattā atthasaṃhitaṃ vācaṃ bhāsati, na aññaṃ nikkhipitvā aññaṃ bhāsatīti vuttaṃ hoti.

    ౧౦. బీజగామభూతగామసమారమ్భాతి మూలబీజం ఖన్ధబీజం ఫళుబీజం అగ్గబీజం బీజబీజన్తి పఞ్చవిధస్స బీజగామస్స చేవ, యస్స కస్సచి నీలతిణరుక్ఖాదికస్స భూతగామస్స చ సమారమ్భా, ఛేదనభేదనపచనాదిభావేన వికోపనా పటివిరతోతి అత్థో.

    10.Bījagāmabhūtagāmasamārambhāti mūlabījaṃ khandhabījaṃ phaḷubījaṃ aggabījaṃ bījabījanti pañcavidhassa bījagāmassa ceva, yassa kassaci nīlatiṇarukkhādikassa bhūtagāmassa ca samārambhā, chedanabhedanapacanādibhāvena vikopanā paṭiviratoti attho.

    ఏకభత్తికోతి పాతరాసభత్తం సాయమాసభత్తన్తి ద్వే భత్తాని, తేసు పాతరాసభత్తం అన్తోమజ్ఝన్హికేన పరిచ్ఛిన్నం, ఇతరం మజ్ఝన్హికతో ఉద్ధం అన్తో అరుణేన. తస్మా అన్తోమజ్ఝన్హికే దసక్ఖత్తుం భుఞ్జమానోపి ఏకభత్తికోవ హోతి. తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘ఏకభత్తికో’’తి.

    Ekabhattikoti pātarāsabhattaṃ sāyamāsabhattanti dve bhattāni, tesu pātarāsabhattaṃ antomajjhanhikena paricchinnaṃ, itaraṃ majjhanhikato uddhaṃ anto aruṇena. Tasmā antomajjhanhike dasakkhattuṃ bhuñjamānopi ekabhattikova hoti. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ekabhattiko’’ti.

    రత్తియా భోజనం రత్తి, తతో ఉపరతోతి రత్తూపరతో. అతిక్కన్తే మజ్ఝన్హికే యావ సూరియత్థఙ్గమనా భోజనం వికాలభోజనం నామ. తతో విరతత్తా విరతో వికాలభోజనా. కదా విరతో? అనోమానదీతీరే పబ్బజితదివసతో పట్ఠాయ.

    Rattiyā bhojanaṃ ratti, tato uparatoti rattūparato. Atikkante majjhanhike yāva sūriyatthaṅgamanā bhojanaṃ vikālabhojanaṃ nāma. Tato viratattā virato vikālabhojanā. Kadā virato? Anomānadītīre pabbajitadivasato paṭṭhāya.

    సాసనస్స అననులోమత్తా విసూకం పటాణీభూతం దస్సనన్తి విసూకదస్సనం. అత్తనా నచ్చననచ్చాపనాదివసేన నచ్చా చ గీతా చ వాదితా చ అన్తమసో మయూరనచ్చాదివసేనపి పవత్తానం నచ్చాదీనం విసూకభూతా దస్సనా చాతి నచ్చగీతవాదితవిసూకదస్సనా. నచ్చాదీని హి అత్తనా పయోజేతుం వా పరేహి పయోజాపేతుం వా పయుత్తాని పస్సితుం వా నేవ భిక్ఖూనం న భిక్ఖునీనఞ్చ వట్టన్తి.

    Sāsanassa ananulomattā visūkaṃ paṭāṇībhūtaṃ dassananti visūkadassanaṃ. Attanā naccananaccāpanādivasena naccā ca gītā ca vāditā ca antamaso mayūranaccādivasenapi pavattānaṃ naccādīnaṃ visūkabhūtā dassanā cāti naccagītavāditavisūkadassanā. Naccādīni hi attanā payojetuṃ vā parehi payojāpetuṃ vā payuttāni passituṃ vā neva bhikkhūnaṃ na bhikkhunīnañca vaṭṭanti.

    మాలాదీసు మాలాతి యం కిఞ్చి పుప్ఫం. గన్ధన్తి యం కిఞ్చి గన్ధజాతం. విలేపనన్తి ఛవిరాగకరణం. తత్థ పిళన్ధన్తో ధారేతి నామ, ఊనట్ఠానం పూరేన్తో మణ్డేతి నామ, గన్ధవసేన ఛవిరాగవసేన చ సాదియన్తో విభూసేతి నామ. ఠానం వుచ్చతి కారణం. తస్మా యాయ దుస్సీల్యచేతనాయ తాని మాలాధారణాదీని మహాజనో కరోతి, తతో పటివిరతోతి అత్థో.

    Mālādīsu mālāti yaṃ kiñci pupphaṃ. Gandhanti yaṃ kiñci gandhajātaṃ. Vilepananti chavirāgakaraṇaṃ. Tattha piḷandhanto dhāreti nāma, ūnaṭṭhānaṃ pūrento maṇḍeti nāma, gandhavasena chavirāgavasena ca sādiyanto vibhūseti nāma. Ṭhānaṃ vuccati kāraṇaṃ. Tasmā yāya dussīlyacetanāya tāni mālādhāraṇādīni mahājano karoti, tato paṭiviratoti attho.

    ఉచ్చాసయనం వుచ్చతి పమాణాతిక్కన్తం. మహాసయనన్తి అకప్పియపచ్చత్థరణం. తతో విరతోతి అత్థో.

    Uccāsayanaṃ vuccati pamāṇātikkantaṃ. Mahāsayananti akappiyapaccattharaṇaṃ. Tato viratoti attho.

    జాతరూపన్తి సువణ్ణం. రజతన్తి కహాపణో, లోహమాసకో, జతుమాసకో, దారుమాసకోతి యే వోహారం గచ్ఛన్తి. తస్స ఉభయస్సాపి పటిగ్గహణా పటివిరతో, నేవ నం ఉగ్గణ్హాతి, న ఉగ్గణ్హాపేతి, న ఉపనిక్ఖిత్తం సాదియతీతి అత్థో.

    Jātarūpanti suvaṇṇaṃ. Rajatanti kahāpaṇo, lohamāsako, jatumāsako, dārumāsakoti ye vohāraṃ gacchanti. Tassa ubhayassāpi paṭiggahaṇā paṭivirato, neva naṃ uggaṇhāti, na uggaṇhāpeti, na upanikkhittaṃ sādiyatīti attho.

    ఆమకధఞ్ఞపటిగ్గహణాతి, సాలివీహియవగోధూమకఙ్గువరకకుద్రూసకసఙ్ఖాతస్స సత్తవిధస్సాపి ఆమకధఞ్ఞస్స పటిగ్గహణా. న కేవలఞ్చ ఏతేసం పటిగ్గహణమేవ, ఆమసనమ్పి భిక్ఖూనం న వట్టతియేవ. ఆమకమంసపటిగ్గహణాతి ఏత్థ అఞ్ఞత్ర ఓదిస్స అనుఞ్ఞాతా ఆమకమంసమచ్ఛానం పటిగ్గహణమేవ భిక్ఖూనం న వట్టతి, నో ఆమసనం.

    Āmakadhaññapaṭiggahaṇāti, sālivīhiyavagodhūmakaṅguvarakakudrūsakasaṅkhātassa sattavidhassāpi āmakadhaññassa paṭiggahaṇā. Na kevalañca etesaṃ paṭiggahaṇameva, āmasanampi bhikkhūnaṃ na vaṭṭatiyeva. Āmakamaṃsapaṭiggahaṇāti ettha aññatra odissa anuññātā āmakamaṃsamacchānaṃ paṭiggahaṇameva bhikkhūnaṃ na vaṭṭati, no āmasanaṃ.

    ఇత్థికుమారికపటిగ్గహణాతి ఏత్థ ఇత్థీతి పురిసన్తరగతా, ఇతరా కుమారికా నామ, తాసం పటిగ్గహణమ్పి ఆమసనమ్పి అకప్పియమేవ.

    Itthikumārikapaṭiggahaṇāti ettha itthīti purisantaragatā, itarā kumārikā nāma, tāsaṃ paṭiggahaṇampi āmasanampi akappiyameva.

    దాసిదాసపటిగ్గహణాతి ఏత్థ దాసిదాసవసేనేవ తేసం పటిగ్గహణం న వట్టతి. ‘‘కప్పియకారకం దమ్మి, ఆరామికం దమ్మీ’’తి ఏవం వుత్తే పన వట్టతి.

    Dāsidāsapaṭiggahaṇāti ettha dāsidāsavaseneva tesaṃ paṭiggahaṇaṃ na vaṭṭati. ‘‘Kappiyakārakaṃ dammi, ārāmikaṃ dammī’’ti evaṃ vutte pana vaṭṭati.

    అజేళకాదీసు ఖేత్తవత్థుపరియోసానేసు కప్పియాకప్పియనయో వినయవసేన ఉపపరిక్ఖితబ్బో. తత్థ ఖేత్తం నామ యస్మిం పుబ్బణ్ణం రుహతి. వత్థు నామ యస్మిం అపరణ్ణం రుహతి. యత్థ వా ఉభయమ్పి రుహతి, తం ఖేత్తం. తదత్థాయ అకతభూమిభాగో వత్థు. ఖేత్తవత్థుసీసేన చేత్థ వాపితళాకాదీనిపి సఙ్గహితానేవ.

    Ajeḷakādīsu khettavatthupariyosānesu kappiyākappiyanayo vinayavasena upaparikkhitabbo. Tattha khettaṃ nāma yasmiṃ pubbaṇṇaṃ ruhati. Vatthu nāma yasmiṃ aparaṇṇaṃ ruhati. Yattha vā ubhayampi ruhati, taṃ khettaṃ. Tadatthāya akatabhūmibhāgo vatthu. Khettavatthusīsena cettha vāpitaḷākādīnipi saṅgahitāneva.

    దూతేయ్యం వుచ్చతి దూతకమ్మం, గిహీనం పహితం పణ్ణం వా సాసనం వా గహేత్వా తత్థ తత్థ గమనం. పహిణగమనం వుచ్చతి ఘరా ఘరం పేసితస్స ఖుద్దకగమనం. అనుయోగో నామ తదుభయకరణం. తస్మా దూతేయ్యపహిణగమనానం అనుయోగాతి. ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో.

    Dūteyyaṃ vuccati dūtakammaṃ, gihīnaṃ pahitaṃ paṇṇaṃ vā sāsanaṃ vā gahetvā tattha tattha gamanaṃ. Pahiṇagamanaṃ vuccati gharā gharaṃ pesitassa khuddakagamanaṃ. Anuyogo nāma tadubhayakaraṇaṃ. Tasmā dūteyyapahiṇagamanānaṃ anuyogāti. Evamettha attho veditabbo.

    కయవిక్కయాతి కయా చ విక్కయా చ. తులాకూటాదీసు కూటన్తి వఞ్చనం. తత్థ తులాకూటం నామ రూపకూటం అఙ్గకూటం, గహణకూటం, పటిచ్ఛన్నకూటన్తి చతుబ్బిధం హోతి. తత్థ రూపకూటం నామ ద్వే తులా సమరూపా కత్వా గణ్హన్తో మహతియా గణ్హాతి, దదన్తో ఖుద్దికాయ దేతి. అఙ్గకూటం నామ గణ్హన్తో పచ్ఛాభాగే హత్థేన తులం అక్కమతి, దదన్తో పుబ్బభాగే. గహణకూటం నామ గణ్హన్తో మూలే రజ్జుం గణ్హాతి, దదన్తో అగ్గే. పటిచ్ఛన్నకూటం నామ తులం సుసిరం కత్వా అన్తో అయచుణ్ణం పక్ఖిపిత్వా గణ్హన్తో తం పచ్ఛాభాగే కరోతి, దదన్తో అగ్గభాగే.

    Kayavikkayāti kayā ca vikkayā ca. Tulākūṭādīsu kūṭanti vañcanaṃ. Tattha tulākūṭaṃ nāma rūpakūṭaṃ aṅgakūṭaṃ, gahaṇakūṭaṃ, paṭicchannakūṭanti catubbidhaṃ hoti. Tattha rūpakūṭaṃ nāma dve tulā samarūpā katvā gaṇhanto mahatiyā gaṇhāti, dadanto khuddikāya deti. Aṅgakūṭaṃ nāma gaṇhanto pacchābhāge hatthena tulaṃ akkamati, dadanto pubbabhāge. Gahaṇakūṭaṃ nāma gaṇhanto mūle rajjuṃ gaṇhāti, dadanto agge. Paṭicchannakūṭaṃ nāma tulaṃ susiraṃ katvā anto ayacuṇṇaṃ pakkhipitvā gaṇhanto taṃ pacchābhāge karoti, dadanto aggabhāge.

    కంసో వుచ్చతి సువణ్ణపాతి, తాయ వఞ్చనం కంసకూటం. కథం? ఏకం సువణ్ణపాతిం కత్వా అఞ్ఞా ద్వే తిస్సో లోహపాతియో సువణ్ణవణ్ణే కరోతి, తతో జనపదం గన్త్వా కిఞ్చిదేవ అడ్ఢం కులం పవిసిత్వా – ‘‘సువణ్ణభాజనాని కిణథా’’తి వత్వా అగ్ఘే పుచ్ఛితే సమగ్ఘతరం దాతుకామా హోన్తి. తతో తేహి – ‘‘కథం ఇమేసం సువణ్ణభావో జానితబ్బో’’తి వుత్తే, ‘‘వీమంసిత్వా గణ్హథా’’తి సువణ్ణపాతిం పాసాణే ఘంసిత్వా సబ్బా పాతియో దత్వా గచ్ఛతి.

    Kaṃso vuccati suvaṇṇapāti, tāya vañcanaṃ kaṃsakūṭaṃ. Kathaṃ? Ekaṃ suvaṇṇapātiṃ katvā aññā dve tisso lohapātiyo suvaṇṇavaṇṇe karoti, tato janapadaṃ gantvā kiñcideva aḍḍhaṃ kulaṃ pavisitvā – ‘‘suvaṇṇabhājanāni kiṇathā’’ti vatvā agghe pucchite samagghataraṃ dātukāmā honti. Tato tehi – ‘‘kathaṃ imesaṃ suvaṇṇabhāvo jānitabbo’’ti vutte, ‘‘vīmaṃsitvā gaṇhathā’’ti suvaṇṇapātiṃ pāsāṇe ghaṃsitvā sabbā pātiyo datvā gacchati.

    మానకూటం నామ హదయభేదసిఖాభేదరజ్జుభేదవసేన తివిధం హోతి. తత్థ హదయభేదో సప్పితేలాదిమిననకాలే లబ్భతి. తాని హి గణ్హన్తో హేట్ఠాఛిద్దేన మానేన – ‘‘సణికం ఆసిఞ్చా’’తి వత్వా అన్తోభాజనే బహుం పగ్ఘరాపేత్వా గణ్హాతి, దదన్తో ఛిద్దం పిధాయ సీఘం పూరేత్వా దేతి.

    Mānakūṭaṃ nāma hadayabhedasikhābhedarajjubhedavasena tividhaṃ hoti. Tattha hadayabhedo sappitelādiminanakāle labbhati. Tāni hi gaṇhanto heṭṭhāchiddena mānena – ‘‘saṇikaṃ āsiñcā’’ti vatvā antobhājane bahuṃ paggharāpetvā gaṇhāti, dadanto chiddaṃ pidhāya sīghaṃ pūretvā deti.

    సిఖాభేదో తిలతణ్డులాదిమిననకాలే లబ్భతి. తాని హి గణ్హన్తో సణికం సిఖం ఉస్సాపేత్వా గణ్హాతి, దదన్తో వేగేన పూరేత్వా సిఖం ఛిన్దన్తో దేతి.

    Sikhābhedo tilataṇḍulādiminanakāle labbhati. Tāni hi gaṇhanto saṇikaṃ sikhaṃ ussāpetvā gaṇhāti, dadanto vegena pūretvā sikhaṃ chindanto deti.

    రజ్జుభేదో ఖేత్తవత్థుమిననకాలే లబ్భతి. లఞ్జం అలభన్తా హి ఖేత్తం అమహన్తమ్పి మహన్తం కత్వా మినన్తి.

    Rajjubhedo khettavatthuminanakāle labbhati. Lañjaṃ alabhantā hi khettaṃ amahantampi mahantaṃ katvā minanti.

    ఉక్కోటనాదీసు ఉక్కోటనన్తి అస్సామికే సామికే కాతుం లఞ్జగ్గహణం. వఞ్చనన్తి తేహి తేహి ఉపాయేహి పరేసం వఞ్చనం. తత్రిదమేకం వత్థు – ఏకో కిర లుద్దకో మిగఞ్చ మిగపోతకఞ్చ గహేత్వా ఆగచ్ఛతి , తమేకో ధుత్తో – ‘‘కిం భో, మిగో అగ్ఘతి, కిం మిగపోతకో’’తి ఆహ. ‘‘మిగో ద్వే కహాపణే, మిగపోతకో ఏక’’న్తి చ వుత్తే ఏకం కహాపణం దత్వా మిగపోతకం గహేత్వా థోకం గన్త్వా నివత్తో – ‘‘న మే భో, మిగపోతకేన అత్థో, మిగం మే దేహీ’’తి ఆహ. తేన హి – ద్వే కహాపణే దేహీతి. సో ఆహ – ‘‘నను తే భో, మయా పఠమం ఏకో కహాపణో దిన్నో’’తి? ‘‘ఆమ, దిన్నో’’తి. ‘‘ఇదం మిగపోతకం గణ్హ, ఏవం సో చ కహాపణో, అయఞ్చ కహాపణగ్ఘనకో మిగపోతకోతి ద్వే కహాపణా భవిస్సన్తీ’’తి. సో ‘‘కారణం వదతీ’’తి సల్లక్ఖేత్వా మిగపోతకం గహేత్వా మిగం అదాసీతి. నికతీతి యోగవసేన వా మాయావసేన వా అపామఙ్గం పామఙ్గన్తి, అమణిం మణిన్తి, అసువణ్ణం సువణ్ణన్తి కత్వా పతిరూపకేన వఞ్చనం. సాచియోగోతి కుటిలయోగో, ఏతేసంయేవ ఉక్కోటనాదీనమేతం నామం. తస్మా – ఉక్కోటనసాచియోగో, వఞ్చనసాచియోగో, నికతిసాచియోగోతి, ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. కేచి అఞ్ఞం దస్సేత్వా అఞ్ఞస్స పరివత్తనం సాచియోగోతి వదన్తి. తం పన వఞ్చనేనేవ సఙ్గహితం.

    Ukkoṭanādīsu ukkoṭananti assāmike sāmike kātuṃ lañjaggahaṇaṃ. Vañcananti tehi tehi upāyehi paresaṃ vañcanaṃ. Tatridamekaṃ vatthu – eko kira luddako migañca migapotakañca gahetvā āgacchati , tameko dhutto – ‘‘kiṃ bho, migo agghati, kiṃ migapotako’’ti āha. ‘‘Migo dve kahāpaṇe, migapotako eka’’nti ca vutte ekaṃ kahāpaṇaṃ datvā migapotakaṃ gahetvā thokaṃ gantvā nivatto – ‘‘na me bho, migapotakena attho, migaṃ me dehī’’ti āha. Tena hi – dve kahāpaṇe dehīti. So āha – ‘‘nanu te bho, mayā paṭhamaṃ eko kahāpaṇo dinno’’ti? ‘‘Āma, dinno’’ti. ‘‘Idaṃ migapotakaṃ gaṇha, evaṃ so ca kahāpaṇo, ayañca kahāpaṇagghanako migapotakoti dve kahāpaṇā bhavissantī’’ti. So ‘‘kāraṇaṃ vadatī’’ti sallakkhetvā migapotakaṃ gahetvā migaṃ adāsīti. Nikatīti yogavasena vā māyāvasena vā apāmaṅgaṃ pāmaṅganti, amaṇiṃ maṇinti, asuvaṇṇaṃ suvaṇṇanti katvā patirūpakena vañcanaṃ. Sāciyogoti kuṭilayogo, etesaṃyeva ukkoṭanādīnametaṃ nāmaṃ. Tasmā – ukkoṭanasāciyogo, vañcanasāciyogo, nikatisāciyogoti, evamettha attho daṭṭhabbo. Keci aññaṃ dassetvā aññassa parivattanaṃ sāciyogoti vadanti. Taṃ pana vañcaneneva saṅgahitaṃ.

    ఛేదనాదీసు ఛేదనన్తి హత్థచ్ఛేదనాది. వధోతి మారణం. బన్ధోతి రజ్జుబన్ధనాదీహి బన్ధనం. విపరామోసోతి హిమవిపరామోసో, గుమ్బవిపరామోసోతి దువిధో. యం హిమపాతసమయే హిమేన పటిచ్ఛన్నా హుత్వా మగ్గప్పటిపన్నం జనం ముసన్తి, అయం హిమవిపరామోసో. యం గుమ్బాదీహి పటిచ్ఛన్నా ముసన్తి, అయం గుమ్బవిపరామోసో. ఆలోపో వుచ్చతి గామనిగమాదీనం విలోపకరణం. సహసాకారోతి సాహసికకిరియా. గేహం పవిసిత్వా మనుస్సానం ఉరే సత్థం ఠపేత్వా ఇచ్ఛితభణ్డానం గహణం. ఏవమేతస్మా ఛేదన…పే॰… సహసాకారా పటివిరతో సమణో గోతమోతి. ఇతి వా హి, భిక్ఖవే, పుథుజ్జనో తథాగతస్స వణ్ణం వదమానో వదేయ్యాతి.

    Chedanādīsu chedananti hatthacchedanādi. Vadhoti māraṇaṃ. Bandhoti rajjubandhanādīhi bandhanaṃ. Viparāmosoti himaviparāmoso, gumbaviparāmosoti duvidho. Yaṃ himapātasamaye himena paṭicchannā hutvā maggappaṭipannaṃ janaṃ musanti, ayaṃ himaviparāmoso. Yaṃ gumbādīhi paṭicchannā musanti, ayaṃ gumbaviparāmoso. Ālopo vuccati gāmanigamādīnaṃ vilopakaraṇaṃ. Sahasākāroti sāhasikakiriyā. Gehaṃ pavisitvā manussānaṃ ure satthaṃ ṭhapetvā icchitabhaṇḍānaṃ gahaṇaṃ. Evametasmā chedana…pe… sahasākārā paṭivirato samaṇo gotamoti. Iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyyāti.

    ఏత్తావతా చూళసీలం నిట్ఠితం హోతి.

    Ettāvatā cūḷasīlaṃ niṭṭhitaṃ hoti.

    మజ్ఝిమసీలవణ్ణనా

    Majjhimasīlavaṇṇanā

    ౧౧. ఇదాని మజ్ఝిమసీలం విత్థారేన్తో ‘‘యథా వా పనేకే భోన్తో’’తిఆదిమాహ. తత్రాయం అనుత్తానపదవణ్ణనా. సద్ధాదేయ్యానీతి కమ్మఞ్చ ఫలఞ్చ ఇధలోకఞ్చ పరలోకఞ్చ సద్దహిత్వా దిన్నాని. ‘అయం మే ఞాతీ’తి వా, ‘మిత్తో’తి వా, ఇదం పటికరిస్సతి, ఇదం వా తేన కతపుబ్బన్తి వా, ఏవం న దిన్నానీతి అత్థో. ఏవం దిన్నాని హి న సద్ధాదేయ్యాని నామ హోన్తి . భోజనానీతి దేసనాసీసమత్తమేతం, అత్థతో పన సద్ధాదేయ్యాని భోజనాని భుఞ్జిత్వా చీవరాని పారుపిత్వా సేనాసనాని సేవమానా గిలానభేసజ్జం పరిభుఞ్జమానాతి సబ్బమేతం వుత్తమేవ హోతి.

    11. Idāni majjhimasīlaṃ vitthārento ‘‘yathā vā paneke bhonto’’tiādimāha. Tatrāyaṃ anuttānapadavaṇṇanā. Saddhādeyyānīti kammañca phalañca idhalokañca paralokañca saddahitvā dinnāni. ‘Ayaṃ me ñātī’ti vā, ‘mitto’ti vā, idaṃ paṭikarissati, idaṃ vā tena katapubbanti vā, evaṃ na dinnānīti attho. Evaṃ dinnāni hi na saddhādeyyāni nāma honti . Bhojanānīti desanāsīsamattametaṃ, atthato pana saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā cīvarāni pārupitvā senāsanāni sevamānā gilānabhesajjaṃ paribhuñjamānāti sabbametaṃ vuttameva hoti.

    సేయ్యథిదన్తి నిపాతో. తస్సత్థో కతమో సో బీజగామభూతగామో, యస్స సమారమ్భం అనుయుత్తా విహరన్తీతి. తతో తం దస్సేన్తో మూలబీజన్తిఆదిమాహ. తత్థ మూలబీజం నామ హలిద్ది, సిఙ్గివేరం, వచా, వచత్తం, అతివిసా, కటుకరోహిణీ, ఉసీరం, భద్దముత్తకన్తి ఏవమాది. ఖన్ధబీజం నామ అస్సత్థో, నిగ్రోధో, పిలక్ఖో, ఉదుమ్బరో, కచ్ఛకో, కపిత్థనోతి ఏవమాది. ఫళుబీజం నామ ఉచ్ఛు, నళో, వేళూతి ఏవమాది. అగ్గబీజం నామ అజ్జకం, ఫణిజ్జకం, హిరివేరన్తి ఏవమాది. బీజబీజం నామ పుబ్బణ్ణం అపరణ్ణన్తి ఏవమాది. సబ్బఞ్హేతం రుక్ఖతో వియోజితం విరుహనసమత్థమేవ ‘‘బీజగామో’’తి వుచ్చతి. రుక్ఖతో పన అవియోజితం అసుక్ఖం ‘‘భూతగామో’’తి వుచ్చతి. తత్థ భూతగామసమారమ్భో పాచిత్తియవత్థు, బీజగామసమారమ్భో దుక్కటవత్థూతి వేదితబ్బో.

    Seyyathidanti nipāto. Tassattho katamo so bījagāmabhūtagāmo, yassa samārambhaṃ anuyuttā viharantīti. Tato taṃ dassento mūlabījantiādimāha. Tattha mūlabījaṃ nāma haliddi, siṅgiveraṃ, vacā, vacattaṃ, ativisā, kaṭukarohiṇī, usīraṃ, bhaddamuttakanti evamādi. Khandhabījaṃ nāma assattho, nigrodho, pilakkho, udumbaro, kacchako, kapitthanoti evamādi. Phaḷubījaṃ nāma ucchu, naḷo, veḷūti evamādi. Aggabījaṃ nāma ajjakaṃ, phaṇijjakaṃ, hiriveranti evamādi. Bījabījaṃ nāma pubbaṇṇaṃ aparaṇṇanti evamādi. Sabbañhetaṃ rukkhato viyojitaṃ viruhanasamatthameva ‘‘bījagāmo’’ti vuccati. Rukkhato pana aviyojitaṃ asukkhaṃ ‘‘bhūtagāmo’’ti vuccati. Tattha bhūtagāmasamārambho pācittiyavatthu, bījagāmasamārambho dukkaṭavatthūti veditabbo.

    ౧౨. సన్నిధికారపరిభోగన్తి సన్నిధికతస్స పరిభోగం. తత్థ దువిధా కథా, వినయవసేన చ సల్లేఖవసేన చ. వినయవసేన తావ యం కిఞ్చి అన్నం అజ్జ పటిగ్గహితం అపరజ్జు సన్నిధికారకం హోతి, తస్స పరిభోగే పాచిత్తియం . అత్తనా లద్ధం పన సామణేరానం దత్వా, తేహి లద్ధం ఠపాపేత్వా దుతియదివసే భుఞ్జితుం వట్టతి, సల్లేఖో పన న హోతి.

    12.Sannidhikāraparibhoganti sannidhikatassa paribhogaṃ. Tattha duvidhā kathā, vinayavasena ca sallekhavasena ca. Vinayavasena tāva yaṃ kiñci annaṃ ajja paṭiggahitaṃ aparajju sannidhikārakaṃ hoti, tassa paribhoge pācittiyaṃ . Attanā laddhaṃ pana sāmaṇerānaṃ datvā, tehi laddhaṃ ṭhapāpetvā dutiyadivase bhuñjituṃ vaṭṭati, sallekho pana na hoti.

    పానసన్నిధిమ్హిపి ఏసేవ నయో. తత్థ పానం నామ అమ్బపానాదీని అట్ఠ పానాని, యాని చ తేసం అనులోమాని. తేసం వినిచ్ఛయో సమన్తపాసాదికాయం వుత్తో.

    Pānasannidhimhipi eseva nayo. Tattha pānaṃ nāma ambapānādīni aṭṭha pānāni, yāni ca tesaṃ anulomāni. Tesaṃ vinicchayo samantapāsādikāyaṃ vutto.

    వత్థసన్నిధిమ్హి అనధిట్ఠితం అవికప్పితం సన్నిధి చ హోతి, సల్లేఖఞ్చ కోపేతి, అయం పరియాయకథా. నిప్పరియాయతో పన తిచీవరసన్తుట్ఠేన భవితబ్బం, చతుత్థం లభిత్వా అఞ్ఞస్స దాతబ్బం. సచే యస్స కస్సచి దాతుం న సక్కోతి, యస్స పన దాతుకామో హోతి, సో ఉద్దేసత్థాయ వా పరిపుచ్ఛత్థాయ వా గతో, ఆగతమత్తే దాతబ్బం, అదాతుం న వట్టతి. చీవరే పన అప్పహోన్తే సతియా పచ్చాసాయ అనుఞ్ఞాతకాలం ఠపేతుం వట్టతి. సూచిసుత్తచీవరకారకానం అలాభేన తతో పరమ్పి వినయకమ్మం కత్వా ఠపేతుం వట్టతి. ‘‘ఇమస్మిం జిణ్ణే పున ఈదిసం కుతో లభిస్సామీ’’తి పన ఠపేతుం న వట్టతి, సన్నిధి చ హోతి, సల్లేఖఞ్చ కోపేతి.

    Vatthasannidhimhi anadhiṭṭhitaṃ avikappitaṃ sannidhi ca hoti, sallekhañca kopeti, ayaṃ pariyāyakathā. Nippariyāyato pana ticīvarasantuṭṭhena bhavitabbaṃ, catutthaṃ labhitvā aññassa dātabbaṃ. Sace yassa kassaci dātuṃ na sakkoti, yassa pana dātukāmo hoti, so uddesatthāya vā paripucchatthāya vā gato, āgatamatte dātabbaṃ, adātuṃ na vaṭṭati. Cīvare pana appahonte satiyā paccāsāya anuññātakālaṃ ṭhapetuṃ vaṭṭati. Sūcisuttacīvarakārakānaṃ alābhena tato parampi vinayakammaṃ katvā ṭhapetuṃ vaṭṭati. ‘‘Imasmiṃ jiṇṇe puna īdisaṃ kuto labhissāmī’’ti pana ṭhapetuṃ na vaṭṭati, sannidhi ca hoti, sallekhañca kopeti.

    యానసన్నిధిమ్హి యానం నామ వయ్హం, రథో, సకటం, సన్దమానికా, సివికా, పాటఙ్కీతి; నేతం పబ్బజితస్స యానం. ఉపాహనా పన పబ్బజితస్స యానంయేవ. ఏకభిక్ఖుస్స హి ఏకో అరఞ్ఞత్థాయ, ఏకో ధోతపాదకత్థాయాతి, ఉక్కంసతో ద్వే ఉపాహనసఙ్ఘాటా వట్టన్తి. తతియం లభిత్వా అఞ్ఞస్స దాతబ్బో. ‘‘ఇమస్మిం జిణ్ణే అఞ్ఞం కుతో లభిస్సామీ’’తి హి ఠపేతుం న వట్టతి, సన్నిధి చ హోతి, సల్లేఖఞ్చ కోపేతి.

    Yānasannidhimhi yānaṃ nāma vayhaṃ, ratho, sakaṭaṃ, sandamānikā, sivikā, pāṭaṅkīti; netaṃ pabbajitassa yānaṃ. Upāhanā pana pabbajitassa yānaṃyeva. Ekabhikkhussa hi eko araññatthāya, eko dhotapādakatthāyāti, ukkaṃsato dve upāhanasaṅghāṭā vaṭṭanti. Tatiyaṃ labhitvā aññassa dātabbo. ‘‘Imasmiṃ jiṇṇe aññaṃ kuto labhissāmī’’ti hi ṭhapetuṃ na vaṭṭati, sannidhi ca hoti, sallekhañca kopeti.

    సయనసన్నిధిమ్హి సయనన్తి మఞ్చో. ఏకస్స భిక్ఖునో ఏకో గబ్భే, ఏకో దివాఠానేతి ఉక్కంసతో ద్వే మఞ్చా వట్టన్తి. తతో ఉత్తరి లభిత్వా అఞ్ఞస్స భిక్ఖునో వా గణస్స వా దాతబ్బో; అదాతుం న వట్టతి. సన్నిధి చ హోతి, సల్లేఖఞ్చ కోపేతి.

    Sayanasannidhimhi sayananti mañco. Ekassa bhikkhuno eko gabbhe, eko divāṭhāneti ukkaṃsato dve mañcā vaṭṭanti. Tato uttari labhitvā aññassa bhikkhuno vā gaṇassa vā dātabbo; adātuṃ na vaṭṭati. Sannidhi ca hoti, sallekhañca kopeti.

    గన్ధసన్నిధిమ్హి భిక్ఖునో కణ్డుకచ్ఛుఛవిదోసాదిఆబాధే సతి గన్ధా వట్టన్తి. తే గన్ధే ఆహరాపేత్వా తస్మిం రోగే వూపసన్తే అఞ్ఞేసం వా ఆబాధికానం దాతబ్బా, ద్వారే పఞ్చఙ్గులిఘరధూపనాదీసు వా ఉపనేతబ్బా. ‘‘పున రోగే సతి భవిస్సన్తీ’’తి పన ఠపేతుం న వట్టతి, సన్నిధి చ హోతి, సల్లేఖఞ్చ కోపేతి.

    Gandhasannidhimhi bhikkhuno kaṇḍukacchuchavidosādiābādhe sati gandhā vaṭṭanti. Te gandhe āharāpetvā tasmiṃ roge vūpasante aññesaṃ vā ābādhikānaṃ dātabbā, dvāre pañcaṅguligharadhūpanādīsu vā upanetabbā. ‘‘Puna roge sati bhavissantī’’ti pana ṭhapetuṃ na vaṭṭati, sannidhi ca hoti, sallekhañca kopeti.

    ఆమిసన్తి వుత్తావసేసం దట్ఠబ్బం. సేయ్యథిదం, ఇధేకచ్చో భిక్ఖు – ‘‘తథారూపే కాలే ఉపకారాయ భవిస్సతీ’’తి తిలతణ్డులముగ్గమాసనాళికేరలోణమచ్ఛమంసవల్లూరసప్పితేలగుళభాజనాదీని ఆహరాపేత్వా ఠపేతి. సో వస్సకాలే కాలస్సేవ సామణేరేహి యాగుం పచాపేత్వా పరిభుఞ్జిత్వా ‘‘సామణేర, ఉదకకద్దమే దుక్ఖం గామం పవిసితుం, గచ్ఛ అసుకం కులం గన్త్వా మయ్హం విహారే నిసిన్నభావం ఆరోచేహి; అసుకకులతో దధిఆదీని ఆహరా’’తి పేసేతి. భిక్ఖూహి – ‘‘కిం, భన్తే, గామం పవిసిస్సథా’’తి వుత్తేపి, ‘‘దుప్పవేసో, ఆవుసో, ఇదాని గామో’’తి వదతి. తే – ‘‘హోతు, భన్తే, అచ్ఛథ తుమ్హే, మయం భిక్ఖం పరియేసిత్వా ఆహరిస్సామా’’తి గచ్ఛన్తి. అథ సామణేరోపి దధిఆదీని ఆహరిత్వా భత్తఞ్చ బ్యఞ్జనఞ్చ సమ్పాదేత్వా ఉపనేతి, తం భుఞ్జన్తస్సేవ ఉపట్ఠాకా భత్తం పహిణన్తి, తతోపి మనాపం మనాపం భుఞ్జతి. అథ భిక్ఖూ పిణ్డపాతం గహేత్వా ఆగచ్ఛన్తి, తతోపి మనాపం మనాపం గీవాయామకం భుఞ్జతియేవ. ఏవం చతుమాసమ్పి వీతినామేతి. అయం వుచ్చతి – ‘‘భిక్ఖు ముణ్డకుటుమ్బికజీవికం జీవతి, న సమణజీవిక’’న్తి. ఏవరూపో ఆమిససన్నిధి నామ హోతి.

    Āmisanti vuttāvasesaṃ daṭṭhabbaṃ. Seyyathidaṃ, idhekacco bhikkhu – ‘‘tathārūpe kāle upakārāya bhavissatī’’ti tilataṇḍulamuggamāsanāḷikeraloṇamacchamaṃsavallūrasappitelaguḷabhājanādīni āharāpetvā ṭhapeti. So vassakāle kālasseva sāmaṇerehi yāguṃ pacāpetvā paribhuñjitvā ‘‘sāmaṇera, udakakaddame dukkhaṃ gāmaṃ pavisituṃ, gaccha asukaṃ kulaṃ gantvā mayhaṃ vihāre nisinnabhāvaṃ ārocehi; asukakulato dadhiādīni āharā’’ti peseti. Bhikkhūhi – ‘‘kiṃ, bhante, gāmaṃ pavisissathā’’ti vuttepi, ‘‘duppaveso, āvuso, idāni gāmo’’ti vadati. Te – ‘‘hotu, bhante, acchatha tumhe, mayaṃ bhikkhaṃ pariyesitvā āharissāmā’’ti gacchanti. Atha sāmaṇeropi dadhiādīni āharitvā bhattañca byañjanañca sampādetvā upaneti, taṃ bhuñjantasseva upaṭṭhākā bhattaṃ pahiṇanti, tatopi manāpaṃ manāpaṃ bhuñjati. Atha bhikkhū piṇḍapātaṃ gahetvā āgacchanti, tatopi manāpaṃ manāpaṃ gīvāyāmakaṃ bhuñjatiyeva. Evaṃ catumāsampi vītināmeti. Ayaṃ vuccati – ‘‘bhikkhu muṇḍakuṭumbikajīvikaṃ jīvati, na samaṇajīvika’’nti. Evarūpo āmisasannidhi nāma hoti.

    భిక్ఖునో పన వసనట్ఠానే ఏకా తణ్డులనాళి, ఏకో గుళపిణ్డో, చతుభాగమత్తం సప్పీతి ఏత్తకం నిధేతుం వట్టతి, అకాలే సమ్పత్తచోరానం అత్థాయ. తే హి ఏత్తకమ్పి ఆమిసపటిసన్థారం అలభన్తా జీవితాపి వోరోపేయ్యుం, తస్మా సచే ఏత్తకం నత్థి, ఆహరాపేత్వాపి ఠపేతుం వట్టతి. అఫాసుకకాలే చ యదేత్థ కప్పియం, తం అత్తనాపి పరిభుఞ్జితుం వట్టతి. కప్పియకుటియం పన బహుం ఠపేన్తస్సాపి సన్నిధి నామ నత్థి. తథాగతస్స పన తణ్డులనాళిఆదీసు వా యం కిఞ్చి చతురతనమత్తం వా పిలోతికఖణ్డం ‘‘ఇదం మే అజ్జ వా స్వే వా భవిస్సతీ’’తి ఠపితం నామ నత్థి.

    Bhikkhuno pana vasanaṭṭhāne ekā taṇḍulanāḷi, eko guḷapiṇḍo, catubhāgamattaṃ sappīti ettakaṃ nidhetuṃ vaṭṭati, akāle sampattacorānaṃ atthāya. Te hi ettakampi āmisapaṭisanthāraṃ alabhantā jīvitāpi voropeyyuṃ, tasmā sace ettakaṃ natthi, āharāpetvāpi ṭhapetuṃ vaṭṭati. Aphāsukakāle ca yadettha kappiyaṃ, taṃ attanāpi paribhuñjituṃ vaṭṭati. Kappiyakuṭiyaṃ pana bahuṃ ṭhapentassāpi sannidhi nāma natthi. Tathāgatassa pana taṇḍulanāḷiādīsu vā yaṃ kiñci caturatanamattaṃ vā pilotikakhaṇḍaṃ ‘‘idaṃ me ajja vā sve vā bhavissatī’’ti ṭhapitaṃ nāma natthi.

    ౧౩. విసూకదస్సనేసు నచ్చం నామ యం కిఞ్చి నచ్చం, తం మగ్గం గచ్ఛన్తేనాపి గీవం పసారేత్వా దట్ఠుం న వట్టతి. విత్థారవినిచ్ఛయో పనేత్థ సమన్తపాసాదికాయం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. యథా చేత్థ, ఏవం సబ్బేసు సిక్ఖాపదపటిసంయుత్తేసు సుత్తపదేసు. ఇతో పరఞ్హి ఏత్తకమ్పి అవత్వా తత్థ తత్థ పయోజనమత్తమేవ వణ్ణయిస్సామాతి.

    13. Visūkadassanesu naccaṃ nāma yaṃ kiñci naccaṃ, taṃ maggaṃ gacchantenāpi gīvaṃ pasāretvā daṭṭhuṃ na vaṭṭati. Vitthāravinicchayo panettha samantapāsādikāyaṃ vuttanayeneva veditabbo. Yathā cettha, evaṃ sabbesu sikkhāpadapaṭisaṃyuttesu suttapadesu. Ito parañhi ettakampi avatvā tattha tattha payojanamattameva vaṇṇayissāmāti.

    పేక్ఖన్తి నటసమజ్జం. అక్ఖానన్తి భారతయుజ్ఝనాదికం. యస్మిం ఠానే కథీయతి, తత్థ గన్తుమ్పి న వట్టతి. పాణిస్సరన్తి కంసతాళం, పాణితాళన్తిపి వదన్తి. వేతాళన్తి ఘనతాళం, మన్తేన మతసరీరుట్ఠాపనన్తిపి ఏకే. కుమ్భథూణన్తి చతురస్సఅమ్బణకతాళం, కుమ్భసద్దన్తిపి ఏకే. సోభనకన్తి నటానం అబ్భోక్కిరణం, సోభనకరం వా, పటిభానచిత్తన్తి వుత్తం హోతి. చణ్డాలన్తి అయోగుళకీళా, చణ్డాలానం సాణధోవనకీళాతిపి వదన్తి. వంసన్తి వేళుం ఉస్సాపేత్వా కీళనం.

    Pekkhanti naṭasamajjaṃ. Akkhānanti bhāratayujjhanādikaṃ. Yasmiṃ ṭhāne kathīyati, tattha gantumpi na vaṭṭati. Pāṇissaranti kaṃsatāḷaṃ, pāṇitāḷantipi vadanti. Vetāḷanti ghanatāḷaṃ, mantena matasarīruṭṭhāpanantipi eke. Kumbhathūṇanti caturassaambaṇakatāḷaṃ, kumbhasaddantipi eke. Sobhanakanti naṭānaṃ abbhokkiraṇaṃ, sobhanakaraṃ vā, paṭibhānacittanti vuttaṃ hoti. Caṇḍālanti ayoguḷakīḷā, caṇḍālānaṃ sāṇadhovanakīḷātipi vadanti. Vaṃsanti veḷuṃ ussāpetvā kīḷanaṃ.

    ధోవనన్తి అట్ఠిధోవనం, ఏకచ్చేసు కిర జనపదేసు కాలఙ్కతే ఞాతకే న ఝాపేన్తి, నిఖణిత్వా ఠపేన్తి. అథ నేసం పూతిభూతం కాయం ఞత్వా నీహరిత్వా అట్ఠీని ధోవిత్వా గన్ధేహి మక్ఖేత్వా ఠపేన్తి. తే నక్ఖత్తకాలే ఏకస్మిం ఠానే అట్ఠీని ఠపేత్వా ఏకస్మిం ఠానే సురాదీని ఠపేత్వా రోదన్తా పరిదేవన్తా సురం పివన్తి. వుత్తమ్పి చేతం – ‘‘అత్థి, భిక్ఖవే , దక్ఖిణేసు జనపదేసు అట్ఠిధోవనం నామ, తత్థ హోతి అన్నమ్పి పానమ్పి ఖజ్జమ్పి భోజ్జమ్పి లేయ్యమ్పి పేయ్యమ్పి నచ్చమ్పి గీతమ్పి వాదితమ్పి. అత్థేతం, భిక్ఖవే, ధోవనం, నేతం నత్థీతి వదామీ’’తి (అ॰ ని॰ ౧౦.౧౦౭). ఏకచ్చే పన ఇన్దజాలేన అట్ఠిధోవనం ధోవనన్తిపి వదన్తి.

    Dhovananti aṭṭhidhovanaṃ, ekaccesu kira janapadesu kālaṅkate ñātake na jhāpenti, nikhaṇitvā ṭhapenti. Atha nesaṃ pūtibhūtaṃ kāyaṃ ñatvā nīharitvā aṭṭhīni dhovitvā gandhehi makkhetvā ṭhapenti. Te nakkhattakāle ekasmiṃ ṭhāne aṭṭhīni ṭhapetvā ekasmiṃ ṭhāne surādīni ṭhapetvā rodantā paridevantā suraṃ pivanti. Vuttampi cetaṃ – ‘‘atthi, bhikkhave , dakkhiṇesu janapadesu aṭṭhidhovanaṃ nāma, tattha hoti annampi pānampi khajjampi bhojjampi leyyampi peyyampi naccampi gītampi vāditampi. Atthetaṃ, bhikkhave, dhovanaṃ, netaṃ natthīti vadāmī’’ti (a. ni. 10.107). Ekacce pana indajālena aṭṭhidhovanaṃ dhovanantipi vadanti.

    హత్థియుద్ధాదీసు భిక్ఖునో నేవ హత్థిఆదీహి సద్ధిం యుజ్ఝితుం, న తే యుజ్ఝాపేతుం, న యుజ్ఝన్తే దట్ఠుం వట్టతి. నిబ్బుద్ధన్తి మల్లయుద్ధం. ఉయ్యోధికన్తి యత్థ సమ్పహారో దిస్సతి. బలగ్గన్తి బలగణనట్ఠానం. సేనాబ్యూహన్తి సేనానివేసో, సకటబ్యూహాదివసేన సేనాయ నివేసనం. అనీకదస్సనన్తి – ‘‘తయో హత్థీ పచ్ఛిమం హత్థానీక’’న్తిఆదినా (పాచి॰ ౩౨౪) నయేన వుత్తస్స అనీకస్స దస్సనం.

    Hatthiyuddhādīsu bhikkhuno neva hatthiādīhi saddhiṃ yujjhituṃ, na te yujjhāpetuṃ, na yujjhante daṭṭhuṃ vaṭṭati. Nibbuddhanti mallayuddhaṃ. Uyyodhikanti yattha sampahāro dissati. Balagganti balagaṇanaṭṭhānaṃ. Senābyūhanti senāniveso, sakaṭabyūhādivasena senāya nivesanaṃ. Anīkadassananti – ‘‘tayo hatthī pacchimaṃ hatthānīka’’ntiādinā (pāci. 324) nayena vuttassa anīkassa dassanaṃ.

    ౧౪. పమాదో ఏత్థ తిట్ఠతీతి పమాదట్ఠానం. జూతఞ్చ తం పమాదట్ఠానఞ్చాతి జూతప్పమాదట్ఠానం. ఏకేకాయ పన్తియా అట్ఠ అట్ఠ పదాని అస్సాతి అట్ఠపదం దసపదేపి ఏసేవ నయో. ఆకాసన్తి అట్ఠపదదసపదేసు వియ ఆకాసేయేవ కీళనం. పరిహారపథన్తి భూమియం నానాపథమణ్డలం కత్వా తత్థ తత్థ పరిహరితబ్బం, పథం పరిహరన్తానం కీళనం. సన్తికన్తి సన్తికకీళనం. ఏకజ్ఝం ఠపితా సారియో వా సక్ఖరాయో వా అచాలేన్తా నఖేనేవ అపనేన్తి చ ఉపనేన్తి చ, సచే తత్థ కాచి చలతి, పరాజయో హోతి, ఏవరూపాయ కీళాయేతం అధివచనం. ఖలికన్తి జూతఫలకే పాసకకీళనం. ఘటికా వుచ్చతి దీఘదణ్డకేన రస్సదణ్డకం పహరణకీళనం. సలాకహత్థన్తి లాఖాయ వా మఞ్జిట్ఠికాయ వా పిట్ఠోదకేన వా సలాకహత్థం తేమేత్వా – ‘‘కిం హోతూ’’తి భూమియం వా భిత్తియం వా తం పహరిత్వా హత్థిఅస్సాదిరూపదస్సనకీళనం. అక్ఖన్తి గుళకీళా. పఙ్గచీరం వుచ్చతి పణ్ణనాళికం, తం ధమన్తా కీళన్తి. వఙ్కకన్తి గామదారకానం కీళనకం ఖుద్దకనఙ్గలం. మోక్ఖచికా వుచ్చతి సమ్పరివత్తనకీళా, ఆకాసే వా దణ్డకం గహేత్వా భూమియం వా సీసం ఠపేత్వా హేట్ఠుపరియభావేన పరివత్తనకీళాతి వుత్తం హోతి. చిఙ్గులికం వుచ్చతి తాలపణ్ణాదీహి కతం వాతప్పహారేన పరిబ్భమనచక్కం. పత్తాళ్హకం వుచ్చతి పణ్ణనాళికా. తాయ వాలుకాదీని మినన్తా కీళన్తి. రథకన్తి ఖుద్దకరథం. ధనుకన్తి ఖుద్దకధనుమేవ. అక్ఖరికా వుచ్చతి ఆకాసే వా పిట్ఠియం వా అక్ఖరజాననకీళా. మనేసికా నామ మనసా చిన్తితజాననకీళా. యథావజ్జం నామ కాణకుణిఖుజ్జాదీనం యం యం వజ్జం, తం తం పయోజేత్వా దస్సనకీళా.

    14. Pamādo ettha tiṭṭhatīti pamādaṭṭhānaṃ. Jūtañca taṃ pamādaṭṭhānañcāti jūtappamādaṭṭhānaṃ. Ekekāya pantiyā aṭṭha aṭṭha padāni assāti aṭṭhapadaṃ dasapadepi eseva nayo. Ākāsanti aṭṭhapadadasapadesu viya ākāseyeva kīḷanaṃ. Parihārapathanti bhūmiyaṃ nānāpathamaṇḍalaṃ katvā tattha tattha pariharitabbaṃ, pathaṃ pariharantānaṃ kīḷanaṃ. Santikanti santikakīḷanaṃ. Ekajjhaṃ ṭhapitā sāriyo vā sakkharāyo vā acālentā nakheneva apanenti ca upanenti ca, sace tattha kāci calati, parājayo hoti, evarūpāya kīḷāyetaṃ adhivacanaṃ. Khalikanti jūtaphalake pāsakakīḷanaṃ. Ghaṭikā vuccati dīghadaṇḍakena rassadaṇḍakaṃ paharaṇakīḷanaṃ. Salākahatthanti lākhāya vā mañjiṭṭhikāya vā piṭṭhodakena vā salākahatthaṃ temetvā – ‘‘kiṃ hotū’’ti bhūmiyaṃ vā bhittiyaṃ vā taṃ paharitvā hatthiassādirūpadassanakīḷanaṃ. Akkhanti guḷakīḷā. Paṅgacīraṃ vuccati paṇṇanāḷikaṃ, taṃ dhamantā kīḷanti. Vaṅkakanti gāmadārakānaṃ kīḷanakaṃ khuddakanaṅgalaṃ. Mokkhacikā vuccati samparivattanakīḷā, ākāse vā daṇḍakaṃ gahetvā bhūmiyaṃ vā sīsaṃ ṭhapetvā heṭṭhupariyabhāvena parivattanakīḷāti vuttaṃ hoti. Ciṅgulikaṃ vuccati tālapaṇṇādīhi kataṃ vātappahārena paribbhamanacakkaṃ. Pattāḷhakaṃ vuccati paṇṇanāḷikā. Tāya vālukādīni minantā kīḷanti. Rathakanti khuddakarathaṃ. Dhanukanti khuddakadhanumeva. Akkharikā vuccati ākāse vā piṭṭhiyaṃ vā akkharajānanakīḷā. Manesikā nāma manasā cintitajānanakīḷā. Yathāvajjaṃ nāma kāṇakuṇikhujjādīnaṃ yaṃ yaṃ vajjaṃ, taṃ taṃ payojetvā dassanakīḷā.

    ౧౫. ఆసన్దిన్తి పమాణాతిక్కన్తాసనం. అనుయుత్తా విహరన్తీతి ఇదం అపేక్ఖిత్వా పన సబ్బపదేసు ఉపయోగవచనం కతం. పల్లఙ్కోతి పాదేసు వాళరూపాని ఠపేత్వా కతో. గోనకోతి దీఘలోమకో మహాకోజవో, చతురఙ్గులాధికాని కిర తస్స లోమాని. చిత్తకన్తి వానవిచిత్తం ఉణ్ణామయత్థరణం. పటికాతి ఉణ్ణామయో సేతత్థరణో. పటలికాతి ఘనపుప్ఫకో ఉణ్ణామయత్థరణో. యో ఆమలకపత్తోతిపి వుచ్చతి. తూలికాతి తిణ్ణం తూలానం అఞ్ఞతరపుణ్ణా తూలికా. వికతికాతి సీహబ్యగ్ఘాదిరూపవిచిత్రో ఉణ్ణామయత్థరణో. ఉద్దలోమీతి ఉభయతోదసం ఉణ్ణామయత్థరణం, కేచి ‘‘ఏకతోఉగ్గతపుప్ఫ’’న్తి వదన్తి. ఏకన్తలోమీతి ఏకతోదసం ఉణ్ణామయత్థరణం. కేచి ‘‘ఉభతోఉగ్గతపుప్ఫ’’న్తి వదన్తి. కట్టిస్సన్తి రతనపరిసిబ్బితం కోసేయ్యకట్టిస్సమయపచ్చత్థరణం. కోసేయ్యన్తి రతనపరిసిబ్బితమేవ కోసియసుత్తమయపచ్చత్థరణం. సుద్ధకోసేయ్యం పన వట్టతీతి వినయే వుత్తం. దీఘనికాయట్ఠకథాయం పన ‘‘ఠపేత్వా తూలికం సబ్బానేవ గోనకాదీని రతనపరిసిబ్బితాని న వట్టన్తీ’’తి వుత్తం.

    15.Āsandinti pamāṇātikkantāsanaṃ. Anuyuttā viharantīti idaṃ apekkhitvā pana sabbapadesu upayogavacanaṃ kataṃ. Pallaṅkoti pādesu vāḷarūpāni ṭhapetvā kato. Gonakoti dīghalomako mahākojavo, caturaṅgulādhikāni kira tassa lomāni. Cittakanti vānavicittaṃ uṇṇāmayattharaṇaṃ. Paṭikāti uṇṇāmayo setattharaṇo. Paṭalikāti ghanapupphako uṇṇāmayattharaṇo. Yo āmalakapattotipi vuccati. Tūlikāti tiṇṇaṃ tūlānaṃ aññatarapuṇṇā tūlikā. Vikatikāti sīhabyagghādirūpavicitro uṇṇāmayattharaṇo. Uddalomīti ubhayatodasaṃ uṇṇāmayattharaṇaṃ, keci ‘‘ekatouggatapuppha’’nti vadanti. Ekantalomīti ekatodasaṃ uṇṇāmayattharaṇaṃ. Keci ‘‘ubhatouggatapuppha’’nti vadanti. Kaṭṭissanti ratanaparisibbitaṃ koseyyakaṭṭissamayapaccattharaṇaṃ. Koseyyanti ratanaparisibbitameva kosiyasuttamayapaccattharaṇaṃ. Suddhakoseyyaṃ pana vaṭṭatīti vinaye vuttaṃ. Dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ṭhapetvā tūlikaṃ sabbāneva gonakādīni ratanaparisibbitāni na vaṭṭantī’’ti vuttaṃ.

    కుత్తకన్తి సోళసన్నం నాటకిత్థీనం ఠత్వా నచ్చనయోగ్గం ఉణ్ణామయత్థరణం. హత్థత్థరం అస్సత్థరన్తి హత్థిఅస్సపిట్ఠీసు అత్థరణఅత్థరకాయేవ. రథత్థరేపి ఏసేవ నయో. అజినప్పవేణీతి అజినచమ్మేహి మఞ్చప్పమాణేన సిబ్బిత్వా కతా పవేణీ. కదలీమిగపవరపచ్చత్థరణన్తి కదలీమిగచమ్మం నామ అత్థి, తేన కతం పవరపచ్చత్థరణం; ఉత్తమపచ్చత్థరణన్తి అత్థో. తం కిర సేతవత్థస్స ఉపరి కదలీమిగచమ్మం పత్థరిత్వా సిబ్బేత్వా కరోన్తి. సఉత్తరచ్ఛదన్తి సహ ఉత్తరచ్ఛదేన, ఉపరిబద్ధేన రత్తవితానేన సద్ధిన్తి అత్థో. సేతవితానమ్పి హేట్ఠా అకప్పియపచ్చత్థరణే సతి న వట్టతి, అసతి పన వట్టతి. ఉభతోలోహితకూపధానన్తి సీసూపధానఞ్చ పాదూపధానఞ్చాతి మఞ్చస్స ఉభతోలోహితకం ఉపధానం, ఏతం న కప్పతి. యం పన ఏకమేవ ఉపధానం ఉభోసు పస్సేసు రత్తం వా హోతి పదుమవణ్ణం వా విచిత్రం వా, సచే పమాణయుత్తం, వట్టతి. మహాఉపధానం పన పటిక్ఖిత్తం. అలోహితకాని ద్వేపి వట్టన్తియేవ. తతో ఉత్తరి లభిత్వా అఞ్ఞేసం దాతబ్బాని. దాతుం అసక్కోన్తో మఞ్చే తిరియం అత్థరిత్వా ఉపరి పచ్చత్థరణం దత్వా నిపజ్జితుమ్పి లభతి. ఆసన్దీఆదీసు పన వుత్తనయేనేవ పటిపజ్జితబ్బం. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, ఆసన్దియా పాదే ఛిన్దిత్వా పరిభుఞ్జితుం, పల్లఙ్కస్స వాళే భిన్దిత్వా పరిభుఞ్జితుం, తూలికం విజటేత్వా బిమ్బోహనం కాతుం, అవసేసం భుమ్మత్థరణం కాతు’’న్తి (చూళవ॰ ౨౯౭).

    Kuttakanti soḷasannaṃ nāṭakitthīnaṃ ṭhatvā naccanayoggaṃ uṇṇāmayattharaṇaṃ. Hatthattharaṃ assattharanti hatthiassapiṭṭhīsu attharaṇaattharakāyeva. Rathattharepi eseva nayo. Ajinappaveṇīti ajinacammehi mañcappamāṇena sibbitvā katā paveṇī. Kadalīmigapavarapaccattharaṇanti kadalīmigacammaṃ nāma atthi, tena kataṃ pavarapaccattharaṇaṃ; uttamapaccattharaṇanti attho. Taṃ kira setavatthassa upari kadalīmigacammaṃ pattharitvā sibbetvā karonti. Sauttaracchadanti saha uttaracchadena, uparibaddhena rattavitānena saddhinti attho. Setavitānampi heṭṭhā akappiyapaccattharaṇe sati na vaṭṭati, asati pana vaṭṭati. Ubhatolohitakūpadhānanti sīsūpadhānañca pādūpadhānañcāti mañcassa ubhatolohitakaṃ upadhānaṃ, etaṃ na kappati. Yaṃ pana ekameva upadhānaṃ ubhosu passesu rattaṃ vā hoti padumavaṇṇaṃ vā vicitraṃ vā, sace pamāṇayuttaṃ, vaṭṭati. Mahāupadhānaṃ pana paṭikkhittaṃ. Alohitakāni dvepi vaṭṭantiyeva. Tato uttari labhitvā aññesaṃ dātabbāni. Dātuṃ asakkonto mañce tiriyaṃ attharitvā upari paccattharaṇaṃ datvā nipajjitumpi labhati. Āsandīādīsu pana vuttanayeneva paṭipajjitabbaṃ. Vuttañhetaṃ – ‘‘anujānāmi, bhikkhave, āsandiyā pāde chinditvā paribhuñjituṃ, pallaṅkassa vāḷe bhinditvā paribhuñjituṃ, tūlikaṃ vijaṭetvā bimbohanaṃ kātuṃ, avasesaṃ bhummattharaṇaṃ kātu’’nti (cūḷava. 297).

    ౧౬. ఉచ్ఛాదనాదీసు మాతుకుచ్ఛితో నిక్ఖన్తదారకానం సరీరగన్ధో ద్వాదసవస్సపత్తకాలే నస్సతి, తేసం సరీరదుగ్గన్ధహరణత్థాయ గన్ధచుణ్ణాదీహి ఉచ్ఛాదేన్తి, ఏవరూపం ఉచ్ఛాదనం న వట్టతి. పుఞ్ఞవన్తే పన దారకే ఊరూసు నిపజ్జాపేత్వా తేలేన మక్ఖేత్వా హత్థపాదఊరునాభిఆదీనం సణ్ఠానసమ్పాదనత్థం పరిమద్దన్తి, ఏవరూపం పరిమద్దనం న వట్టతి.

    16. Ucchādanādīsu mātukucchito nikkhantadārakānaṃ sarīragandho dvādasavassapattakāle nassati, tesaṃ sarīraduggandhaharaṇatthāya gandhacuṇṇādīhi ucchādenti, evarūpaṃ ucchādanaṃ na vaṭṭati. Puññavante pana dārake ūrūsu nipajjāpetvā telena makkhetvā hatthapādaūrunābhiādīnaṃ saṇṭhānasampādanatthaṃ parimaddanti, evarūpaṃ parimaddanaṃ na vaṭṭati.

    న్హాపనన్తి తేసంయేవ దారకానం గన్ధాదీహి న్హాపనం. సమ్బాహనన్తి మహామల్లానం వియ హత్థపాదే ముగ్గరాదీహి పహరిత్వా బాహువడ్ఢనం. ఆదాసన్తి యం కిఞ్చి ఆదాసం పరిహరితుం న వట్టతి. అఞ్జనన్తి అలఙ్కారఞ్జనమేవ. మాలాతి బద్ధమాలా వా అబద్ధమాలా వా. విలేపనన్తి యం కిఞ్చి ఛవిరాగకరణం. ముఖచుణ్ణం ముఖలేపనన్తి ముఖే కాళపీళకాదీనం హరణత్థాయ మత్తికకక్కం దేన్తి, తేన లోహితే చలితే సాసపకక్కం దేన్తి, తేన దోసే ఖాదితే తిలకక్కం దేన్తి, తేన లోహితే సన్నిసిన్నే హలిద్దికక్కం దేన్తి, తేన ఛవివణ్ణే ఆరూళ్హే ముఖచుణ్ణకేన ముఖం చుణ్ణేన్తి, తం సబ్బం న వట్టతి.

    Nhāpananti tesaṃyeva dārakānaṃ gandhādīhi nhāpanaṃ. Sambāhananti mahāmallānaṃ viya hatthapāde muggarādīhi paharitvā bāhuvaḍḍhanaṃ. Ādāsanti yaṃ kiñci ādāsaṃ pariharituṃ na vaṭṭati. Añjananti alaṅkārañjanameva. Mālāti baddhamālā vā abaddhamālā vā. Vilepananti yaṃ kiñci chavirāgakaraṇaṃ. Mukhacuṇṇaṃ mukhalepananti mukhe kāḷapīḷakādīnaṃ haraṇatthāya mattikakakkaṃ denti, tena lohite calite sāsapakakkaṃ denti, tena dose khādite tilakakkaṃ denti, tena lohite sannisinne haliddikakkaṃ denti, tena chavivaṇṇe ārūḷhe mukhacuṇṇakena mukhaṃ cuṇṇenti, taṃ sabbaṃ na vaṭṭati.

    హత్థబన్ధాదీసు హత్థే విచిత్రసఙ్ఖకపాలాదీని బన్ధిత్వా విచరన్తి, తం వా అఞ్ఞం వా సబ్బమ్పి హత్థాభరణం న వట్టతి, అపరే సిఖం బన్ధిత్వా విచరన్తి. సువణ్ణచీరకముత్తలతాదీహి చ తం పరిక్ఖిపన్తి; తం సబ్బం న వట్టతి. అపరే చతుహత్థదణ్డం వా అఞ్ఞం వా పన అలఙ్కతదణ్డకం గహేత్వా విచరన్తి, తథా ఇత్థిపురిసరూపాదివిచిత్తం భేసజ్జనాళికం సుపరిక్ఖిత్తం వామపస్సే ఓలగ్గితం; అపరే కణ్ణికరతనపరిక్ఖిత్తకోసం అతితిఖిణం అసిం, పఞ్చవణ్ణసుత్తసిబ్బితం మకరదన్తకాదివిచిత్తం ఛత్తం, సువణ్ణరజతాదివిచిత్రా మోరపిఞ్ఛాదిపరిక్ఖిత్తా ఉపాహనా, కేచి రతనమత్తాయామం చతురఙ్గులవిత్థతం కేసన్తపరిచ్ఛేదం దస్సేత్వా మేఘముఖే విజ్జులతం వియ నలాటే ఉణ్హీసపట్టం బన్ధన్తి, చూళామణిం ధారేన్తి, చామరవాలబీజనిం ధారేన్తి, తం సబ్బం న వట్టతి.

    Hatthabandhādīsu hatthe vicitrasaṅkhakapālādīni bandhitvā vicaranti, taṃ vā aññaṃ vā sabbampi hatthābharaṇaṃ na vaṭṭati, apare sikhaṃ bandhitvā vicaranti. Suvaṇṇacīrakamuttalatādīhi ca taṃ parikkhipanti; taṃ sabbaṃ na vaṭṭati. Apare catuhatthadaṇḍaṃ vā aññaṃ vā pana alaṅkatadaṇḍakaṃ gahetvā vicaranti, tathā itthipurisarūpādivicittaṃ bhesajjanāḷikaṃ suparikkhittaṃ vāmapasse olaggitaṃ; apare kaṇṇikaratanaparikkhittakosaṃ atitikhiṇaṃ asiṃ, pañcavaṇṇasuttasibbitaṃ makaradantakādivicittaṃ chattaṃ, suvaṇṇarajatādivicitrā morapiñchādiparikkhittā upāhanā, keci ratanamattāyāmaṃ caturaṅgulavitthataṃ kesantaparicchedaṃ dassetvā meghamukhe vijjulataṃ viya nalāṭe uṇhīsapaṭṭaṃ bandhanti, cūḷāmaṇiṃ dhārenti, cāmaravālabījaniṃ dhārenti, taṃ sabbaṃ na vaṭṭati.

    ౧౭. అనియ్యానికత్తా సగ్గమోక్ఖమగ్గానం తిరచ్ఛానభూతా కథాతి తిరచ్ఛానకథా. తత్థ రాజానం ఆరబ్భ మహాసమ్మతో మన్ధాతా ధమ్మాసోకో ఏవం మహానుభావోతిఆదినా నయేన పవత్తా కథా రాజకథా. ఏస నయో చోరకథాదీసు. తేసు అసుకో రాజా అభిరూపో దస్సనీయోతిఆదినా నయేన గేహస్సితకథావ తిరచ్ఛానకథా హోతి. సోపి నామ ఏవం మహానుభావో ఖయం గతోతి ఏవం పవత్తా పన కమ్మట్ఠానభావే తిట్ఠతి. చోరేసు మూలదేవో ఏవం మహానుభావో, మేఘమాలో ఏవం మహానుభావోతి తేసం కమ్మం పటిచ్చ అహో సూరాతి గేహస్సితకథావ తిరచ్ఛానకథా. యుద్ధేపి భారతయుద్ధాదీసు అసుకేన అసుకో ఏవం మారితో, ఏవం విద్ధోతి కామస్సాదవసేనేవ కథా తిరచ్ఛానకథా. తేపి నామ ఖయం గతాతి ఏవం పవత్తా పన సబ్బత్థ కమ్మట్ఠానమేవ హోతి. అపి చ అన్నాదీసు ఏవం వణ్ణవన్తం గన్ధవన్తం రసవన్తం ఫస్ససమ్పన్నం ఖాదిమ్హ భుఞ్జిమ్హాతి కామస్సాదవసేన కథేతుం న వట్టతి. సాత్థకం పన కత్వా పుబ్బే ఏవం వణ్ణాదిసమ్పన్నం అన్నం పానం వత్థం సయనం మాలం గన్ధం సీలవన్తానం అదమ్హ, చేతియే పూజం కరిమ్హాతి కథేతుం వట్టతి. ఞాతికథాదీసు పన ‘‘అమ్హాకం ఞాతకా సూరా సమత్థా’’తి వా ‘‘పుబ్బే మయం ఏవం విచిత్రేహి యానేహి విచరిమ్హా’’తి వా అస్సాదవసేన వత్తుం న వట్టతి. సాత్థకం పన కత్వా ‘‘తేపి నో ఞాతకా ఖయం గతా’’తి వా ‘‘పుబ్బే మయం ఏవరూపా ఉపాహనా సఙ్ఘస్స అదమ్హా’’తి వా కథేతుం వట్టతి. గామకథాపి సునివిట్ఠదున్నివిట్ఠసుభిక్ఖదుబ్భిక్ఖాదివసేన వా ‘‘అసుకగామవాసినో సూరా సమత్థా’’తి వా ఏవం అస్సాదవసేన న వట్టతి. సాత్థకం పన కత్వా ‘‘సద్ధా పసన్నా’’తి వా ‘‘ఖయవయం గతా’’తి వా వత్తుం వట్టతి. నిగమనగరజనపదకథాదీసుపి ఏసేవ నయో.

    17. Aniyyānikattā saggamokkhamaggānaṃ tiracchānabhūtā kathāti tiracchānakathā. Tattha rājānaṃ ārabbha mahāsammato mandhātā dhammāsoko evaṃ mahānubhāvotiādinā nayena pavattā kathā rājakathā. Esa nayo corakathādīsu. Tesu asuko rājā abhirūpo dassanīyotiādinā nayena gehassitakathāva tiracchānakathā hoti. Sopi nāma evaṃ mahānubhāvo khayaṃ gatoti evaṃ pavattā pana kammaṭṭhānabhāve tiṭṭhati. Coresu mūladevo evaṃ mahānubhāvo, meghamālo evaṃ mahānubhāvoti tesaṃ kammaṃ paṭicca aho sūrāti gehassitakathāva tiracchānakathā. Yuddhepi bhāratayuddhādīsu asukena asuko evaṃ mārito, evaṃ viddhoti kāmassādavaseneva kathā tiracchānakathā. Tepi nāma khayaṃ gatāti evaṃ pavattā pana sabbattha kammaṭṭhānameva hoti. Api ca annādīsu evaṃ vaṇṇavantaṃ gandhavantaṃ rasavantaṃ phassasampannaṃ khādimha bhuñjimhāti kāmassādavasena kathetuṃ na vaṭṭati. Sātthakaṃ pana katvā pubbe evaṃ vaṇṇādisampannaṃ annaṃ pānaṃ vatthaṃ sayanaṃ mālaṃ gandhaṃ sīlavantānaṃ adamha, cetiye pūjaṃ karimhāti kathetuṃ vaṭṭati. Ñātikathādīsu pana ‘‘amhākaṃ ñātakā sūrā samatthā’’ti vā ‘‘pubbe mayaṃ evaṃ vicitrehi yānehi vicarimhā’’ti vā assādavasena vattuṃ na vaṭṭati. Sātthakaṃ pana katvā ‘‘tepi no ñātakā khayaṃ gatā’’ti vā ‘‘pubbe mayaṃ evarūpā upāhanā saṅghassa adamhā’’ti vā kathetuṃ vaṭṭati. Gāmakathāpi suniviṭṭhadunniviṭṭhasubhikkhadubbhikkhādivasena vā ‘‘asukagāmavāsino sūrā samatthā’’ti vā evaṃ assādavasena na vaṭṭati. Sātthakaṃ pana katvā ‘‘saddhā pasannā’’ti vā ‘‘khayavayaṃ gatā’’ti vā vattuṃ vaṭṭati. Nigamanagarajanapadakathādīsupi eseva nayo.

    ఇత్థికథాపి వణ్ణసణ్ఠానాదీని పటిచ్చ అస్సాదవసేన న వట్టతి, సద్ధా పసన్నా ఖయవయం గతాతి ఏవమేవ వట్టతి. సూరకథాపి ‘నన్దిమిత్తో నామ యోధో సూరో అహోసీ’తి అస్సాదవసేన న వట్టతి. సద్ధో అహోసి ఖయం గతోతి ఏవమేవ వట్టతి. విసిఖాకథాపి ‘‘అసుకా విసిఖా సునివిట్ఠా దున్నివిట్ఠా సూరా సమత్థా’’తి అస్సాదవసేన న వట్టతి. సద్ధా పసన్నా ఖయవయం గతాతి ఏవమేవ వట్టతి.

    Itthikathāpi vaṇṇasaṇṭhānādīni paṭicca assādavasena na vaṭṭati, saddhā pasannā khayavayaṃ gatāti evameva vaṭṭati. Sūrakathāpi ‘nandimitto nāma yodho sūro ahosī’ti assādavasena na vaṭṭati. Saddho ahosi khayaṃ gatoti evameva vaṭṭati. Visikhākathāpi ‘‘asukā visikhā suniviṭṭhā dunniviṭṭhā sūrā samatthā’’ti assādavasena na vaṭṭati. Saddhā pasannā khayavayaṃ gatāti evameva vaṭṭati.

    కుమ్భట్ఠానకథాతి ఉదకట్ఠానకథా, ఉదకతిత్థకథాతిపి వుచ్చతి, కుమ్భదాసికథా వా, సాపి ‘‘పాసాదికా నచ్చితుం గాయితుం ఛేకా’’తి అస్సాదవసేన న వట్టతి; సద్ధా పసన్నాతిఆదినా నయేనేవ వట్టతి. పుబ్బపేతకథాతి అతీతఞాతికథా. తత్థ వత్తమానఞాతికథాసదిసో వినిచ్ఛయో.

    Kumbhaṭṭhānakathāti udakaṭṭhānakathā, udakatitthakathātipi vuccati, kumbhadāsikathā vā, sāpi ‘‘pāsādikā naccituṃ gāyituṃ chekā’’ti assādavasena na vaṭṭati; saddhā pasannātiādinā nayeneva vaṭṭati. Pubbapetakathāti atītañātikathā. Tattha vattamānañātikathāsadiso vinicchayo.

    నానత్తకథాతి పురిమపచ్ఛిమకథాహి విముత్తా అవసేసా నానాసభావా నిరత్థకకథా. లోకక్ఖాయికాతి అయం లోకో కేన నిమ్మితో, అసుకేన నామ నిమ్మితో. కాకో సేతో, అట్ఠీనం సేతత్తా; బలాకా రత్తా. లోహితస్స రత్తత్తాతి ఏవమాదికా లోకాయతవితణ్డసల్లాపకథా.

    Nānattakathāti purimapacchimakathāhi vimuttā avasesā nānāsabhāvā niratthakakathā. Lokakkhāyikāti ayaṃ loko kena nimmito, asukena nāma nimmito. Kāko seto, aṭṭhīnaṃ setattā; balākā rattā. Lohitassa rattattāti evamādikā lokāyatavitaṇḍasallāpakathā.

    సముద్దక్ఖాయికా నామ కస్మా సముద్దో సాగరో? సాగరదేవేన ఖతో, తస్మా సాగరో. ఖతో మేతి హత్థముద్దాయ సయం నివేదితత్తా ‘‘సముద్దో’’తి ఏవమాదికా నిరత్థకా సముద్దక్ఖాయనకథా. భవోతి వుడ్ఢి. అభవోతి హాని. ఇతి భవో, ఇతి అభవోతి యం వా తం వా నిరత్థకకారణం వత్వా పవత్తితకథా ఇతిభవాభవకథా.

    Samuddakkhāyikā nāma kasmā samuddo sāgaro? Sāgaradevena khato, tasmā sāgaro. Khato meti hatthamuddāya sayaṃ niveditattā ‘‘samuddo’’ti evamādikā niratthakā samuddakkhāyanakathā. Bhavoti vuḍḍhi. Abhavoti hāni. Iti bhavo, iti abhavoti yaṃ vā taṃ vā niratthakakāraṇaṃ vatvā pavattitakathā itibhavābhavakathā.

    ౧౮. విగ్గాహికకథాతి విగ్గహకథా, సారమ్భకథా. తత్థ సహితం మేతి మయ్హం వచనం సహితం సిలిట్ఠం అత్థయుత్తం కారణయుత్తన్తి అత్థో. అసహితం తేతి తుయ్హం వచనం అసహితం అసిలిట్ఠం. అధిచిణ్ణం తే విపరావత్తన్తి యం తుయ్హం దీఘరత్తాచిణ్ణవసేన సుప్పగుణం, తం మయ్హం ఏకవచనేనేవ విపరావత్తం పరివత్తిత్వా ఠితం, న కిఞ్చి జానాసీతి అత్థో.

    18.Viggāhikakathāti viggahakathā, sārambhakathā. Tattha sahitaṃ meti mayhaṃ vacanaṃ sahitaṃ siliṭṭhaṃ atthayuttaṃ kāraṇayuttanti attho. Asahitaṃ teti tuyhaṃ vacanaṃ asahitaṃ asiliṭṭhaṃ. Adhiciṇṇaṃ te viparāvattanti yaṃ tuyhaṃ dīgharattāciṇṇavasena suppaguṇaṃ, taṃ mayhaṃ ekavacaneneva viparāvattaṃ parivattitvā ṭhitaṃ, na kiñci jānāsīti attho.

    ఆరోపితో తే వాదోతి మయా తవ దోసో ఆరోపితో. చర వాదప్పమోక్ఖాయాతి దోసమోచనత్థం చర, విచర; తత్థ తత్థ గన్త్వా సిక్ఖాతి అత్థో. నిబ్బేఠేహి వా సచే పహోసీతి అథ సయం పహోసి, ఇదానిమేవ నిబ్బేఠేహీతి.

    Āropitote vādoti mayā tava doso āropito. Cara vādappamokkhāyāti dosamocanatthaṃ cara, vicara; tattha tattha gantvā sikkhāti attho. Nibbeṭhehi vā sace pahosīti atha sayaṃ pahosi, idānimeva nibbeṭhehīti.

    ౧౯. దూతేయ్యకథాయం ఇధ గచ్ఛాతి ఇతో అసుకం నామ ఠానం గచ్ఛ. అముత్రాగచ్ఛాతి తతో అసుకం నామ ఠానం ఆగచ్ఛ. ఇదం హరాతి ఇతో ఇదం నామ హర. అముత్ర ఇదం ఆహరాతి అసుకట్ఠానతో ఇదం నామ ఇధ ఆహర. సఙ్ఖేపతో పన ఇదం దూతేయ్యం నామ ఠపేత్వా పఞ్చ సహధమ్మికే రతనత్తయస్స ఉపకారపటిసంయుత్తఞ్చ గిహీసాసనం అఞ్ఞేసం న వట్టతి.

    19. Dūteyyakathāyaṃ idha gacchāti ito asukaṃ nāma ṭhānaṃ gaccha. Amutrāgacchāti tato asukaṃ nāma ṭhānaṃ āgaccha. Idaṃ harāti ito idaṃ nāma hara. Amutra idaṃ āharāti asukaṭṭhānato idaṃ nāma idha āhara. Saṅkhepato pana idaṃ dūteyyaṃ nāma ṭhapetvā pañca sahadhammike ratanattayassa upakārapaṭisaṃyuttañca gihīsāsanaṃ aññesaṃ na vaṭṭati.

    ౨౦. కుహకాతిఆదీసు తివిధేన కుహనవత్థునా లోకం కుహయన్తి, విమ్హాపయన్తీతి కుహకా. లాభసక్కారత్థికా హుత్వా లపన్తీతి లపకా. నిమిత్తం సీలమేతేసన్తి నేమిత్తికా. నిప్పేసో సీలమేతేసన్తి నిప్పేసికా. లాభేన లాభం నిజిగీసన్తి మగ్గన్తి పరియేసన్త్తీతి లాభేన లాభం నిజిగీసితారో. కుహనా, లపనా, నేమిత్తికతా, నిప్పేసికతా, లాభేన లాభం నిజిగీసనతాతి ఏతాహి సమన్నాగతానం పుగ్గలానం ఏతం అధివచనం. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో. విత్థారేన పనేతా కుహనాదికా విసుద్ధిమగ్గే సీలనిద్దేసేయేవ పాళిఞ్చ అట్ఠకథఞ్చ ఆహరిత్వా పకాసితాతి.

    20.Kuhakātiādīsu tividhena kuhanavatthunā lokaṃ kuhayanti, vimhāpayantīti kuhakā. Lābhasakkāratthikā hutvā lapantīti lapakā. Nimittaṃ sīlametesanti nemittikā. Nippeso sīlametesanti nippesikā. Lābhena lābhaṃ nijigīsanti magganti pariyesanttīti lābhena lābhaṃ nijigīsitāro. Kuhanā, lapanā, nemittikatā, nippesikatā, lābhena lābhaṃ nijigīsanatāti etāhi samannāgatānaṃ puggalānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Ayamettha saṅkhepo. Vitthārena panetā kuhanādikā visuddhimagge sīlaniddeseyeva pāḷiñca aṭṭhakathañca āharitvā pakāsitāti.

    ఏత్తావతా మజ్ఝిమసీలం నిట్ఠితం హోతి.

    Ettāvatā majjhimasīlaṃ niṭṭhitaṃ hoti.

    మహాసీలవణ్ణనా

    Mahāsīlavaṇṇanā

    ౨౧. ఇతో పరం మహాసీలం హోతి. అఙ్గన్తి హత్థపాదాదీసు యేన కేనచి ఏవరూపేన అఙ్గేన సమన్నాగతో దీఘాయు యసవా హోతీతిఆదినయప్పవత్తం అఙ్గసత్థం. నిమిత్తన్తి నిమిత్తసత్థం. పణ్డురాజా కిర తిస్సో ముత్తాయో ముట్ఠియం కత్వా నేమిత్తికం పుచ్ఛి – ‘‘కిం మే హత్థే’’తి? సో ఇతో చితో చ విలోకేసి, తస్మిఞ్చ సమయే ఘరగోలికాయ మక్ఖికా గయ్హన్తీ ముత్తా, సో ‘‘ముత్తా’’తి ఆహ. పున ‘‘కతీ’’తి పుట్ఠో కుక్కుటస్స తిక్ఖత్తుం రవన్తస్స సద్దం సుత్వా ‘‘తిస్సో’’తి ఆహ. ఏవం తం తం ఆదిసిత్వా నిమిత్తమనుయుత్తా విహరన్తి.

    21. Ito paraṃ mahāsīlaṃ hoti. Aṅganti hatthapādādīsu yena kenaci evarūpena aṅgena samannāgato dīghāyu yasavā hotītiādinayappavattaṃ aṅgasatthaṃ. Nimittanti nimittasatthaṃ. Paṇḍurājā kira tisso muttāyo muṭṭhiyaṃ katvā nemittikaṃ pucchi – ‘‘kiṃ me hatthe’’ti? So ito cito ca vilokesi, tasmiñca samaye gharagolikāya makkhikā gayhantī muttā, so ‘‘muttā’’ti āha. Puna ‘‘katī’’ti puṭṭho kukkuṭassa tikkhattuṃ ravantassa saddaṃ sutvā ‘‘tisso’’ti āha. Evaṃ taṃ taṃ ādisitvā nimittamanuyuttā viharanti.

    ఉప్పాతన్తి అసనిపాతాదీనం మహన్తానం ఉప్పతితం, తఞ్హి దిస్వా ‘‘ఇదం భవిస్సతి, ఏవం భవిస్సతీ’’తి ఆదిసన్తి. సుపినన్తి యో పుబ్బణ్హసమయే సుపినం పస్సతి, ఏవం విపాకో హోతి; యో ఇదం నామ పస్సతి, తస్స ఇదం నామ హోతీతిఆదినా నయేన సుపినకం అనుయుత్తా విహరన్తి. లక్ఖణన్తి ఇమినా లక్ఖణేన సమన్నాగతో రాజా హోతి, ఇమినా ఉపరాజాతిఆదికం. మూసికచ్ఛిన్నన్తి ఉన్దూరఖాయితం. తేనాపి హి అహతే వా వత్థే అనహతే వా వత్థే ఇతో పట్ఠాయ ఏవం ఛిన్నే ఇదం నామ హోతీతి ఆదిసన్తి. అగ్గిహోమన్తి ఏవరూపేన దారునా ఏవం హుతే ఇదం నామ హోతీతి అగ్గిజుహనం. దబ్బిహోమాదీనిపి అగ్గిహోమానేవ, ఏవరూపాయ దబ్బియా ఈదిసేహి కణాదీహి హుతే ఇదం నామ హోతీతి ఏవం పవత్తివసేన పన విసుం వుత్తాని.

    Uppātanti asanipātādīnaṃ mahantānaṃ uppatitaṃ, tañhi disvā ‘‘idaṃ bhavissati, evaṃ bhavissatī’’ti ādisanti. Supinanti yo pubbaṇhasamaye supinaṃ passati, evaṃ vipāko hoti; yo idaṃ nāma passati, tassa idaṃ nāma hotītiādinā nayena supinakaṃ anuyuttā viharanti. Lakkhaṇanti iminā lakkhaṇena samannāgato rājā hoti, iminā uparājātiādikaṃ. Mūsikacchinnanti undūrakhāyitaṃ. Tenāpi hi ahate vā vatthe anahate vā vatthe ito paṭṭhāya evaṃ chinne idaṃ nāma hotīti ādisanti. Aggihomanti evarūpena dārunā evaṃ hute idaṃ nāma hotīti aggijuhanaṃ. Dabbihomādīnipi aggihomāneva, evarūpāya dabbiyā īdisehi kaṇādīhi hute idaṃ nāma hotīti evaṃ pavattivasena pana visuṃ vuttāni.

    తత్థ కణోతి కుణ్డకో. తణ్డులాతి సాలిఆదీనఞ్చేవ తిణజాతీనఞ్చ తణ్డులా. సప్పీతి గోసప్పిఆదికం. తేలన్తి తిలతేలాదికం. సాసపాదీని పన ముఖేన గహేత్వా అగ్గిమ్హి పక్ఖిపనం, విజ్జం పరిజప్పిత్వా జుహనం వా ముఖహోమం. దక్ఖిణక్ఖకజణ్ణులోహితాదీహి జుహనం లోహితహోమం. అఙ్గవిజ్జాతి పుబ్బే అఙ్గమేవ దిస్వా బ్యాకరణవసేన అఙ్గం వుత్తం, ఇధ అఙ్గులట్ఠిం దిస్వా విజ్జం పరిజప్పిత్వా అయం కులపుత్తో వా నో వా, సిరీసమ్పన్నో వా నో వాతిఆదిబ్యాకరణవసేన అఙ్గవిజ్జా వుత్తా. వత్థువిజ్జాతి ఘరవత్థుఆరామవత్థాదీనం గుణదోససల్లక్ఖణవిజ్జా. మత్తికాదివిసేసం దిస్వాపి హి విజ్జం పరిజప్పిత్వా హేట్ఠా పథవియం తింసరతనమత్తే, ఆకాసే చ అసీతిరతనమత్తే పదేసే గుణదోసం పస్సన్తి. ఖత్తవిజ్జాతి అబ్భేయ్యమాసురక్ఖరాజసత్థాదిసత్థం. సివవిజ్జాతి సుసానే పవిసిత్వా సన్తికరణవిజ్జా, సిఙ్గాలరుతవిజ్జాతిపి వదన్తి. భూతవిజ్జాతి భూతవేజ్జమన్తో. భూరివిజ్జాతి భూరిఘరే వసన్తేన ఉగ్గహేతబ్బమన్తో. అహివిజ్జాతి సప్పదట్ఠతికిచ్ఛనవిజ్జా చేవ సప్పావ్హాయనవిజ్జా చ. విసవిజ్జాతి యాయ, పురాణవిసం వా రక్ఖన్తి, నవవిసం వా కరోన్తి విసవన్తమేవ వా. విచ్ఛికవిజ్జాతి విచ్ఛికదట్ఠతికిచ్ఛనవిజ్జా. మూసికవిజ్జాయపి ఏసేవ నయో. సకుణవిజ్జాతి సపక్ఖకఅపక్ఖకద్విపదచతుప్పదానం రుతగతాదివసేన సకుణఞాణం. వాయసవిజ్జాతి కాకరుతఞాణం, తం విసుఞ్ఞేవ సత్థం, తస్మా విసుం వుత్తం.

    Tattha kaṇoti kuṇḍako. Taṇḍulāti sāliādīnañceva tiṇajātīnañca taṇḍulā. Sappīti gosappiādikaṃ. Telanti tilatelādikaṃ. Sāsapādīni pana mukhena gahetvā aggimhi pakkhipanaṃ, vijjaṃ parijappitvā juhanaṃ vā mukhahomaṃ. Dakkhiṇakkhakajaṇṇulohitādīhi juhanaṃ lohitahomaṃ. Aṅgavijjāti pubbe aṅgameva disvā byākaraṇavasena aṅgaṃ vuttaṃ, idha aṅgulaṭṭhiṃ disvā vijjaṃ parijappitvā ayaṃ kulaputto vā no vā, sirīsampanno vā no vātiādibyākaraṇavasena aṅgavijjā vuttā. Vatthuvijjāti gharavatthuārāmavatthādīnaṃ guṇadosasallakkhaṇavijjā. Mattikādivisesaṃ disvāpi hi vijjaṃ parijappitvā heṭṭhā pathaviyaṃ tiṃsaratanamatte, ākāse ca asītiratanamatte padese guṇadosaṃ passanti. Khattavijjāti abbheyyamāsurakkharājasatthādisatthaṃ. Sivavijjāti susāne pavisitvā santikaraṇavijjā, siṅgālarutavijjātipi vadanti. Bhūtavijjāti bhūtavejjamanto. Bhūrivijjāti bhūrighare vasantena uggahetabbamanto. Ahivijjāti sappadaṭṭhatikicchanavijjā ceva sappāvhāyanavijjā ca. Visavijjāti yāya, purāṇavisaṃ vā rakkhanti, navavisaṃ vā karonti visavantameva vā. Vicchikavijjāti vicchikadaṭṭhatikicchanavijjā. Mūsikavijjāyapi eseva nayo. Sakuṇavijjāti sapakkhakaapakkhakadvipadacatuppadānaṃ rutagatādivasena sakuṇañāṇaṃ. Vāyasavijjāti kākarutañāṇaṃ, taṃ visuññeva satthaṃ, tasmā visuṃ vuttaṃ.

    పక్కజ్ఝానన్తి పరిపాకగతచిన్తా. ఇదాని ‘‘అయం ఏత్తకం జీవిస్సతి, అయం ఏత్తక’’న్తి ఏవం పవత్తం ఆదిట్ఠఞాణన్తి అత్థో. సరపరిత్తాణన్తి సరరక్ఖణం, యథా అత్తనో ఉపరి న ఆగచ్ఛతి, ఏవం కరణవిజ్జా. మిగచక్కన్తి ఇదం సబ్బసఙ్గాహికం సబ్బసకుణచతుప్పదానం రుతఞాణవసేన వుత్తం.

    Pakkajjhānanti paripākagatacintā. Idāni ‘‘ayaṃ ettakaṃ jīvissati, ayaṃ ettaka’’nti evaṃ pavattaṃ ādiṭṭhañāṇanti attho. Saraparittāṇanti sararakkhaṇaṃ, yathā attano upari na āgacchati, evaṃ karaṇavijjā. Migacakkanti idaṃ sabbasaṅgāhikaṃ sabbasakuṇacatuppadānaṃ rutañāṇavasena vuttaṃ.

    ౨౨. మణిలక్ఖణాదీసు ఏవరూపో మణి పసత్థో, ఏవరూపో అపసత్థో, సామినో ఆరోగ్యఇస్సరియాదీనం హేతు హోతి, న హోతీతి, ఏవం వణ్ణసణ్ఠానాదివసేన మణిఆదీనం లక్ఖణం అనుయుత్తా విహరన్తీతి అత్థో. తత్థ ఆవుధన్తి ఠపేత్వా అసిఆదీని అవసేసం ఆవుధం. ఇత్థిలక్ఖణాదీనిపి యమ్హి కులే తే ఇత్థిపురిసాదయో వసన్తి, తస్స వుడ్ఢిహానివసేనేవ వేదితబ్బాని. అజలక్ఖణాదీసు పన ఏవరూపానం అజాదీనం మంసం ఖాదితబ్బం, ఏవరూపానం న ఖాదితబ్బన్తి అయం విసేసో వేదితబ్బో.

    22.Maṇilakkhaṇādīsu evarūpo maṇi pasattho, evarūpo apasattho, sāmino ārogyaissariyādīnaṃ hetu hoti, na hotīti, evaṃ vaṇṇasaṇṭhānādivasena maṇiādīnaṃ lakkhaṇaṃ anuyuttā viharantīti attho. Tattha āvudhanti ṭhapetvā asiādīni avasesaṃ āvudhaṃ. Itthilakkhaṇādīnipi yamhi kule te itthipurisādayo vasanti, tassa vuḍḍhihānivaseneva veditabbāni. Ajalakkhaṇādīsu pana evarūpānaṃ ajādīnaṃ maṃsaṃ khāditabbaṃ, evarūpānaṃ na khāditabbanti ayaṃ viseso veditabbo.

    అపి చేత్థ గోధాయ లక్ఖణే చిత్తకమ్మపిళన్ధనాదీసుపి ఏవరూపాయ గోధాయ సతి ఇదం నామ హోతీతి అయం విసేసో వేదితబ్బో. ఇదఞ్చేత్థ వత్థు – ఏకస్మిం కిర విహారే చిత్తకమ్మే గోధం అగ్గిం ధమమానం అకంసు. తతో పట్ఠాయ భిక్ఖూనం మహావివాదో జాతో. ఏకో ఆగన్తుకభిక్ఖు తం దిస్వా మక్ఖేసి. తతో పట్ఠాయ వివాదో మన్దీభూతో హోతి. కణ్ణికలక్ఖణం పిళన్ధనకణ్ణికాయపి గేహకణ్ణికాయపి వసేన వేదితబ్బం. కచ్ఛపలక్ఖణం గోధాలక్ఖణసదిసమేవ. మిగలక్ఖణం సబ్బసఙ్గాహికం సబ్బచతుప్పదానం లక్ఖణవసేన వుత్తం.

    Api cettha godhāya lakkhaṇe cittakammapiḷandhanādīsupi evarūpāya godhāya sati idaṃ nāma hotīti ayaṃ viseso veditabbo. Idañcettha vatthu – ekasmiṃ kira vihāre cittakamme godhaṃ aggiṃ dhamamānaṃ akaṃsu. Tato paṭṭhāya bhikkhūnaṃ mahāvivādo jāto. Eko āgantukabhikkhu taṃ disvā makkhesi. Tato paṭṭhāya vivādo mandībhūto hoti. Kaṇṇikalakkhaṇaṃ piḷandhanakaṇṇikāyapi gehakaṇṇikāyapi vasena veditabbaṃ. Kacchapalakkhaṇaṃ godhālakkhaṇasadisameva. Migalakkhaṇaṃ sabbasaṅgāhikaṃ sabbacatuppadānaṃ lakkhaṇavasena vuttaṃ.

    ౨౩. రఞ్ఞం నియ్యానం భవిస్సతీతి అసుకదివసే అసుకనక్ఖత్తేన అసుకస్స నామ రఞ్ఞో నిగ్గమనం భవిస్సతీతి ఏవం రాజూనం పవాసగమనం బ్యాకరోతి. ఏస నయో సబ్బత్థ. కేవలం పనేత్థ అనియ్యానన్తి విప్పవుత్థానం పున ఆగమనం. అబ్భన్తరానం రఞ్ఞం ఉపయానం భవిస్సతి , బాహిరానం రఞ్ఞం అపయానన్తి అన్తోనగరే అమ్హాకం రాజా పటివిరుద్ధం బహిరాజానం ఉపసఙ్కమిస్సతి, తతో తస్స పటిక్కమనం భవిస్సతీతి ఏవం రఞ్ఞం ఉపయానాపయానం బ్యాకరోతి. దుతియపదేపి ఏసేవ నయో. జయపరాజయా పాకటాయేవ.

    23.Raññaṃ niyyānaṃ bhavissatīti asukadivase asukanakkhattena asukassa nāma rañño niggamanaṃ bhavissatīti evaṃ rājūnaṃ pavāsagamanaṃ byākaroti. Esa nayo sabbattha. Kevalaṃ panettha aniyyānanti vippavutthānaṃ puna āgamanaṃ. Abbhantarānaṃ raññaṃ upayānaṃ bhavissati, bāhirānaṃ raññaṃ apayānanti antonagare amhākaṃ rājā paṭiviruddhaṃ bahirājānaṃ upasaṅkamissati, tato tassa paṭikkamanaṃ bhavissatīti evaṃ raññaṃ upayānāpayānaṃ byākaroti. Dutiyapadepi eseva nayo. Jayaparājayā pākaṭāyeva.

    ౨౪. చన్దగ్గాహాదయో అసుకదివసే రాహు చన్దం గహేస్సతీతి బ్యాకరణవసేనేవ వేదితబ్బా. అపి చ నక్ఖత్తస్స అఙ్గారకాదిగాహసమాయోగోపి నక్ఖత్తగాహోయేవ. ఉక్కాపాతోతి ఆకాసతో ఉక్కానం పతనం. దిసాడాహోతి దిసాకాలుసియం అగ్గిసిఖధూమసిఖాదీహి ఆకులభావో వియ. దేవదుద్రభీతి సుక్ఖవలాహకగజ్జనం. ఉగ్గమనన్తి ఉదయనం. ఓక్కమనన్తి అత్థఙ్గమనం. సంకిలేసన్తి అవిసుద్ధతా. వోదానన్తి విసుద్ధతా. ఏవం విపాకోతి లోకస్స ఏవం వివిధసుఖదుక్ఖావహో.

    24.Candaggāhādayo asukadivase rāhu candaṃ gahessatīti byākaraṇavaseneva veditabbā. Api ca nakkhattassa aṅgārakādigāhasamāyogopi nakkhattagāhoyeva. Ukkāpātoti ākāsato ukkānaṃ patanaṃ. Disāḍāhoti disākālusiyaṃ aggisikhadhūmasikhādīhi ākulabhāvo viya. Devadudrabhīti sukkhavalāhakagajjanaṃ. Uggamananti udayanaṃ. Okkamananti atthaṅgamanaṃ. Saṃkilesanti avisuddhatā. Vodānanti visuddhatā. Evaṃ vipākoti lokassa evaṃ vividhasukhadukkhāvaho.

    ౨౫. సువుట్ఠికాతి దేవస్స సమ్మాధారానుప్పవేచ్ఛనం. దుబ్బుట్ఠికాతి అవగ్గాహో, వస్సవిబన్ధోతి వుత్తం హోతి. ముద్దాతి హత్థముద్దా. గణనా వుచ్చతి అచ్ఛిద్దకగణనా. సఙ్ఖానన్తి సఙ్కలనసటుప్పాదనాదివసేన పిణ్డగణనా. యస్స సా పగుణా హోతి, సో రుక్ఖమ్పి దిస్వా ఏత్తకాని ఏత్థ పణ్ణానీతి జానాతి. కావేయ్యన్తి ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, కవీ. కతమే చత్తారో? చిన్తాకవి, సుతకవి, అత్థకవి, పటిభానకవీ’’తి (అ॰ ని॰ ౪.౨౩౧). ఇమేసం చతున్నం కవీనం అత్తనో చిన్తావసేన వా; ‘‘వేస్సన్తరో నామ రాజా అహోసీ’’తిఆదీని సుత్వా సుతవసేన వా; ఇమస్స అయం అత్థో, ఏవం తం యోజేస్సామీతి ఏవం అత్థవసేన వా; కిఞ్చిదేవ దిస్వా తప్పటిభాగం కత్తబ్బం కరిస్సామీతి ఏవం ఠానుప్పత్తికపటిభానవసేన వా; జీవికత్థాయ కబ్యకరణం. లోకాయతం వుత్తమేవ.

    25.Suvuṭṭhikāti devassa sammādhārānuppavecchanaṃ. Dubbuṭṭhikāti avaggāho, vassavibandhoti vuttaṃ hoti. Muddāti hatthamuddā. Gaṇanā vuccati acchiddakagaṇanā. Saṅkhānanti saṅkalanasaṭuppādanādivasena piṇḍagaṇanā. Yassa sā paguṇā hoti, so rukkhampi disvā ettakāni ettha paṇṇānīti jānāti. Kāveyyanti ‘‘cattārome, bhikkhave, kavī. Katame cattāro? Cintākavi, sutakavi, atthakavi, paṭibhānakavī’’ti (a. ni. 4.231). Imesaṃ catunnaṃ kavīnaṃ attano cintāvasena vā; ‘‘vessantaro nāma rājā ahosī’’tiādīni sutvā sutavasena vā; imassa ayaṃ attho, evaṃ taṃ yojessāmīti evaṃ atthavasena vā; kiñcideva disvā tappaṭibhāgaṃ kattabbaṃ karissāmīti evaṃ ṭhānuppattikapaṭibhānavasena vā; jīvikatthāya kabyakaraṇaṃ. Lokāyataṃ vuttameva.

    ౨౬. ఆవాహనం నామ ఇమస్స దారకస్స అసుకకులతో అసుకనక్ఖత్తేన దారికం ఆనేథాతి ఆవాహకరణం. వివాహనన్తి ఇమం దారికం అసుకస్స నామ దారకస్స అసుకనక్ఖత్తేన దేథ, ఏవమస్సా వుడ్ఢి భవిస్సతీతి వివాహకరణం. సంవరణన్తి సంవరణం నామ ‘అజ్జ నక్ఖత్తం సున్దరం, అజ్జేవ సమగ్గా హోథ, ఇతి వో వియోగో న భవిస్సతీ’తి ఏవం సమగ్గకరణం. వివరణం నామ ‘సచే వియుజ్జితుకామత్థ, అజ్జేవ వియుజ్జథ , ఇతి వో పున సంయోగో న భవిస్సతీ’తి ఏవం విసంయోగకరణం. సఙ్కిరణన్తి ‘ఉట్ఠానం వా ఇణం వా దిన్నం ధనం అజ్జ సఙ్కడ్ఢథ, అజ్జ సఙ్కడ్ఢితఞ్హి తం థావరం హోతీ’తి ఏవం ధనపిణ్డాపనం. వికిరణన్తి ‘సచే పయోగఉద్ధారాదివసేన ధనం పయోజితుకామత్థ, అజ్జ పయోజితం దిగుణచతుగ్గుణం హోతీ’తి ఏవం ధనపయోజాపనం. సుభగకరణన్తి పియమనాపకరణం వా సస్సిరీకకరణం వా. దుబ్భగకరణన్తి తబ్బిపరీతం. విరుద్ధగబ్భకరణన్తి విరుద్ధస్స విలీనస్స అట్ఠితస్స మతస్స గబ్భస్స కరణం. పున అవినాసాయ భేసజ్జదానన్తి అత్థో. గబ్భో హి వాతేన, పాణకేహి, కమ్మునా చాతి తీహి కారణేహి వినస్సతి. తత్థ వాతేన వినస్సన్తే నిబ్బాపనీయం సీతలం భేసజ్జం దేతి, పాణకేహి వినస్సన్తే పాణకానం పటికమ్మం కరోతి, కమ్మునా వినస్సన్తే పన బుద్ధాపి పటిబాహితుం న సక్కోన్తి.

    26.Āvāhanaṃ nāma imassa dārakassa asukakulato asukanakkhattena dārikaṃ ānethāti āvāhakaraṇaṃ. Vivāhananti imaṃ dārikaṃ asukassa nāma dārakassa asukanakkhattena detha, evamassā vuḍḍhi bhavissatīti vivāhakaraṇaṃ. Saṃvaraṇanti saṃvaraṇaṃ nāma ‘ajja nakkhattaṃ sundaraṃ, ajjeva samaggā hotha, iti vo viyogo na bhavissatī’ti evaṃ samaggakaraṇaṃ. Vivaraṇaṃ nāma ‘sace viyujjitukāmattha, ajjeva viyujjatha , iti vo puna saṃyogo na bhavissatī’ti evaṃ visaṃyogakaraṇaṃ. Saṅkiraṇanti ‘uṭṭhānaṃ vā iṇaṃ vā dinnaṃ dhanaṃ ajja saṅkaḍḍhatha, ajja saṅkaḍḍhitañhi taṃ thāvaraṃ hotī’ti evaṃ dhanapiṇḍāpanaṃ. Vikiraṇanti ‘sace payogauddhārādivasena dhanaṃ payojitukāmattha, ajja payojitaṃ diguṇacatugguṇaṃ hotī’ti evaṃ dhanapayojāpanaṃ. Subhagakaraṇanti piyamanāpakaraṇaṃ vā sassirīkakaraṇaṃ vā. Dubbhagakaraṇanti tabbiparītaṃ. Viruddhagabbhakaraṇanti viruddhassa vilīnassa aṭṭhitassa matassa gabbhassa karaṇaṃ. Puna avināsāya bhesajjadānanti attho. Gabbho hi vātena, pāṇakehi, kammunā cāti tīhi kāraṇehi vinassati. Tattha vātena vinassante nibbāpanīyaṃ sītalaṃ bhesajjaṃ deti, pāṇakehi vinassante pāṇakānaṃ paṭikammaṃ karoti, kammunā vinassante pana buddhāpi paṭibāhituṃ na sakkonti.

    జివ్హానిబన్ధనన్తి మన్తేన జివ్హాయ బన్ధకరణం. హనుసంహననన్తి ముఖబన్ధమన్తేన యథా హనుకం చాలేతుం న సక్కోన్తి, ఏవం బన్ధకరణం. హత్థాభిజప్పనన్తి హత్థానం పరివత్తనత్థం మన్తజప్పనం. తస్మిం కిర మన్తే సత్తపదన్తరే ఠత్వా జప్పితే ఇతరో హత్థే పరివత్తేత్వా ఖిపతి. కణ్ణజప్పనన్తి కణ్ణేహి సద్దం అస్సవనత్థాయ విజ్జాయ జప్పనం. తం కిర జప్పిత్వా వినిచ్ఛయట్ఠానే యం ఇచ్ఛతి, తం భణతి, పచ్చత్థికో తం న సుణాతి, తతో పటివచనం సమ్పాదేతుం న సక్కోతి. ఆదాసపఞ్హన్తి ఆదాసే దేవతం ఓతారేత్వా పఞ్హపుచ్ఛనం. కుమారికపఞ్హన్తి కుమారికాయ సరీరే దేవతం ఓతారేత్వా పఞ్హపుచ్ఛనం. దేవపఞ్హన్తి దాసియా సరీరే దేవతం ఓతారేత్వా పఞ్హపుచ్ఛనం. ఆదిచ్చుపట్ఠానన్తి జీవికత్థాయ ఆదిచ్చపారిచరియా. మహతుపట్ఠానన్తి తథేవ మహాబ్రహ్మపారిచరియా. అబ్భుజ్జలనన్తి మన్తేన ముఖతో అగ్గిజాలానీహరణం. సిరివ్హాయనన్తి ‘‘ఏహి సిరి, మయ్హం సిరే పతిట్ఠాహీ’’తి ఏవం సిరేన సిరియా అవ్హాయనం.

    Jivhānibandhananti mantena jivhāya bandhakaraṇaṃ. Hanusaṃhanananti mukhabandhamantena yathā hanukaṃ cāletuṃ na sakkonti, evaṃ bandhakaraṇaṃ. Hatthābhijappananti hatthānaṃ parivattanatthaṃ mantajappanaṃ. Tasmiṃ kira mante sattapadantare ṭhatvā jappite itaro hatthe parivattetvā khipati. Kaṇṇajappananti kaṇṇehi saddaṃ assavanatthāya vijjāya jappanaṃ. Taṃ kira jappitvā vinicchayaṭṭhāne yaṃ icchati, taṃ bhaṇati, paccatthiko taṃ na suṇāti, tato paṭivacanaṃ sampādetuṃ na sakkoti. Ādāsapañhanti ādāse devataṃ otāretvā pañhapucchanaṃ. Kumārikapañhanti kumārikāya sarīre devataṃ otāretvā pañhapucchanaṃ. Devapañhanti dāsiyā sarīre devataṃ otāretvā pañhapucchanaṃ. Ādiccupaṭṭhānanti jīvikatthāya ādiccapāricariyā. Mahatupaṭṭhānanti tatheva mahābrahmapāricariyā. Abbhujjalananti mantena mukhato aggijālānīharaṇaṃ. Sirivhāyananti ‘‘ehi siri, mayhaṃ sire patiṭṭhāhī’’ti evaṃ sirena siriyā avhāyanaṃ.

    ౨౭. సన్తికమ్మన్తి దేవట్ఠానం గన్త్వా సచే మే ఇదం నామ సమిజ్ఝిస్సతి, తుమ్హాకం ఇమినా చ ఇమినా చ ఉపహారం కరిస్సామీతి సమిద్ధికాలే కత్తబ్బం సన్తిపటిస్సవకమ్మం. తస్మిం పన సమిద్ధే తస్స కరణం పణిధికమ్మం నామ. భూరికమ్మన్తి భూరిఘరే వసిత్వా గహితమన్తస్స పయోగకరణం. వస్సకమ్మం వోస్సకమ్మన్తి ఏత్థ వస్సోతి పురిసో, వోస్సోతి పణ్డకో . ఇతి వోస్సస్స వస్సకరణం వస్సకమ్మం, వస్సస్స వోస్సకరణం వోస్సకమ్మం. తం పన కరోన్తో అచ్ఛన్దికభావమత్తం పాపేతి, న లిఙ్గం అన్తరధాపేతుం సక్కోతి. వత్థుకమ్మన్తి అకతవత్థుస్మిం గేహపతిట్ఠాపనం. వత్థుపరికమ్మన్తి ‘‘ఇదఞ్చిదఞ్చాహరథా’’తి వత్వా వత్థుబలికమ్మకరణం. ఆచమనన్తి ఉదకేన ముఖసుద్ధికరణం. న్హాపనన్తి అఞ్ఞేసం న్హాపనం. జుహనన్తి తేసం అత్థాయ అగ్గిజుహనం. వమనన్తి యోగం దత్వా వమనకరణం. విరేచనేపి ఏసేవ నయో. ఉద్ధంవిరేచనన్తి ఉద్ధం దోసానం నీహరణం. అధోవిరేచనన్తి అధో దోసానం నీహరణం. సీసవిరేచనన్తి సిరోవిరేచనం. కణ్ణతేలన్తి కణ్ణానం బన్ధనత్థం వా వణహరణత్థం వా భేసజ్జతేలపచనం. నేత్తతప్పనన్తి అక్ఖితప్పనతేలం. నత్థుకమ్మన్తి తేలేన యోజేత్వా నత్థుకరణం. అఞ్జనన్తి ద్వే వా తీణి వా పటలాని నీహరణసమత్థం ఖారఞ్జనం. పచ్చఞ్జనన్తి నిబ్బాపనీయం సీతలభేసజ్జఞ్జనం. సాలాకియన్తి సలాకవేజ్జకమ్మం. సల్లకత్తియన్తి సల్లకత్తవేజ్జకమ్మం. దారకతికిచ్ఛా వుచ్చతి కోమారభచ్చవేజ్జకమ్మం. మూలభేసజ్జానం అనుప్పాదనన్తి ఇమినా కాయతికిచ్ఛనం దస్సేతి. ఓసధీనం పటిమోక్ఖోతి ఖారాదీని దత్వా తదనురూపే వణే గతే తేసం అపనయనం.

    27.Santikammanti devaṭṭhānaṃ gantvā sace me idaṃ nāma samijjhissati, tumhākaṃ iminā ca iminā ca upahāraṃ karissāmīti samiddhikāle kattabbaṃ santipaṭissavakammaṃ. Tasmiṃ pana samiddhe tassa karaṇaṃ paṇidhikammaṃ nāma. Bhūrikammanti bhūrighare vasitvā gahitamantassa payogakaraṇaṃ. Vassakammaṃ vossakammanti ettha vassoti puriso, vossoti paṇḍako . Iti vossassa vassakaraṇaṃ vassakammaṃ, vassassa vossakaraṇaṃ vossakammaṃ. Taṃ pana karonto acchandikabhāvamattaṃ pāpeti, na liṅgaṃ antaradhāpetuṃ sakkoti. Vatthukammanti akatavatthusmiṃ gehapatiṭṭhāpanaṃ. Vatthuparikammanti ‘‘idañcidañcāharathā’’ti vatvā vatthubalikammakaraṇaṃ. Ācamananti udakena mukhasuddhikaraṇaṃ. Nhāpananti aññesaṃ nhāpanaṃ. Juhananti tesaṃ atthāya aggijuhanaṃ. Vamananti yogaṃ datvā vamanakaraṇaṃ. Virecanepi eseva nayo. Uddhaṃvirecananti uddhaṃ dosānaṃ nīharaṇaṃ. Adhovirecananti adho dosānaṃ nīharaṇaṃ. Sīsavirecananti sirovirecanaṃ. Kaṇṇatelanti kaṇṇānaṃ bandhanatthaṃ vā vaṇaharaṇatthaṃ vā bhesajjatelapacanaṃ. Nettatappananti akkhitappanatelaṃ. Natthukammanti telena yojetvā natthukaraṇaṃ. Añjananti dve vā tīṇi vā paṭalāni nīharaṇasamatthaṃ khārañjanaṃ. Paccañjananti nibbāpanīyaṃ sītalabhesajjañjanaṃ. Sālākiyanti salākavejjakammaṃ. Sallakattiyanti sallakattavejjakammaṃ. Dārakatikicchā vuccati komārabhaccavejjakammaṃ. Mūlabhesajjānaṃ anuppādananti iminā kāyatikicchanaṃ dasseti. Osadhīnaṃ paṭimokkhoti khārādīni datvā tadanurūpe vaṇe gate tesaṃ apanayanaṃ.

    ఏత్తావతా మహాసీలం నిట్ఠితం హోతి.

    Ettāvatā mahāsīlaṃ niṭṭhitaṃ hoti.

    పుబ్బన్తకప్పికసస్సతవాదవణ్ణనా

    Pubbantakappikasassatavādavaṇṇanā

    ౨౮. ఏవం బ్రహ్మదత్తేన వుత్తవణ్ణస్స అనుసన్ధివసేన తివిధం సీలం విత్థారేత్వా ఇదాని భిక్ఖుసఙ్ఘేన వుత్తవణ్ణస్స అనుసన్ధివసేన – ‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, అఞ్ఞేవ ధమ్మా గమ్భీరా దుద్దసా’’తిఆదినా నయేన సుఞ్ఞతాపకాసనం ఆరభి. తత్థ ధమ్మాతి గుణే, దేసనాయం, పరియత్తియం, నిస్సత్తేతి ఏవమాదీసు ధమ్మసద్దో వత్తతి.

    28. Evaṃ brahmadattena vuttavaṇṇassa anusandhivasena tividhaṃ sīlaṃ vitthāretvā idāni bhikkhusaṅghena vuttavaṇṇassa anusandhivasena – ‘‘atthi, bhikkhave, aññeva dhammā gambhīrā duddasā’’tiādinā nayena suññatāpakāsanaṃ ārabhi. Tattha dhammāti guṇe, desanāyaṃ, pariyattiyaṃ, nissatteti evamādīsu dhammasaddo vattati.

    ‘‘న హి ధమ్మో అధమ్మో చ, ఉభో సమవిపాకినో;

    ‘‘Na hi dhammo adhammo ca, ubho samavipākino;

    అధమ్మో నిరయం నేతి, ధమ్మో పాపేతి సుగ్గతి’’న్తి. (థేరగా॰ ౩౦౪);

    Adhammo nirayaṃ neti, dhammo pāpeti suggati’’nti. (theragā. 304);

    ఆదీసు హి గుణే ధమ్మసద్దో. ‘‘ధమ్మం, వో భిక్ఖవే, దేసేస్సామి ఆదికల్యాణ’’న్తిఆదీసు (మ॰ ని॰ ౩.౪౨౦) దేసనాయం. ‘‘ఇధ భిక్ఖు ధమ్మం పరియాపుణాతి సుత్తం , గేయ్య’’న్తిఆదీసు (అ॰ ని॰ ౫.౭౩) పరియత్తియం. ‘‘తస్మిం ఖో పన సమయే ధమ్మా హోన్తి, ఖన్ధా హోన్తీ’’తిఆదీసు (ధ॰ స॰ ౧౨౧) నిస్సత్తే. ఇధ పన గుణే వత్తతి. తస్మా అత్థి, భిక్ఖవే, అఞ్ఞేవ తథాగతస్స గుణాతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.

    Ādīsu hi guṇe dhammasaddo. ‘‘Dhammaṃ, vo bhikkhave, desessāmi ādikalyāṇa’’ntiādīsu (ma. ni. 3.420) desanāyaṃ. ‘‘Idha bhikkhu dhammaṃ pariyāpuṇāti suttaṃ , geyya’’ntiādīsu (a. ni. 5.73) pariyattiyaṃ. ‘‘Tasmiṃ kho pana samaye dhammā honti, khandhā hontī’’tiādīsu (dha. sa. 121) nissatte. Idha pana guṇe vattati. Tasmā atthi, bhikkhave, aññeva tathāgatassa guṇāti evamettha attho daṭṭhabbo.

    గమ్భీరాతి మహాసముద్దో వియ మకసతుణ్డసూచియా అఞ్ఞత్ర తథాగతా అఞ్ఞేసం ఞాణేన అలబ్భనేయ్యపతిట్ఠా, గమ్భీరత్తాయేవ దుద్దసా. దుద్దసత్తాయేవ దురనుబోధా. నిబ్బుతసబ్బపరిళాహత్తా సన్తా, సన్తారమ్మణేసు పవత్తనతోపి సన్తా. అతిత్తికరణట్ఠేన పణీతా, సాదురసభోజనం వియ. ఉత్తమఞాణవిసయత్తా న తక్కేన అవచరితబ్బాతి అతక్కావచరా. నిపుణాతి సణ్హసుఖుమసభావత్తా. బాలానం అవిసయత్తా, పణ్డితేహియేవ వేదితబ్బాతి పణ్డితవేదనీయా.

    Gambhīrāti mahāsamuddo viya makasatuṇḍasūciyā aññatra tathāgatā aññesaṃ ñāṇena alabbhaneyyapatiṭṭhā, gambhīrattāyeva duddasā. Duddasattāyeva duranubodhā. Nibbutasabbapariḷāhattā santā, santārammaṇesu pavattanatopi santā. Atittikaraṇaṭṭhena paṇītā, sādurasabhojanaṃ viya. Uttamañāṇavisayattā na takkena avacaritabbāti atakkāvacarā. Nipuṇāti saṇhasukhumasabhāvattā. Bālānaṃ avisayattā, paṇḍitehiyeva veditabbāti paṇḍitavedanīyā.

    యే తథాగతో సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా పవేదేతీతి యే ధమ్మే తథాగతో అనఞ్ఞనేయ్యో హుత్వా సయమేవ అభివిసిట్ఠేన ఞాణేన పచ్చక్ఖం కత్వా పవేదేతి, దీపేతి, కథేతి, పకాసేతీతి అత్థో. యేహీతి యేహి గుణధమ్మేహి. యథాభుచ్చన్తి యథాభూతం. వణ్ణం సమ్మా వదమానా వదేయ్యున్తి తథాగతస్స వణ్ణం వత్తుకామా సమ్మా వదేయ్యుం, అహాపేత్వా వత్తుం సక్కుణేయ్యున్తి అత్థో. కతమే చ పన తే ధమ్మా భగవతా ఏవం థోమితాతి? సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం. యది ఏవం, కస్మా బహువచననిద్దేసో కతోతి? పుథుచిత్తసమాయోగతో చేవ, పుథుఆరమ్మణతో చ. తఞ్హి చతూసు ఞాణసమ్పయుత్తమహాకిరియచిత్తేసు లబ్భతి, న చస్స కోచి ధమ్మో ఆరమ్మణం నామ న హోతి. యథాహ – ‘‘అతీతం సబ్బం జానాతీతి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం, తత్థ ఆవరణం నత్థీతి అనావరణఞాణ’’న్తిఆది (పటి॰ మ॰ ౧.౧౨౦). ఇతి పుథుచిత్తసమాయోగతో పునప్పునం ఉప్పత్తివసేన పుథుఆరమ్మణతో చ బహువచననిద్దేసో కతోతి.

    Ye tathāgato sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedetīti ye dhamme tathāgato anaññaneyyo hutvā sayameva abhivisiṭṭhena ñāṇena paccakkhaṃ katvā pavedeti, dīpeti, katheti, pakāsetīti attho. Yehīti yehi guṇadhammehi. Yathābhuccanti yathābhūtaṃ. Vaṇṇaṃ sammā vadamānā vadeyyunti tathāgatassa vaṇṇaṃ vattukāmā sammā vadeyyuṃ, ahāpetvā vattuṃ sakkuṇeyyunti attho. Katame ca pana te dhammā bhagavatā evaṃ thomitāti? Sabbaññutaññāṇaṃ. Yadi evaṃ, kasmā bahuvacananiddeso katoti? Puthucittasamāyogato ceva, puthuārammaṇato ca. Tañhi catūsu ñāṇasampayuttamahākiriyacittesu labbhati, na cassa koci dhammo ārammaṇaṃ nāma na hoti. Yathāha – ‘‘atītaṃ sabbaṃ jānātīti sabbaññutaññāṇaṃ, tattha āvaraṇaṃ natthīti anāvaraṇañāṇa’’ntiādi (paṭi. ma. 1.120). Iti puthucittasamāyogato punappunaṃ uppattivasena puthuārammaṇato ca bahuvacananiddeso katoti.

    ‘‘అఞ్ఞేవా’’తి ఇదం పనేత్థ వవత్థాపనవచనం, ‘‘అఞ్ఞేవ, న పాణాతిపాతా వేరమణిఆదయో. గమ్భీరావ న ఉత్తానా’’తి ఏవం సబ్బపదేహి యోజేతబ్బం. సావకపారమీఞాణఞ్హి గమ్భీరం, పచ్చేకబోధిఞాణం పన తతో గమ్భీరతరన్తి తత్థ వవత్థానం నత్థి, సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణఞ్చ తతోపి గమ్భీరతరన్తి తత్థాపి వవత్థానం నత్థి, ఇతో పనఞ్ఞం గమ్భీరతరం నత్థి; తస్మా గమ్భీరా వాతి వవత్థానం లబ్భతి. తథా దుద్దసావ దురనుబోధా వాతి సబ్బం వేదితబ్బం.

    ‘‘Aññevā’’ti idaṃ panettha vavatthāpanavacanaṃ, ‘‘aññeva, na pāṇātipātā veramaṇiādayo. Gambhīrāva na uttānā’’ti evaṃ sabbapadehi yojetabbaṃ. Sāvakapāramīñāṇañhi gambhīraṃ, paccekabodhiñāṇaṃ pana tato gambhīrataranti tattha vavatthānaṃ natthi, sabbaññutaññāṇañca tatopi gambhīrataranti tatthāpi vavatthānaṃ natthi, ito panaññaṃ gambhīrataraṃ natthi; tasmā gambhīrā vāti vavatthānaṃ labbhati. Tathā duddasāva duranubodhā vāti sabbaṃ veditabbaṃ.

    కతమే చ తే భిక్ఖవేతి అయం పన తేసం ధమ్మానం కథేతుకమ్యతా పుచ్ఛా. సన్తి, భిక్ఖవే, ఏకే సమణబ్రాహ్మణాతిఆది పుచ్ఛావిస్సజ్జనం. కస్మా పనేతం ఏవం ఆరద్ధన్తి చే? బుద్ధానఞ్హి చత్తారి ఠానాని పత్వా గజ్జితం మహన్తం హోతి, ఞాణం అనుపవిసతి, బుద్ధఞాణస్స మహన్తభావో పఞ్ఞాయతి, దేసనా గమ్భీరా హోతి, తిలక్ఖణాహతా, సుఞ్ఞతాపటిసంయుత్తా. కతమాని చత్తారి? వినయపఞ్ఞత్తిం, భూమన్తరం, పచ్చయాకారం, సమయన్తరన్తి. తస్మా – ‘‘ఇదం లహుకం, ఇదం గరుకం, ఇదం సతేకిచ్ఛం, ఇదం అతేకిచ్ఛం, అయం ఆపత్తి, అయం అనాపత్తి, అయం ఛేజ్జగామినీ, అయం వుట్ఠానగామినీ, అయం దేసనాగామినీ, అయం లోకవజ్జా, అయం పణ్ణత్తివజ్జా, ఇమస్మిం వత్థుస్మిం ఇదం పఞ్ఞపేతబ్బ’’న్తి యం ఏవం ఓతిణ్ణే వత్థుస్మిం సిక్ఖాపదపఞ్ఞాపనం నామ, తత్థ అఞ్ఞేసం థామో వా బలం వా నత్థి; అవిసయో ఏస అఞ్ఞేసం, తథాగతస్సేవ విసయో. ఇతి వినయపఞ్ఞత్తిం పత్వా బుద్ధానం గజ్జితం మహన్తం హోతి, ఞాణం అనుపవిసతి…పే॰… సుఞ్ఞతాపటిసంయుత్తాతి.

    Katameca te bhikkhaveti ayaṃ pana tesaṃ dhammānaṃ kathetukamyatā pucchā. Santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇātiādi pucchāvissajjanaṃ. Kasmā panetaṃ evaṃ āraddhanti ce? Buddhānañhi cattāri ṭhānāni patvā gajjitaṃ mahantaṃ hoti, ñāṇaṃ anupavisati, buddhañāṇassa mahantabhāvo paññāyati, desanā gambhīrā hoti, tilakkhaṇāhatā, suññatāpaṭisaṃyuttā. Katamāni cattāri? Vinayapaññattiṃ, bhūmantaraṃ, paccayākāraṃ, samayantaranti. Tasmā – ‘‘idaṃ lahukaṃ, idaṃ garukaṃ, idaṃ satekicchaṃ, idaṃ atekicchaṃ, ayaṃ āpatti, ayaṃ anāpatti, ayaṃ chejjagāminī, ayaṃ vuṭṭhānagāminī, ayaṃ desanāgāminī, ayaṃ lokavajjā, ayaṃ paṇṇattivajjā, imasmiṃ vatthusmiṃ idaṃ paññapetabba’’nti yaṃ evaṃ otiṇṇe vatthusmiṃ sikkhāpadapaññāpanaṃ nāma, tattha aññesaṃ thāmo vā balaṃ vā natthi; avisayo esa aññesaṃ, tathāgatasseva visayo. Iti vinayapaññattiṃ patvā buddhānaṃ gajjitaṃ mahantaṃ hoti, ñāṇaṃ anupavisati…pe… suññatāpaṭisaṃyuttāti.

    తథా ఇమే చత్తారో సతిపట్ఠానా నామ…పే॰… అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో నామ, పఞ్చ ఖన్ధా నామ, ద్వాదస ఆయతనాని నామ, అట్ఠారస ధాతుయో నామ, చత్తారి అరియసచ్చాని నామ, బావీసతిన్ద్రియాని నామ, నవ హేతూ నామ, చత్తారో ఆహారా నామ, సత్త ఫస్సా నామ, సత్త వేదనా నామ, సత్త సఞ్ఞా నామ, సత్త చేతనా నామ, సత్త చిత్తాని నామ. ఏతేసు ఏత్తకా కామావచరా ధమ్మా నామ, ఏత్తకా రూపావచరఅరూపావచరపరియాపన్నా ధమ్మా నామ, ఏత్తకా లోకియా ధమ్మా నామ, ఏత్తకా లోకుత్తరా ధమ్మా నామాతి చతువీసతిసమన్తపట్ఠానం అనన్తనయం అభిధమ్మపిటకం విభజిత్వా కథేతుం అఞ్ఞేసం థామో వా బలం వా నత్థి, అవిసయో ఏస అఞ్ఞేసం, తథాగతస్సేవ విసయో. ఇతి భూమన్తరపరిచ్ఛేదం పత్వా బుద్ధానం గజ్జితం మహన్తం హోతి, ఞాణం అనుపవిసతి…పే॰… సుఞ్ఞతాపటిసంయుత్తాతి.

    Tathā ime cattāro satipaṭṭhānā nāma…pe… ariyo aṭṭhaṅgiko maggo nāma, pañca khandhā nāma, dvādasa āyatanāni nāma, aṭṭhārasa dhātuyo nāma, cattāri ariyasaccāni nāma, bāvīsatindriyāni nāma, nava hetū nāma, cattāro āhārā nāma, satta phassā nāma, satta vedanā nāma, satta saññā nāma, satta cetanā nāma, satta cittāni nāma. Etesu ettakā kāmāvacarā dhammā nāma, ettakā rūpāvacaraarūpāvacarapariyāpannā dhammā nāma, ettakā lokiyā dhammā nāma, ettakā lokuttarā dhammā nāmāti catuvīsatisamantapaṭṭhānaṃ anantanayaṃ abhidhammapiṭakaṃ vibhajitvā kathetuṃ aññesaṃ thāmo vā balaṃ vā natthi, avisayo esa aññesaṃ, tathāgatasseva visayo. Iti bhūmantaraparicchedaṃ patvā buddhānaṃ gajjitaṃ mahantaṃ hoti, ñāṇaṃ anupavisati…pe… suññatāpaṭisaṃyuttāti.

    తథా అయం అవిజ్జా సఙ్ఖారానం నవహాకారేహి పచ్చయో హోతి, ఉప్పాదో హుత్వా పచ్చయో హోతి, పవత్తం హుత్వా, నిమిత్తం, ఆయూహనం, సంయోగో, పలిబోధో, సముదయో, హేతు, పచ్చయో హుత్వా పచ్చయో హోతి, తథా సఙ్ఖారాదయో విఞ్ఞాణాదీనం. యథాహ – ‘‘కథం పచ్చయపరిగ్గహే పఞ్ఞా ధమ్మట్ఠితిఞాణం? అవిజ్జా సఙ్ఖారానం ఉప్పాదట్ఠితి చ పవత్తట్ఠితి చ, నిమిత్తట్ఠితి చ, ఆయూహనట్ఠితి చ, సంయోగట్ఠితి చ, పలిబోధట్ఠితి చ, సముదయట్ఠితి చ, హేతుట్ఠితి చ, పచ్చయట్ఠితి చ, ఇమేహి నవహాకారేహి అవిజ్జా పచ్చయో, సఙ్ఖారా పచ్చయసముప్పన్నా, ఉభోపేతే ధమ్మా పచ్చయసముప్పన్నాతి పచ్చయపరిగ్గహే పఞ్ఞా ధమ్మట్ఠితిఞాణం. అతీతమ్పి అద్ధానం, అనాగతమ్పి అద్ధానం అవిజ్జా సఙ్ఖారానం ఉప్పాదట్ఠితి చ…పే॰… జాతి జరామరణస్స ఉప్పాదట్ఠితి చ…పే॰… పచ్చయట్ఠితి చ, ఇమేహి నవహాకారేహి జాతి పచ్చయో, జరామరణం పచ్చయసముప్పన్నం, ఉభోపేతే ధమ్మా పచ్చయసముప్పన్నాతి పచ్చయపరిగ్గహే పఞ్ఞా ధమ్మట్ఠితిఞాణ’’న్తి (పటి॰ మ॰ ౧.౪౫). ఏవమిమం తస్స తస్స ధమ్మస్స తథా తథా పచ్చయభావేన పవత్తం తివట్టం తియద్ధం తిసన్ధిం చతుసఙ్ఖేపం వీసతాకారం పటిచ్చసముప్పాదం విభజిత్వా కథేతుం అఞ్ఞేసం థామో వా బలం వా నత్థి, అవిసయో ఏస అఞ్ఞేసం, తథాగతస్సేవ విసయో, ఇతి పచ్చయాకారం పత్వా బుద్ధానం గజ్జితం మహన్తం హోతి, ఞాణం అనుపవిసతి…పే॰… సుఞ్ఞతాపటిసంయుత్తాతి.

    Tathā ayaṃ avijjā saṅkhārānaṃ navahākārehi paccayo hoti, uppādo hutvā paccayo hoti, pavattaṃ hutvā, nimittaṃ, āyūhanaṃ, saṃyogo, palibodho, samudayo, hetu, paccayo hutvā paccayo hoti, tathā saṅkhārādayo viññāṇādīnaṃ. Yathāha – ‘‘kathaṃ paccayapariggahe paññā dhammaṭṭhitiñāṇaṃ? Avijjā saṅkhārānaṃ uppādaṭṭhiti ca pavattaṭṭhiti ca, nimittaṭṭhiti ca, āyūhanaṭṭhiti ca, saṃyogaṭṭhiti ca, palibodhaṭṭhiti ca, samudayaṭṭhiti ca, hetuṭṭhiti ca, paccayaṭṭhiti ca, imehi navahākārehi avijjā paccayo, saṅkhārā paccayasamuppannā, ubhopete dhammā paccayasamuppannāti paccayapariggahe paññā dhammaṭṭhitiñāṇaṃ. Atītampi addhānaṃ, anāgatampi addhānaṃ avijjā saṅkhārānaṃ uppādaṭṭhiti ca…pe… jāti jarāmaraṇassa uppādaṭṭhiti ca…pe… paccayaṭṭhiti ca, imehi navahākārehi jāti paccayo, jarāmaraṇaṃ paccayasamuppannaṃ, ubhopete dhammā paccayasamuppannāti paccayapariggahe paññā dhammaṭṭhitiñāṇa’’nti (paṭi. ma. 1.45). Evamimaṃ tassa tassa dhammassa tathā tathā paccayabhāvena pavattaṃ tivaṭṭaṃ tiyaddhaṃ tisandhiṃ catusaṅkhepaṃ vīsatākāraṃ paṭiccasamuppādaṃ vibhajitvā kathetuṃ aññesaṃ thāmo vā balaṃ vā natthi, avisayo esa aññesaṃ, tathāgatasseva visayo, iti paccayākāraṃ patvā buddhānaṃ gajjitaṃ mahantaṃ hoti, ñāṇaṃ anupavisati…pe… suññatāpaṭisaṃyuttāti.

    తథా చత్తారో జనా సస్సతవాదా నామ, చత్తారో ఏకచ్చసస్సతవాదా, చత్తారో అన్తానన్తికా, చత్తారో అమరావిక్ఖేపికా, ద్వే అధిచ్చసముప్పన్నికా, సోళస సఞ్ఞీవాదా, అట్ఠ అసఞ్ఞీవాదా, అట్ఠ నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీవాదా, సత్త ఉచ్ఛేదవాదా, పఞ్చ దిట్ఠధమ్మనిబ్బానవాదా నామ. తే ఇదం నిస్సాయ ఇదం గణ్హన్తీతి ద్వాసట్ఠి దిట్ఠిగతాని భిన్దిత్వా నిజ్జటం నిగ్గుమ్బం కత్వా కథేతుం అఞ్ఞేసం థామో వా బలం వా నత్థి, అవిసయో ఏస అఞ్ఞేసం, తథాగతస్సేవ విసయో. ఇతి సమయన్తరం పత్వా బుద్ధానం గజ్జితం మహన్తం హోతి, ఞాణం అనుపవిసతి, బుద్ధఞాణస్స మహన్తతా పఞ్ఞాయతి, దేసనా గమ్భీరా హోతి, తిలక్ఖణాహతా, సుఞ్ఞతాపటిసంయుత్తాతి.

    Tathā cattāro janā sassatavādā nāma, cattāro ekaccasassatavādā, cattāro antānantikā, cattāro amarāvikkhepikā, dve adhiccasamuppannikā, soḷasa saññīvādā, aṭṭha asaññīvādā, aṭṭha nevasaññīnāsaññīvādā, satta ucchedavādā, pañca diṭṭhadhammanibbānavādā nāma. Te idaṃ nissāya idaṃ gaṇhantīti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni bhinditvā nijjaṭaṃ niggumbaṃ katvā kathetuṃ aññesaṃ thāmo vā balaṃ vā natthi, avisayo esa aññesaṃ, tathāgatasseva visayo. Iti samayantaraṃ patvā buddhānaṃ gajjitaṃ mahantaṃ hoti, ñāṇaṃ anupavisati, buddhañāṇassa mahantatā paññāyati, desanā gambhīrā hoti, tilakkhaṇāhatā, suññatāpaṭisaṃyuttāti.

    ఇమస్మిం పన ఠానే సమయన్తరం లబ్భతి, తస్మా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స మహన్తభావదస్సనత్థం దేసనాయ చ సుఞ్ఞతాపకాసనవిభావనత్థం సమయన్తరం అనుపవిసన్తో ధమ్మరాజా – ‘‘సన్తి, భిక్ఖవే, ఏకే సమణబ్రాహ్మణా’’తి ఏవం పుచ్ఛావిస్సజ్జనం ఆరభి.

    Imasmiṃ pana ṭhāne samayantaraṃ labbhati, tasmā sabbaññutaññāṇassa mahantabhāvadassanatthaṃ desanāya ca suññatāpakāsanavibhāvanatthaṃ samayantaraṃ anupavisanto dhammarājā – ‘‘santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā’’ti evaṃ pucchāvissajjanaṃ ārabhi.

    ౨౯. తత్థ సన్తీతి అత్థి సంవిజ్జన్తి ఉపలబ్భన్తి. భిక్ఖవేతి ఆలపనవచనం. ఏకేతి ఏకచ్చే. సమణబ్రాహ్మణాతి పబ్బజ్జూపగతభావేన సమణా, జాతియా బ్రాహ్మణా. లోకేన వా సమణాతి చ బ్రాహ్మణాతి చ ఏవం సమ్మతా. పుబ్బన్తం కప్పేత్వా వికప్పేత్వా గణ్హన్తీతి పుబ్బన్తకప్పికా. పుబ్బన్తకప్పో వా ఏతేసం అత్థీతి పుబ్బన్తకప్పికా. తత్థ అన్తోతి అయం సద్దో అన్తఅబ్భన్తరమరియాదలామకపరభాగకోట్ఠాసేసు దిస్సతి. ‘‘అన్తపూరో ఉదరపూరో’’తిఆదీసు హి అన్తే అన్తసద్దో. ‘‘చరన్తి లోకే పరివారఛన్నా అన్తో అసుద్ధా బహి సోభమానా’’తిఆదీసు (సం॰ ని॰ ౧.౧౨౨) అబ్భన్తరే. ‘‘కాయబన్ధనస్స అన్తో జీరతి (చూళవ॰ ౨౭౮). ‘‘సా హరితన్తం వా పన్థన్తం వా సేలన్తం వా ఉదకన్తం వా’’తిఆదీసు (మ॰ ని॰ ౧.౩౦౪) మరియాదాయం. ‘‘అన్తమిదం, భిక్ఖవే, జీవికానం యదిదం పిణ్డోల్య’’న్తిఆదీసు (సం॰ ని॰ ౩.౮౦) లామకే. ‘‘ఏసేవన్తో దుక్ఖస్సా’’తిఆదీసు (సం॰ ని॰ ౨.౫౧) పరభాగే. సబ్బపచ్చయసఙ్ఖయో హి దుక్ఖస్స పరభాగో కోటీతి వుచ్చతి. ‘‘సక్కాయో ఖో, ఆవుసో, ఏకో అన్తో’’తిఆదీసు (అ॰ ని॰ ౬.౬౧) కోట్ఠాసే. స్వాయం ఇధాపి కోట్ఠాసే వత్తతి.

    29. Tattha santīti atthi saṃvijjanti upalabbhanti. Bhikkhaveti ālapanavacanaṃ. Eketi ekacce. Samaṇabrāhmaṇāti pabbajjūpagatabhāvena samaṇā, jātiyā brāhmaṇā. Lokena vā samaṇāti ca brāhmaṇāti ca evaṃ sammatā. Pubbantaṃ kappetvā vikappetvā gaṇhantīti pubbantakappikā. Pubbantakappo vā etesaṃ atthīti pubbantakappikā. Tattha antoti ayaṃ saddo antaabbhantaramariyādalāmakaparabhāgakoṭṭhāsesu dissati. ‘‘Antapūro udarapūro’’tiādīsu hi ante antasaddo. ‘‘Caranti loke parivārachannā anto asuddhā bahi sobhamānā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.122) abbhantare. ‘‘Kāyabandhanassa anto jīrati (cūḷava. 278). ‘‘Sā haritantaṃ vā panthantaṃ vā selantaṃ vā udakantaṃ vā’’tiādīsu (ma. ni. 1.304) mariyādāyaṃ. ‘‘Antamidaṃ, bhikkhave, jīvikānaṃ yadidaṃ piṇḍolya’’ntiādīsu (saṃ. ni. 3.80) lāmake. ‘‘Esevanto dukkhassā’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.51) parabhāge. Sabbapaccayasaṅkhayo hi dukkhassa parabhāgo koṭīti vuccati. ‘‘Sakkāyo kho, āvuso, eko anto’’tiādīsu (a. ni. 6.61) koṭṭhāse. Svāyaṃ idhāpi koṭṭhāse vattati.

    కప్పసద్దోపి – ‘‘తిట్ఠతు, భన్తే భగవా కప్పం’’ (దీ॰ ని॰ ౨.౧౬౭), ‘‘అత్థి కప్పో నిపజ్జితుం’’ (అ॰ ని॰ ౮.౮౦), ‘‘కప్పకతేన అకప్పకతం సంసిబ్బితం హోతీ’’తి, (పాచి॰ ౩౭౧) ఏవం ఆయుకప్పలేసకప్పవినయకప్పాదీసు సమ్బహులేసు అత్థేసు వత్తతి. ఇధ తణ్హాదిట్ఠీసు వత్తతీతి వేదితబ్బో. వుత్తమ్పి చేతం – ‘‘కప్పాతి ద్వే కప్పా, తణ్హాకప్పో చ దిట్ఠికప్పో చా’’తి (మహాని॰ ౨౮). తస్మా తణ్హాదిట్ఠివసేన అతీతం ఖన్ధకోట్ఠాసం కప్పేత్వా పకప్పేత్వా ఠితాతి పుబ్బన్తకప్పికాతి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. తేసం ఏవం పుబ్బన్తం కప్పేత్వా ఠితానం పునప్పునం ఉప్పజ్జనవసేన పుబ్బన్తమేవ అనుగతా దిట్ఠీతి పుబ్బన్తానుదిట్ఠినో. తే ఏవందిట్ఠినో తం పుబ్బన్తం ఆరబ్భ ఆగమ్మ పటిచ్చ అఞ్ఞమ్పి జనం దిట్ఠిగతికం కరోన్తా అనేకవిహితాని అధిముత్తిపదాని అభివదన్తి అట్ఠారసహి వత్థూహి.

    Kappasaddopi – ‘‘tiṭṭhatu, bhante bhagavā kappaṃ’’ (dī. ni. 2.167), ‘‘atthi kappo nipajjituṃ’’ (a. ni. 8.80), ‘‘kappakatena akappakataṃ saṃsibbitaṃ hotī’’ti, (pāci. 371) evaṃ āyukappalesakappavinayakappādīsu sambahulesu atthesu vattati. Idha taṇhādiṭṭhīsu vattatīti veditabbo. Vuttampi cetaṃ – ‘‘kappāti dve kappā, taṇhākappo ca diṭṭhikappo cā’’ti (mahāni. 28). Tasmā taṇhādiṭṭhivasena atītaṃ khandhakoṭṭhāsaṃ kappetvā pakappetvā ṭhitāti pubbantakappikāti evamettha attho veditabbo. Tesaṃ evaṃ pubbantaṃ kappetvā ṭhitānaṃ punappunaṃ uppajjanavasena pubbantameva anugatā diṭṭhīti pubbantānudiṭṭhino. Te evaṃdiṭṭhino taṃ pubbantaṃ ārabbha āgamma paṭicca aññampi janaṃ diṭṭhigatikaṃ karontā anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti aṭṭhārasahi vatthūhi.

    తత్థ అనేకవిహితానీతి అనేకవిధాని. అధిముత్తిపదానీతి అధివచనపదాని. అథ వా భూతం అత్థం అభిభవిత్వా యథాసభావతో అగ్గహేత్వా పవత్తనతో అధిముత్తియోతి దిట్ఠియో వుచ్చన్తి. అధిముత్తీనం పదాని అధిముత్తిపదాని, దిట్ఠిదీపకాని వచనానీతి అత్థో. అట్ఠారసహి వత్థూహీతి అట్ఠారసహి కారణేహి.

    Tattha anekavihitānīti anekavidhāni. Adhimuttipadānīti adhivacanapadāni. Atha vā bhūtaṃ atthaṃ abhibhavitvā yathāsabhāvato aggahetvā pavattanato adhimuttiyoti diṭṭhiyo vuccanti. Adhimuttīnaṃ padāni adhimuttipadāni, diṭṭhidīpakāni vacanānīti attho. Aṭṭhārasahi vatthūhīti aṭṭhārasahi kāraṇehi.

    ౩౦. ఇదాని యేహి అట్ఠారసహి వత్థూహి అభివదన్తి, తేసం కథేతుకమ్యతాయ పుచ్ఛాయ ‘‘తే చ ఖో భోన్తో’’తిఆదినా నయేన పుచ్ఛిత్వా తాని వత్థూని విభజిత్వా దస్సేతుం ‘‘సన్తి, భిక్ఖవే’’తిఆదిమాహ. తత్థ వదన్తి ఏతేనాతి వాదో, దిట్ఠిగతస్సేతం అధివచనం. సస్సతో వాదో ఏతేసన్తి సస్సతవాదా, సస్సతదిట్ఠినోతి అత్థో. ఏతేనేవ నయేన ఇతో పరేసమ్పి ఏవరూపానం పదానం అత్థో వేదితబ్బో. సస్సతం అత్తానఞ్చ లోకఞ్చాతి రూపాదీసు అఞ్ఞతరం అత్తాతి చ లోకోతి చ గహేత్వా తం సస్సతం అమరం నిచ్చం ధువం పఞ్ఞపేన్తి. యథాహ – ‘‘రూపం అత్తా చేవ లోకో చ సస్సతో చాతి అత్తానఞ్చ లోకఞ్చ పఞ్ఞపేన్తి తథా వేదనం, సఞ్ఞం, సఙ్ఖారే, విఞ్ఞాణం అత్తా చేవ లోకో చ సస్సతో చాతి అత్తానఞ్చ లోకఞ్చ పఞ్ఞపేన్తీ’’తి.

    30. Idāni yehi aṭṭhārasahi vatthūhi abhivadanti, tesaṃ kathetukamyatāya pucchāya ‘‘te ca kho bhonto’’tiādinā nayena pucchitvā tāni vatthūni vibhajitvā dassetuṃ ‘‘santi, bhikkhave’’tiādimāha. Tattha vadanti etenāti vādo, diṭṭhigatassetaṃ adhivacanaṃ. Sassato vādo etesanti sassatavādā, sassatadiṭṭhinoti attho. Eteneva nayena ito paresampi evarūpānaṃ padānaṃ attho veditabbo. Sassataṃ attānañca lokañcāti rūpādīsu aññataraṃ attāti ca lokoti ca gahetvā taṃ sassataṃ amaraṃ niccaṃ dhuvaṃ paññapenti. Yathāha – ‘‘rūpaṃ attā ceva loko ca sassato cāti attānañca lokañca paññapenti tathā vedanaṃ, saññaṃ, saṅkhāre, viññāṇaṃ attā ceva loko ca sassato cāti attānañca lokañca paññapentī’’ti.

    ౩౧. ఆతప్పమన్వాయాతిఆదీసు వీరియం కిలేసానం ఆతాపనభావేన ఆతప్పన్తి వుత్తం. తదేవ పదహనవసేన పధానం. పునప్పునం యుత్తవసేన అనుయోగోతి. ఏవం తిప్పభేదం వీరియం అన్వాయ ఆగమ్మ పటిచ్చాతి అత్థో. అప్పమాదో వుచ్చతి సతియా అవిప్పవాసో. సమ్మా మనసికారోతి ఉపాయమనసికారో, పథమనసికారో, అత్థతో ఞాణన్తి వుత్తం హోతి. యస్మిఞ్హి మనసికారే ఠితస్స పుబ్బేనివాసానుస్సతి ఞాణం ఇజ్ఝతి, అయం ఇమస్మిం ఠానే మనసికారోతి అధిప్పేతో. తస్మా వీరియఞ్చ సతిఞ్చ ఞాణఞ్చ ఆగమ్మాతి అయమేత్థ సఙ్ఖేపత్థో. తథారూపన్తి తథాజాతికం. చేతోసమాధిన్తి చిత్తసమాధిం. ఫుసతీతి విన్దతి పటిలభతి. యథా సమాహితే చిత్తేతి యేన సమాధినా సమ్మా ఆహితే సుట్ఠు ఠపితే చిత్తమ్హి అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసన్తిఆదీనం అత్థో విసుద్ధిమగ్గే వుత్తో.

    31.Ātappamanvāyātiādīsu vīriyaṃ kilesānaṃ ātāpanabhāvena ātappanti vuttaṃ. Tadeva padahanavasena padhānaṃ. Punappunaṃ yuttavasena anuyogoti. Evaṃ tippabhedaṃ vīriyaṃ anvāya āgamma paṭiccāti attho. Appamādo vuccati satiyā avippavāso. Sammā manasikāroti upāyamanasikāro, pathamanasikāro, atthato ñāṇanti vuttaṃ hoti. Yasmiñhi manasikāre ṭhitassa pubbenivāsānussati ñāṇaṃ ijjhati, ayaṃ imasmiṃ ṭhāne manasikāroti adhippeto. Tasmā vīriyañca satiñca ñāṇañca āgammāti ayamettha saṅkhepattho. Tathārūpanti tathājātikaṃ. Cetosamādhinti cittasamādhiṃ. Phusatīti vindati paṭilabhati. Yathā samāhite citteti yena samādhinā sammā āhite suṭṭhu ṭhapite cittamhi anekavihitaṃpubbenivāsantiādīnaṃ attho visuddhimagge vutto.

    సో ఏవమాహాతి సో ఏవం ఝానానుభావసమ్పన్నో హుత్వా దిట్ఠిగతికో ఏవం వదతి. వఞ్ఝోతి వఞ్ఝపసువఞ్ఝతాలాదయో వియ అఫలో కస్సచి అజనకోతి. ఏతేన ‘‘అత్తా’’తి చ ‘‘లోకో’’తి చ గహితానం ఝానాదీనం రూపాదిజనకభావం పటిక్ఖిపతి. పబ్బతకూటం వియ ఠితోతి కూటట్ఠో. ఏసికట్ఠాయిట్ఠితోతి ఏసికట్ఠాయీ వియ హుత్వా ఠితోతి ఏసికట్ఠాయిట్ఠితో. యథా సునిఖాతో ఏసికత్థమ్భో నిచ్చలో తిట్ఠతి, ఏవం ఠితోతి అత్థో. ఉభయేనపి లోకస్స వినాసాభావం దీపేతి. కేచి పన ఈసికట్ఠాయిట్ఠితోతి పాళిం వత్వా ముఞ్జే ఈసికా వియ ఠితోతి వదన్తి . తత్రాయమధిప్పాయో – యదిదం జాయతీతి వుచ్చతి, తం ముఞ్జతో ఈసికా వియ విజ్జమానమేవ నిక్ఖమతి. యస్మా చ ఈసికట్ఠాయిట్ఠితో, తస్మా తేవ సత్తా సన్ధావన్తి, ఇతో అఞ్ఞత్థ గచ్ఛన్తీతి అత్థో.

    So evamāhāti so evaṃ jhānānubhāvasampanno hutvā diṭṭhigatiko evaṃ vadati. Vañjhoti vañjhapasuvañjhatālādayo viya aphalo kassaci ajanakoti. Etena ‘‘attā’’ti ca ‘‘loko’’ti ca gahitānaṃ jhānādīnaṃ rūpādijanakabhāvaṃ paṭikkhipati. Pabbatakūṭaṃ viya ṭhitoti kūṭaṭṭho. Esikaṭṭhāyiṭṭhitoti esikaṭṭhāyī viya hutvā ṭhitoti esikaṭṭhāyiṭṭhito. Yathā sunikhāto esikatthambho niccalo tiṭṭhati, evaṃ ṭhitoti attho. Ubhayenapi lokassa vināsābhāvaṃ dīpeti. Keci pana īsikaṭṭhāyiṭṭhitoti pāḷiṃ vatvā muñje īsikā viya ṭhitoti vadanti . Tatrāyamadhippāyo – yadidaṃ jāyatīti vuccati, taṃ muñjato īsikā viya vijjamānameva nikkhamati. Yasmā ca īsikaṭṭhāyiṭṭhito, tasmā teva sattā sandhāvanti, ito aññattha gacchantīti attho.

    సంసరన్తీతి అపరాపరం సఞ్చరన్తి. చవన్తీతి ఏవం సఙ్ఖ్యం గచ్ఛన్తి. తథా ఉపపజ్జన్తీతి. అట్ఠకథాయం పన పుబ్బే ‘‘సస్సతో అత్తా చ లోకో చా’’తి వత్వా ఇదాని తే చ సత్తా సన్ధావన్తీతిఆదినా వచనేన అయం దిట్ఠిగతికో అత్తనాయేవ అత్తనో వాదం భిన్దతి, దిట్ఠిగతికస్స దస్సనం నామ న నిబద్ధం, థుసరాసిమ్హి నిఖాతఖాణు వియ చఞ్చలం, ఉమ్మత్తకపచ్ఛియం పూవఖణ్డగూథగోమయాదీని వియ చేత్థ సున్దరమ్పి అసున్దరమ్పి హోతి యేవాతి వుత్తం. అత్థిత్వేవ సస్సతిసమన్తి ఏత్థ సస్సతీతి నిచ్చం విజ్జమానతాయ మహాపథవింవ మఞ్ఞతి, తథా సినేరుపబ్బతచన్దిమసూరియే. తతో తేహి సమం అత్తానం మఞ్ఞమానా అత్థి త్వేవ సస్సతిసమన్తి వదన్తి.

    Saṃsarantīti aparāparaṃ sañcaranti. Cavantīti evaṃ saṅkhyaṃ gacchanti. Tathā upapajjantīti. Aṭṭhakathāyaṃ pana pubbe ‘‘sassato attā ca loko cā’’ti vatvā idāni te ca sattā sandhāvantītiādinā vacanena ayaṃ diṭṭhigatiko attanāyeva attano vādaṃ bhindati, diṭṭhigatikassa dassanaṃ nāma na nibaddhaṃ, thusarāsimhi nikhātakhāṇu viya cañcalaṃ, ummattakapacchiyaṃ pūvakhaṇḍagūthagomayādīni viya cettha sundarampi asundarampi hoti yevāti vuttaṃ. Atthitveva sassatisamanti ettha sassatīti niccaṃ vijjamānatāya mahāpathaviṃva maññati, tathā sinerupabbatacandimasūriye. Tato tehi samaṃ attānaṃ maññamānā atthi tveva sassatisamanti vadanti.

    ఇదాని సస్సతో అత్తా చ లోకో చాతిఆదికాయ పటిఞ్ఞాయ సాధనత్థం హేతుం దస్సేన్తో ‘‘తం కిస్స హేతు? అహఞ్హి ఆతప్పమన్వాయా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఇమినామహం ఏతం జానామీతి ఇమినా విసేసాధిగమేన అహం ఏతం పచ్చక్ఖతో జానామి, న కేవలం సద్ధామత్తకేనేవ వదామీతి దస్సేతి, మకారో పనేత్థ పదసన్ధికరణత్థం వుత్తో. ఇదం, భిక్ఖవే, పఠమం ఠానన్తి చతూహి వత్థూహీతి వత్థుసద్దేన వుత్తేసు చతూసు ఠానేసు ఇదం పఠమం ఠానం, ఇదం జాతిసతసహస్సమత్తానుస్సరణం పఠమం కారణన్తి అత్థో.

    Idāni sassato attā ca loko cātiādikāya paṭiññāya sādhanatthaṃ hetuṃ dassento ‘‘taṃ kissa hetu? Ahañhi ātappamanvāyā’’tiādimāha. Tattha imināmahaṃ etaṃ jānāmīti iminā visesādhigamena ahaṃ etaṃ paccakkhato jānāmi, na kevalaṃ saddhāmattakeneva vadāmīti dasseti, makāro panettha padasandhikaraṇatthaṃ vutto. Idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ ṭhānanti catūhi vatthūhīti vatthusaddena vuttesu catūsu ṭhānesu idaṃ paṭhamaṃ ṭhānaṃ, idaṃ jātisatasahassamattānussaraṇaṃ paṭhamaṃ kāraṇanti attho.

    ౩౨-౩౩. ఉపరి వారద్వయేపి ఏసేవ నయో. కేవలఞ్హి అయం వారో అనేకజాతిసతసహస్సానుస్సరణవసేన వుత్తో. ఇతరే దసచత్తాలీససంవట్టవివట్టకప్పానుస్సరణవసేన. మన్దపఞ్ఞో హి తిత్థియో అనేకజాతిసతసహస్సమత్తం అనుస్సరతి, మజ్ఝిమపఞ్ఞో దససంవట్టవివట్టకప్పాని, తిక్ఖపఞ్ఞో చత్తాలీసం, న తతో ఉద్ధం.

    32-33. Upari vāradvayepi eseva nayo. Kevalañhi ayaṃ vāro anekajātisatasahassānussaraṇavasena vutto. Itare dasacattālīsasaṃvaṭṭavivaṭṭakappānussaraṇavasena. Mandapañño hi titthiyo anekajātisatasahassamattaṃ anussarati, majjhimapañño dasasaṃvaṭṭavivaṭṭakappāni, tikkhapañño cattālīsaṃ, na tato uddhaṃ.

    ౩౪. చతుత్థవారే తక్కయతీతి తక్కీ, తక్కో వా అస్స అత్థీతి తక్కీ. తక్కేత్వా వితక్కేత్వా దిట్ఠిగాహినో ఏతం అధివచనం. వీమంసాయ సమన్నాగతోతి వీమంసీ. వీమంసా నామ తులనా రుచ్చనా ఖమనా. యథా హి పురిసో యట్ఠియా ఉదకం వీమంసిత్వా ఓతరతి, ఏవమేవ యో తులయిత్వా రుచ్చిత్వా ఖమాపేత్వా దిట్ఠిం గణ్హాతి, సో ‘‘వీమంసీ’’తి వేదితబ్బో. తక్కపరియాహతన్తి తక్కేన పరియాహతం, తేన తేన పరియాయేన తక్కేత్వాతి అత్థో. వీమంసానుచరితన్తి తాయ వుత్తప్పకారాయ వీమంసాయ అనుచరితం. సయంపటిభానన్తి అత్తనో పటిభానమత్తసఞ్జాతం. ఏవమాహాతి సస్సతదిట్ఠిం గహేత్వా ఏవం వదతి.

    34. Catutthavāre takkayatīti takkī, takko vā assa atthīti takkī. Takketvā vitakketvā diṭṭhigāhino etaṃ adhivacanaṃ. Vīmaṃsāya samannāgatoti vīmaṃsī. Vīmaṃsā nāma tulanā ruccanā khamanā. Yathā hi puriso yaṭṭhiyā udakaṃ vīmaṃsitvā otarati, evameva yo tulayitvā ruccitvā khamāpetvā diṭṭhiṃ gaṇhāti, so ‘‘vīmaṃsī’’ti veditabbo. Takkapariyāhatanti takkena pariyāhataṃ, tena tena pariyāyena takketvāti attho. Vīmaṃsānucaritanti tāya vuttappakārāya vīmaṃsāya anucaritaṃ. Sayaṃpaṭibhānanti attano paṭibhānamattasañjātaṃ. Evamāhāti sassatadiṭṭhiṃ gahetvā evaṃ vadati.

    తత్థ చతుబ్బిధో తక్కీ – అనుస్సుతికో, జాతిస్సరో, లాభీ, సుద్ధతక్కికోతి. తత్థ యో ‘‘వేస్సన్తరో నామ రాజా అహోసీ’’తిఆదీని సుత్వా ‘‘తేన హి యది వేస్సన్తరోవ భగవా, సస్సతో అత్తా’’తి తక్కయన్తో దిట్ఠిం గణ్హాతి, అయం అనుస్సుతికో నామ. ద్వే తిస్సో జాతియో సరిత్వా – ‘‘అహమేవ పుబ్బే అసుకస్మిం నామ అహోసిం, తస్మా సస్సతో అత్తా’’తి తక్కయన్తో జాతిస్సరతక్కికో నామ. యో పన లాభితాయ ‘‘యథా మే ఇదాని అత్తా సుఖీ హోతి, అతీతేపి ఏవం అహోసి, అనాగతేపి భవిస్సతీ’’తి తక్కయిత్వా దిట్ఠిం గణ్హాతి, అయం లాభీతక్కికో నామ. ‘‘ఏవం సతి ఇదం హోతీ’’తి తక్కమత్తేనేవ గణ్హన్తో పన సుద్ధతక్కికో నామ.

    Tattha catubbidho takkī – anussutiko, jātissaro, lābhī, suddhatakkikoti. Tattha yo ‘‘vessantaro nāma rājā ahosī’’tiādīni sutvā ‘‘tena hi yadi vessantarova bhagavā, sassato attā’’ti takkayanto diṭṭhiṃ gaṇhāti, ayaṃ anussutiko nāma. Dve tisso jātiyo saritvā – ‘‘ahameva pubbe asukasmiṃ nāma ahosiṃ, tasmā sassato attā’’ti takkayanto jātissaratakkiko nāma. Yo pana lābhitāya ‘‘yathā me idāni attā sukhī hoti, atītepi evaṃ ahosi, anāgatepi bhavissatī’’ti takkayitvā diṭṭhiṃ gaṇhāti, ayaṃ lābhītakkiko nāma. ‘‘Evaṃ sati idaṃ hotī’’ti takkamatteneva gaṇhanto pana suddhatakkiko nāma.

    ౩౫. ఏతేసం వా అఞ్ఞతరేనాతి ఏతేసంయేవ చతున్నం వత్థూనం అఞ్ఞతరేన ఏకేన వా ద్వీహి వా తీహి వా. నత్థి ఇతో బహిద్ధాతి ఇమేహి పన వత్థూహి బహి అఞ్ఞం ఏకం కారణమ్పి సస్సతపఞ్ఞత్తియా నత్థీతి అప్పటివత్తియం సీహనాదం నదతి.

    35.Etesaṃ vā aññatarenāti etesaṃyeva catunnaṃ vatthūnaṃ aññatarena ekena vā dvīhi vā tīhi vā. Natthi ito bahiddhāti imehi pana vatthūhi bahi aññaṃ ekaṃ kāraṇampi sassatapaññattiyā natthīti appaṭivattiyaṃ sīhanādaṃ nadati.

    ౩౬. తయిదం, భిక్ఖవే, తథాగతో పజానాతీతి భిక్ఖవే, తం ఇదం చతుబ్బిధమ్పి దిట్ఠిగతం తథాగతో నానప్పకారతో జానాతి. తతో తం పజాననాకారం దస్సేన్తో ఇమే దిట్ఠిట్ఠానాతిఆదిమాహ. తత్థ దిట్ఠియోవ దిట్ఠిట్ఠానా నామ. అపి చ దిట్ఠీనం కారణమ్పి దిట్ఠిట్ఠానమేవ. యథాహ ‘‘కతమాని అట్ఠ దిట్ఠిట్ఠానాని? ఖన్ధాపి దిట్ఠిట్ఠానం, అవిజ్జాపి, ఫస్సోపి , సఞ్ఞాపి, వితక్కోపి, అయోనిసోమనసికారోపి, పాపమిత్తోపి, పరతోఘోసోపి దిట్ఠిట్ఠాన’’న్తి. ‘‘ఖన్ధా హేతు, ఖన్ధా పచ్చయో దిట్ఠిట్ఠానం ఉపాదాయ సముట్ఠానట్ఠేన, ఏవం ఖన్ధాపి దిట్ఠిట్ఠానం. అవిజ్జా హేతు…పే॰… పాపమిత్తో హేతు. పరతోఘోసో హేతు, పరతోఘోసో పచ్చయో దిట్ఠిట్ఠానం ఉపాదాయ సముట్ఠానట్ఠేన, ఏవం పరతోఘోసోపి దిట్ఠిట్ఠాన’’న్తి (పటి॰ మ॰ ౧.౧౨౪). ఏవంగహితాతి దిట్ఠిసఙ్ఖాతా తావ దిట్ఠిట్ఠానా – ‘‘సస్సతో అత్తా చ లోకో చా’’తి ఏవంగహితా ఆదిన్నా, పవత్తితాతి అత్థో. ఏవంపరామట్ఠాతి నిరాసఙ్కచిత్తతాయ పునప్పునం ఆమట్ఠా పరామట్ఠా, ‘ఇదమేవ సచ్చం, మోఘమఞ్ఞ’న్తి పరినిట్ఠాపితా . కారణసఙ్ఖాతా పన దిట్ఠిట్ఠానా యథా గయ్హమానా దిట్ఠియో సముట్ఠాపేన్తి, ఏవం ఆరమ్మణవసేన చ పవత్తనవసేన చ ఆసేవనవసేన చ గహితా. అనాదీనవదస్సితాయ పునప్పునం గహణవసేన పరామట్ఠా. ఏవంగతికాతి ఏవం నిరయతిరచ్ఛానపేత్తివిసయగతికానం అఞ్ఞతరగతికా. ఏవం అభిసమ్పరాయాతి ఇదం పురిమపదస్సేవ వేవచనం, ఏవంవిధపరలోకాతి వుత్తం హోతి.

    36.Tayidaṃ, bhikkhave, tathāgato pajānātīti bhikkhave, taṃ idaṃ catubbidhampi diṭṭhigataṃ tathāgato nānappakārato jānāti. Tato taṃ pajānanākāraṃ dassento ime diṭṭhiṭṭhānātiādimāha. Tattha diṭṭhiyova diṭṭhiṭṭhānā nāma. Api ca diṭṭhīnaṃ kāraṇampi diṭṭhiṭṭhānameva. Yathāha ‘‘katamāni aṭṭha diṭṭhiṭṭhānāni? Khandhāpi diṭṭhiṭṭhānaṃ, avijjāpi, phassopi , saññāpi, vitakkopi, ayonisomanasikāropi, pāpamittopi, paratoghosopi diṭṭhiṭṭhāna’’nti. ‘‘Khandhā hetu, khandhā paccayo diṭṭhiṭṭhānaṃ upādāya samuṭṭhānaṭṭhena, evaṃ khandhāpi diṭṭhiṭṭhānaṃ. Avijjā hetu…pe… pāpamitto hetu. Paratoghoso hetu, paratoghoso paccayo diṭṭhiṭṭhānaṃ upādāya samuṭṭhānaṭṭhena, evaṃ paratoghosopi diṭṭhiṭṭhāna’’nti (paṭi. ma. 1.124). Evaṃgahitāti diṭṭhisaṅkhātā tāva diṭṭhiṭṭhānā – ‘‘sassato attā ca loko cā’’ti evaṃgahitā ādinnā, pavattitāti attho. Evaṃparāmaṭṭhāti nirāsaṅkacittatāya punappunaṃ āmaṭṭhā parāmaṭṭhā, ‘idameva saccaṃ, moghamañña’nti pariniṭṭhāpitā . Kāraṇasaṅkhātā pana diṭṭhiṭṭhānā yathā gayhamānā diṭṭhiyo samuṭṭhāpenti, evaṃ ārammaṇavasena ca pavattanavasena ca āsevanavasena ca gahitā. Anādīnavadassitāya punappunaṃ gahaṇavasena parāmaṭṭhā. Evaṃgatikāti evaṃ nirayatiracchānapettivisayagatikānaṃ aññataragatikā. Evaṃ abhisamparāyāti idaṃ purimapadasseva vevacanaṃ, evaṃvidhaparalokāti vuttaṃ hoti.

    తఞ్చ తథాగతో పజానాతీతి న కేవలఞ్చ తథాగతో సకారణం సగతికం దిట్ఠిగతమేవ పజానాతి, అథ ఖో తఞ్చ సబ్బం పజానాతి, తతో చ ఉత్తరితరం సీలఞ్చేవ సమాధిఞ్చ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణఞ్చ పజానాతి. తఞ్చ పజాననం న పరామసతీతి తఞ్చ ఏవంవిధం అనుత్తరం విసేసం పజానన్తోపి అహం పజానామీతి తణ్హాదిట్ఠిమానపరామాసవసేన తఞ్చ న పరామసతి. అపరామసతో చస్స పచ్చత్తఞ్ఞేవ నిబ్బుతి విదితాతి ఏవం అపరామసతో చస్స అపరామాసపచ్చయా సయమేవ అత్తనాయేవ తేసం పరామాసకిలేసానం నిబ్బుతి విదితా. పాకటం, భిక్ఖవే, తథాగతస్స నిబ్బానన్తి దస్సేతి.

    Tañca tathāgato pajānātīti na kevalañca tathāgato sakāraṇaṃ sagatikaṃ diṭṭhigatameva pajānāti, atha kho tañca sabbaṃ pajānāti, tato ca uttaritaraṃ sīlañceva samādhiñca sabbaññutaññāṇañca pajānāti. Tañca pajānanaṃ na parāmasatīti tañca evaṃvidhaṃ anuttaraṃ visesaṃ pajānantopi ahaṃ pajānāmīti taṇhādiṭṭhimānaparāmāsavasena tañca na parāmasati. Aparāmasato cassa paccattaññeva nibbuti viditāti evaṃ aparāmasato cassa aparāmāsapaccayā sayameva attanāyeva tesaṃ parāmāsakilesānaṃ nibbuti viditā. Pākaṭaṃ, bhikkhave, tathāgatassa nibbānanti dasseti.

    ఇదాని యథాపటిపన్నేన తథాగతేన సా నిబ్బుతి అధిగతా, తం పటిపత్తిం దస్సేతుం యాసు వేదనాసు రత్తా తిత్థియా ‘‘ఇధ సుఖినో భవిస్సామ, ఏత్థ సుఖినో భవిస్సామా’’తి దిట్ఠిగహనం పవిసన్తి, తాసంయేవ వేదనానం వసేన కమ్మట్ఠానం ఆచిక్ఖన్తో వేదనానం సముదయఞ్చాతిఆదిమాహ. తత్థ యథాభూతం విదిత్వాతి ‘‘అవిజ్జాసముదయా వేదనాసముదయోతి పచ్చయసముదయట్ఠేన వేదనాక్ఖన్ధస్స ఉదయం పస్సతి, తణ్హాసముదయా వేదనాసముదయోతి పచ్చయసముదయట్ఠేన వేదనాక్ఖన్ధస్స ఉదయం పస్సతి, కమ్మసముదయా వేదనాసముదయోతి పచ్చయసముదయట్ఠేన వేదనాక్ఖన్ధస్స ఉదయం పస్సతి, ఫస్ససముదయా వేదనాసముదయోతి పచ్చయసముదయట్ఠేన వేదనాక్ఖన్ధస్స ఉదయం పస్సతి (పటి॰ మ॰ ౧.౫౦). నిబ్బత్తిలక్ఖణం పస్సన్తోపి వేదనాక్ఖన్ధస్స ఉదయం పస్సతీ’’తి ఇమేసం పఞ్చన్నం లక్ఖణానం వసేన వేదనానం సముదయం యథాభూతం విదిత్వా; ‘‘అవిజ్జానిరోధా వేదనానిరోధోతి పచ్చయనిరోధట్ఠేన వేదనాక్ఖన్ధస్స వయం పస్సతి, తణ్హానిరోధా వేదనానిరోధోతి పచ్చయనిరోధట్ఠేన వేదనాక్ఖన్ధస్స వయం పస్సతి , కమ్మనిరోధా వేదనానిరోధోతి పచ్చయనిరోధట్ఠేన వేదనాక్ఖన్ధస్స వయం పస్సతి, ఫస్సనిరోధా వేదనానిరోధోతి పచ్చయనిరోధట్ఠేన వేదనాక్ఖన్ధస్స వయం పస్సతి. విపరిణామలక్ఖణం పస్సన్తోపి వేదనాక్ఖన్ధస్స వయం పస్సతీ’’తి (పటి॰ మ॰ ౧.౫౦) ఇమేసం పఞ్చన్నం లక్ఖణానం వసేన వేదనానం అత్థఙ్గమం యథాభూతం విదిత్వా, ‘‘యం వేదనం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సుఖం సోమనస్సం, అయం వేదనాయ అస్సాదో’’తి (సం॰ ని॰ ౩.౨౬) ఏవం అస్సాదఞ్చ యథాభూతం విదిత్వా, ‘‘యం వేదనా అనిచ్చా దుక్ఖా విపరిణామధమ్మా, అయం వేదనాయ ఆదీనవో’’తి ఏవం ఆదీనవఞ్చ యథాభూతం విదిత్వా, ‘‘యో వేదనాయ ఛన్దరాగవినయో ఛన్దరాగప్పహానం, ఇదం వేదనాయ నిస్సరణ’’న్తి ఏవం నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం విదిత్వా విగతఛన్దరాగతాయ అనుపాదానో అనుపాదావిముత్తో, భిక్ఖవే, తథాగతో; యస్మిం ఉపాదానే సతి కిఞ్చి ఉపాదియేయ్య, ఉపాదిన్నత్తా చ ఖన్ధో భవేయ్య, తస్స అభావా కిఞ్చి ధమ్మం అనుపాదియిత్వావ విముత్తో భిక్ఖవే తథాగతోతి.

    Idāni yathāpaṭipannena tathāgatena sā nibbuti adhigatā, taṃ paṭipattiṃ dassetuṃ yāsu vedanāsu rattā titthiyā ‘‘idha sukhino bhavissāma, ettha sukhino bhavissāmā’’ti diṭṭhigahanaṃ pavisanti, tāsaṃyeva vedanānaṃ vasena kammaṭṭhānaṃ ācikkhanto vedanānaṃ samudayañcātiādimāha. Tattha yathābhūtaṃ viditvāti ‘‘avijjāsamudayā vedanāsamudayoti paccayasamudayaṭṭhena vedanākkhandhassa udayaṃ passati, taṇhāsamudayā vedanāsamudayoti paccayasamudayaṭṭhena vedanākkhandhassa udayaṃ passati, kammasamudayā vedanāsamudayoti paccayasamudayaṭṭhena vedanākkhandhassa udayaṃ passati, phassasamudayā vedanāsamudayoti paccayasamudayaṭṭhena vedanākkhandhassa udayaṃ passati (paṭi. ma. 1.50). Nibbattilakkhaṇaṃ passantopi vedanākkhandhassa udayaṃ passatī’’ti imesaṃ pañcannaṃ lakkhaṇānaṃ vasena vedanānaṃ samudayaṃ yathābhūtaṃ viditvā; ‘‘avijjānirodhā vedanānirodhoti paccayanirodhaṭṭhena vedanākkhandhassa vayaṃ passati, taṇhānirodhā vedanānirodhoti paccayanirodhaṭṭhena vedanākkhandhassa vayaṃ passati , kammanirodhā vedanānirodhoti paccayanirodhaṭṭhena vedanākkhandhassa vayaṃ passati, phassanirodhā vedanānirodhoti paccayanirodhaṭṭhena vedanākkhandhassa vayaṃ passati. Vipariṇāmalakkhaṇaṃ passantopi vedanākkhandhassa vayaṃ passatī’’ti (paṭi. ma. 1.50) imesaṃ pañcannaṃ lakkhaṇānaṃ vasena vedanānaṃ atthaṅgamaṃ yathābhūtaṃ viditvā, ‘‘yaṃ vedanaṃ paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ vedanāya assādo’’ti (saṃ. ni. 3.26) evaṃ assādañca yathābhūtaṃ viditvā, ‘‘yaṃ vedanā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā, ayaṃ vedanāya ādīnavo’’ti evaṃ ādīnavañca yathābhūtaṃ viditvā, ‘‘yo vedanāya chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ, idaṃ vedanāya nissaraṇa’’nti evaṃ nissaraṇañca yathābhūtaṃ viditvā vigatachandarāgatāya anupādāno anupādāvimutto, bhikkhave, tathāgato; yasmiṃ upādāne sati kiñci upādiyeyya, upādinnattā ca khandho bhaveyya, tassa abhāvā kiñci dhammaṃ anupādiyitvāva vimutto bhikkhave tathāgatoti.

    ౩౭. ఇమే ఖో తే, భిక్ఖవేతి యే తే అహం – ‘‘కతమే, చ తే, భిక్ఖవే, ధమ్మా గమ్భీరా’’తి అపుచ్ఛిం, ‘‘ఇమే ఖో తే, భిక్ఖవే, తఞ్చ తథాగతో పజానాతి తతో చ ఉత్తరితరం పజానాతీ’’తి ఏవం నిద్దిట్ఠా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణధమ్మా గమ్భీరా దుద్దసా…పే॰… పణ్డితవేదనీయాతి వేదితబ్బా. యేహి తథాగతస్స నేవ పుథుజ్జనో, న సోతాపన్నాదీసు అఞ్ఞతరో వణ్ణం యథాభూతం వత్తుం సక్కోతి, అథ ఖో తథాగతోవ యథాభూతం వణ్ణం సమ్మా వదమానో వదేయ్యాతి ఏవం పుచ్ఛమానేనాపి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణమేవ పుట్ఠం, నియ్యాతేన్తేనాపి తదేవ నియ్యాతితం, అన్తరా పన దిట్ఠియో విభత్తాతి.

    37.Ime kho te, bhikkhaveti ye te ahaṃ – ‘‘katame, ca te, bhikkhave, dhammā gambhīrā’’ti apucchiṃ, ‘‘ime kho te, bhikkhave, tañca tathāgato pajānāti tato ca uttaritaraṃ pajānātī’’ti evaṃ niddiṭṭhā sabbaññutaññāṇadhammā gambhīrā duddasā…pe… paṇḍitavedanīyāti veditabbā. Yehi tathāgatassa neva puthujjano, na sotāpannādīsu aññataro vaṇṇaṃ yathābhūtaṃ vattuṃ sakkoti, atha kho tathāgatova yathābhūtaṃ vaṇṇaṃ sammā vadamāno vadeyyāti evaṃ pucchamānenāpi sabbaññutaññāṇameva puṭṭhaṃ, niyyātentenāpi tadeva niyyātitaṃ, antarā pana diṭṭhiyo vibhattāti.

    పఠమభాణవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

    Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

    ఏకచ్చసస్సతవాదవణ్ణనా

    Ekaccasassatavādavaṇṇanā

    ౩౮. ఏకచ్చసస్సతికాతి ఏకచ్చసస్సతవాదా. తే దువిధా హోన్తి – సత్తేకచ్చసస్సతికా, సఙ్ఖారేకచ్చసస్సతికాతి. దువిధాపి ఇధ గహితాయేవ.

    38.Ekaccasassatikāti ekaccasassatavādā. Te duvidhā honti – sattekaccasassatikā, saṅkhārekaccasassatikāti. Duvidhāpi idha gahitāyeva.

    ౩౯. న్తి నిపాతమత్తం. కదాచీతి కిస్మిఞ్చి కాలే. కరహచీతి తస్సేవ వేవచనం. దీఘస్స అద్ధునోతి దీఘస్స కాలస్స. అచ్చయేనాతి అతిక్కమేన . సంవట్టతీతి వినస్సతి. యేభుయ్యేనాతి యే ఉపరిబ్రహ్మలోకేసు వా అరూపేసు వా నిబ్బత్తన్తి, తదవసేసే సన్ధాయ వుత్తం. ఝానమనేన నిబ్బత్తత్తా మనోమయా. పీతి తేసం భక్ఖో ఆహారోతి పీతిభక్ఖా. అత్తనోవ తేసం పభాతి సయంపభా. అన్తలిక్ఖే చరన్తీతి అన్తలిక్ఖచరా. సుభేసు ఉయ్యానవిమానకప్పరుక్ఖాదీసు తిట్ఠన్తీతి, సుభట్ఠాయినో సుభా వా మనోరమ్మవత్థాభరణా హుత్వా తిట్ఠన్తీతి సుభట్ఠాయినో. చిరం దీఘమద్ధానన్తి ఉక్కంసేన అట్ఠ కప్పే.

    39.Yanti nipātamattaṃ. Kadācīti kismiñci kāle. Karahacīti tasseva vevacanaṃ. Dīghassaaddhunoti dīghassa kālassa. Accayenāti atikkamena . Saṃvaṭṭatīti vinassati. Yebhuyyenāti ye uparibrahmalokesu vā arūpesu vā nibbattanti, tadavasese sandhāya vuttaṃ. Jhānamanena nibbattattā manomayā. Pīti tesaṃ bhakkho āhāroti pītibhakkhā. Attanova tesaṃ pabhāti sayaṃpabhā. Antalikkhe carantīti antalikkhacarā. Subhesu uyyānavimānakapparukkhādīsu tiṭṭhantīti, subhaṭṭhāyino subhā vā manorammavatthābharaṇā hutvā tiṭṭhantīti subhaṭṭhāyino. Ciraṃ dīghamaddhānanti ukkaṃsena aṭṭha kappe.

    ౪౦. వివట్టతీతి సణ్ఠాతి. సుఞ్ఞం బ్రహ్మవిమానన్తి పకతియా నిబ్బత్తసత్తానం నత్థితాయ సుఞ్ఞం, బ్రహ్మకాయికభూమి నిబ్బత్తతీతి అత్థో. తస్స కత్తా వా కారేతా వా నత్థి, విసుద్ధిమగ్గే వుత్తనయేన పన కమ్మపచ్చయఉతుసముట్ఠానా రతనభూమి నిబ్బత్తతి. పకతినిబ్బత్తిట్ఠానేసుయేవ చేత్థ ఉయ్యానకప్పరుక్ఖాదయో నిబ్బత్తన్తి. అథ సత్తానం పకతియా వసితట్ఠానే నికన్తి ఉప్పజ్జతి, తే పఠమజ్ఝానం భావేత్వా తతో ఓతరన్తి, తస్మా అథ ఖో అఞ్ఞతరో సత్తోతిఆదిమాహ. ఆయుక్ఖయా వా పుఞ్ఞక్ఖయా వాతి యే ఉళారం పుఞ్ఞకమ్మం కత్వా యత్థ కత్థచి అప్పాయుకే దేవలోకే నిబ్బత్తన్తి, తే అత్తనో పుఞ్ఞబలేన ఠాతుం న సక్కోన్తి, తస్స పన దేవలోకస్స ఆయుప్పమాణేనేవ చవన్తీతి ఆయుక్ఖయా చవన్తీతి వుచ్చన్తి. యే పన పరిత్తం పుఞ్ఞకమ్మం కత్వా దీఘాయుకదేవలోకే నిబ్బత్తన్తి, తే యావతాయుకం ఠాతుం న సక్కోన్తి, అన్తరావ చవన్తీతి పుఞ్ఞక్ఖయా చవన్తీతి వుచ్చన్తి. దీఘమద్ధానం తిట్ఠతీతి కప్పం వా ఉపడ్ఢకప్పం వా.

    40.Vivaṭṭatīti saṇṭhāti. Suññaṃ brahmavimānanti pakatiyā nibbattasattānaṃ natthitāya suññaṃ, brahmakāyikabhūmi nibbattatīti attho. Tassa kattā vā kāretā vā natthi, visuddhimagge vuttanayena pana kammapaccayautusamuṭṭhānā ratanabhūmi nibbattati. Pakatinibbattiṭṭhānesuyeva cettha uyyānakapparukkhādayo nibbattanti. Atha sattānaṃ pakatiyā vasitaṭṭhāne nikanti uppajjati, te paṭhamajjhānaṃ bhāvetvā tato otaranti, tasmā atha kho aññataro sattotiādimāha. Āyukkhayā vā puññakkhayā vāti ye uḷāraṃ puññakammaṃ katvā yattha katthaci appāyuke devaloke nibbattanti, te attano puññabalena ṭhātuṃ na sakkonti, tassa pana devalokassa āyuppamāṇeneva cavantīti āyukkhayā cavantīti vuccanti. Ye pana parittaṃ puññakammaṃ katvā dīghāyukadevaloke nibbattanti, te yāvatāyukaṃ ṭhātuṃ na sakkonti, antarāva cavantīti puññakkhayā cavantīti vuccanti. Dīghamaddhānaṃ tiṭṭhatīti kappaṃ vā upaḍḍhakappaṃ vā.

    ౪౧. అనభిరతీతి అపరస్సాపి సత్తస్స ఆగమనపత్థనా. యా పన పటిఘసమ్పయుత్తా ఉక్కణ్ఠితా, సా బ్రహ్మలోకే నత్థి. పరితస్సనాతి ఉబ్బిజ్జనా ఫన్దనా, సా పనేసా తాసతస్సనా, తణ్హాతస్సనా, దిట్ఠితస్సనా, ఞాణతస్సనాతి చతుబ్బిధా హోతి. తత్థ ‘‘జాతిం పటిచ్చ భయం భయానకం ఛమ్భితత్తం లోమహంసో చేతసో ఉత్రాసో. జరం… బ్యాధిం… మరణం పటిచ్చ…పే॰… ఉత్రాసో’’తి (విభ॰ ౯౨౧) అయం తాసతస్సనా నామ. ‘‘అహో వత అఞ్ఞేపి సత్తా ఇత్థత్తం ఆగచ్ఛేయ్యు’’న్తి (దీ॰ ని॰ ౩.౩౮) అయం తణ్హాతస్సనా నామ. ‘‘పరితస్సితవిప్ఫన్దితమేవా’’తి అయం దిట్ఠితస్సనా నామ. ‘‘తేపి తథాగతస్స ధమ్మదేసనం సుత్వా యేభుయ్యేన భయం సంవేగం సన్తాసం ఆపజ్జన్తీ’’తి (అ॰ ని॰ ౪.౩౩) అయం ఞాణతస్సనా నామ. ఇధ పన తణ్హాతస్సనాపి దిట్ఠితస్సనాపి వట్టతి. బ్రహ్మవిమానన్తి ఇధ పన పఠమాభినిబ్బత్తస్స అత్థితాయ సుఞ్ఞన్తి న వుత్తం. ఉపపజ్జన్తీతి ఉపపత్తివసేన ఉపగచ్ఛన్తి. సహబ్యతన్తి సహభావం.

    41.Anabhiratīti aparassāpi sattassa āgamanapatthanā. Yā pana paṭighasampayuttā ukkaṇṭhitā, sā brahmaloke natthi. Paritassanāti ubbijjanā phandanā, sā panesā tāsatassanā, taṇhātassanā, diṭṭhitassanā, ñāṇatassanāti catubbidhā hoti. Tattha ‘‘jātiṃ paṭicca bhayaṃ bhayānakaṃ chambhitattaṃ lomahaṃso cetaso utrāso. Jaraṃ… byādhiṃ… maraṇaṃ paṭicca…pe… utrāso’’ti (vibha. 921) ayaṃ tāsatassanā nāma. ‘‘Aho vata aññepi sattā itthattaṃ āgaccheyyu’’nti (dī. ni. 3.38) ayaṃ taṇhātassanā nāma. ‘‘Paritassitavipphanditamevā’’ti ayaṃ diṭṭhitassanā nāma. ‘‘Tepi tathāgatassa dhammadesanaṃ sutvā yebhuyyena bhayaṃ saṃvegaṃ santāsaṃ āpajjantī’’ti (a. ni. 4.33) ayaṃ ñāṇatassanā nāma. Idha pana taṇhātassanāpi diṭṭhitassanāpi vaṭṭati. Brahmavimānanti idha pana paṭhamābhinibbattassa atthitāya suññanti na vuttaṃ. Upapajjantīti upapattivasena upagacchanti. Sahabyatanti sahabhāvaṃ.

    ౪౨. అభిభూతి అభిభవిత్వా ఠితో జేట్ఠకోహమస్మీతి. అనభిభూతోతి అఞ్ఞేహి అనభిభూతో. అఞ్ఞదత్థూతి ఏకంసవచనే నిపాతో. దస్సనవసేన దసో, సబ్బం పస్సామీతి అత్థో. వసవత్తీతి సబ్బం జనం వసే వత్తేమి. ఇస్సరో కత్తా నిమ్మాతాతి అహం లోకే ఇస్సరో, అహం లోకస్స కత్తా చ నిమ్మాతా చ, పథవీ – హిమవన్త-సినేరు-చక్కవాళ-మహాసముద్ద-చన్దిమ-సూరియా మయా నిమ్మితాతి. సేట్ఠో సజితాతి అహం లోకస్స ఉత్తమో చ సజితా చ, ‘‘త్వం ఖత్తియో నామ హోహి, త్వం బ్రాహ్మణో, వేస్సో, సుద్దో, గహట్ఠో, పబ్బజితో నామ. అన్తమసో త్వం ఓట్ఠో హోహి, గోణో హోహీ’’తి ‘‘ఏవం సత్తానం సంవిసజేతా అహ’’న్తి మఞ్ఞతి. వసీ పితా భూతభబ్యానన్తి (దీ॰ ని॰ ౧.౧౭) అహమస్మి చిణ్ణవసితాయ వసీ, అహం పితా భూతానఞ్చ భబ్యానఞ్చాతి మఞ్ఞతి. తత్థ అణ్డజజలాబుజా సత్తా అన్తోఅణ్డకోసే చేవ అన్తోవత్థిమ్హి చ భబ్యా నామ, బహి నిక్ఖన్తకాలతో పట్ఠాయ భూతా నామ. సంసేదజా పఠమచిత్తక్ఖణే భబ్యా, దుతియతో పట్ఠాయ భూతా. ఓపపాతికా పఠమఇరియాపథే భబ్యా, దుతియతో పట్ఠాయ భూతాతి వేదితబ్బా. తే సబ్బేపి మయ్హం పుత్తాతి సఞ్ఞాయ ‘‘అహం పితా భూతభబ్యాన’’న్తి మఞ్ఞతి.

    42.Abhibhūti abhibhavitvā ṭhito jeṭṭhakohamasmīti. Anabhibhūtoti aññehi anabhibhūto. Aññadatthūti ekaṃsavacane nipāto. Dassanavasena daso, sabbaṃ passāmīti attho. Vasavattīti sabbaṃ janaṃ vase vattemi. Issaro kattā nimmātāti ahaṃ loke issaro, ahaṃ lokassa kattā ca nimmātā ca, pathavī – himavanta-sineru-cakkavāḷa-mahāsamudda-candima-sūriyā mayā nimmitāti. Seṭṭho sajitāti ahaṃ lokassa uttamo ca sajitā ca, ‘‘tvaṃ khattiyo nāma hohi, tvaṃ brāhmaṇo, vesso, suddo, gahaṭṭho, pabbajito nāma. Antamaso tvaṃ oṭṭho hohi, goṇo hohī’’ti ‘‘evaṃ sattānaṃ saṃvisajetā aha’’nti maññati. Vasī pitā bhūtabhabyānanti (dī. ni. 1.17) ahamasmi ciṇṇavasitāya vasī, ahaṃ pitā bhūtānañca bhabyānañcāti maññati. Tattha aṇḍajajalābujā sattā antoaṇḍakose ceva antovatthimhi ca bhabyā nāma, bahi nikkhantakālato paṭṭhāya bhūtā nāma. Saṃsedajā paṭhamacittakkhaṇe bhabyā, dutiyato paṭṭhāya bhūtā. Opapātikā paṭhamairiyāpathe bhabyā, dutiyato paṭṭhāya bhūtāti veditabbā. Te sabbepi mayhaṃ puttāti saññāya ‘‘ahaṃ pitā bhūtabhabyāna’’nti maññati.

    ఇదాని కారణతో సాధేతుకామో – ‘‘మయా ఇమే సత్తా నిమ్మితా’’తి పటిఞ్ఞం కత్వా ‘‘తం కిస్స హేతూ’’తిఆదిమాహ. ఇత్థత్తన్తి ఇత్థభావం, బ్రహ్మభావన్తి అత్థో. ఇమినా మయన్తి అత్తనో కమ్మవసేన చుతాపి ఉపపన్నాపి చ కేవలం మఞ్ఞనామత్తేనేవ ‘‘ఇమినా మయం నిమ్మితా’’తి మఞ్ఞమానా వఙ్కచ్ఛిద్దే వఙ్కఆణీ వియ ఓనమిత్వా తస్సేవ పాదమూలం గచ్ఛన్తీతి.

    Idāni kāraṇato sādhetukāmo – ‘‘mayā ime sattā nimmitā’’ti paṭiññaṃ katvā ‘‘taṃ kissa hetū’’tiādimāha. Itthattanti itthabhāvaṃ, brahmabhāvanti attho. Iminā mayanti attano kammavasena cutāpi upapannāpi ca kevalaṃ maññanāmatteneva ‘‘iminā mayaṃ nimmitā’’ti maññamānā vaṅkacchidde vaṅkaāṇī viya onamitvā tasseva pādamūlaṃ gacchantīti.

    ౪౩. వణ్ణవన్తతరో చాతి వణ్ణవన్తతరో, అభిరూపో పాసాదికోతి అత్థో. మహేసక్ఖతరోతి ఇస్సరియపరివారవసేన మహాయసతరో.

    43.Vaṇṇavantataro cāti vaṇṇavantataro, abhirūpo pāsādikoti attho. Mahesakkhataroti issariyaparivāravasena mahāyasataro.

    ౪౪. ఠానం ఖో పనేతన్తి కారణం ఖో పనేతం. సో తతో చవిత్వా అఞ్ఞత్ర న గచ్ఛతి, ఇధేవ ఆగచ్ఛతి, తం సన్ధాయేతం వుత్తం. అగారస్మాతి గేహా. అనగారియన్తి పబ్బజ్జం. పబ్బజ్జా హి యస్మా అగారస్స హి తం కసిగోరక్ఖాదికమ్మం తత్థ నత్థి, తస్మా అనగారియన్తి వుచ్చతి. పబ్బజతీతి ఉపగచ్ఛతి. తతో పరం నానుస్సరతీతి తతో పుబ్బేనివాసా పరం న సరతి, సరితుం అసక్కోన్తో తత్థ ఠత్వా దిట్ఠిం గణ్హాతి.

    44.Ṭhānaṃkho panetanti kāraṇaṃ kho panetaṃ. So tato cavitvā aññatra na gacchati, idheva āgacchati, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Agārasmāti gehā. Anagāriyanti pabbajjaṃ. Pabbajjā hi yasmā agārassa hi taṃ kasigorakkhādikammaṃ tattha natthi, tasmā anagāriyanti vuccati. Pabbajatīti upagacchati. Tato paraṃ nānussaratīti tato pubbenivāsā paraṃ na sarati, sarituṃ asakkonto tattha ṭhatvā diṭṭhiṃ gaṇhāti.

    నిచ్చోతిఆదీసు తస్స ఉపపత్తిం అపస్సన్తో నిచ్చోతి వదతి, మరణం అపస్సన్తో ధువోతి, సదాభావతో సస్సతోతి, జరావసేనాపి విపరిణామస్స అభావతో అవిపరిణామధమ్మోతి. సేసమేత్థ పఠమవారే ఉత్తానమేవాతి.

    Niccotiādīsu tassa upapattiṃ apassanto niccoti vadati, maraṇaṃ apassanto dhuvoti, sadābhāvato sassatoti, jarāvasenāpi vipariṇāmassa abhāvato avipariṇāmadhammoti. Sesamettha paṭhamavāre uttānamevāti.

    ౪౫-౪౬. దుతియవారే ఖిడ్డాయ పదుస్సన్తి వినస్సన్తీతి ఖిడ్డాపదోసికా, పదూసికాతిపి పాళిం లిఖన్తి, సా అట్ఠకథాయం నత్థి. అతివేలన్తి అతికాలం, అతిచిరన్తి అత్థో. హస్సఖిడ్డారతిధమ్మసమాపన్నాతి హస్సరతి ధమ్మఞ్చేవ ఖిడ్డారతిధమ్మఞ్చ సమాపన్నా అనుయుత్తా, కేళిహస్ససుఖఞ్చేవ కాయికవాచసికకీళాసుఖఞ్చ అనుయుత్తా, వుత్తప్పకారరతిధమ్మసమఙ్గినో హుత్వా విహరన్తీతి అత్థో.

    45-46. Dutiyavāre khiḍḍāya padussanti vinassantīti khiḍḍāpadosikā, padūsikātipi pāḷiṃ likhanti, sā aṭṭhakathāyaṃ natthi. Ativelanti atikālaṃ, aticiranti attho. Hassakhiḍḍāratidhammasamāpannāti hassarati dhammañceva khiḍḍāratidhammañca samāpannā anuyuttā, keḷihassasukhañceva kāyikavācasikakīḷāsukhañca anuyuttā, vuttappakāraratidhammasamaṅgino hutvā viharantīti attho.

    సతి సమ్ముస్సతీతి ఖాదనీయభోజనీయేసు సతి సమ్ముస్సతి. తే కిర పుఞ్ఞవిసేసాధిగతేన మహన్తేన అత్తనో సిరివిభవేన నక్ఖత్తం కీళన్తా తాయ సమ్పత్తిమహన్తతాయ – ‘‘ఆహారం పరిభుఞ్జిమ్హ, న పరిభుఞ్జిమ్హా’’తిపి న జానన్తి. అథ ఏకాహారాతిక్కమనతో పట్ఠాయ నిరన్తరం ఖాదన్తాపి పివన్తాపి చవన్తియేవ, న తిట్ఠన్తి. కస్మా? కమ్మజతేజస్స బలవతాయ, కరజకాయస్స మన్దతాయ, మనుస్సానఞ్హి కమ్మజతేజో మన్దో, కరజకాయో బలవా. తేసం తేజస్స మన్దతాయ కరజకాయస్స బలవతాయ సత్తాహమ్పి అతిక్కమిత్వా ఉణ్హోదకఅచ్ఛయాగుఆదీహి సక్కా వత్థుం ఉపత్థమ్భేతుం. దేవానం పన తేజో బలవా హోతి, కరజం మన్దం. తే ఏకం ఆహారవేలం అతిక్కమిత్వావ సణ్ఠాతుం న సక్కోన్తి. యథా నామ గిమ్హానం మజ్ఝన్హికే తత్తపాసాణే ఠపితం పదుమం వా ఉప్పలం వా సాయన్హసమయే ఘటసతేనాపి సిఞ్చియమానం పాకతికం న హోతి, వినస్సతియేవ. ఏవమేవ పచ్ఛా నిరన్తరం ఖాదన్తాపి పివన్తాపి చవన్తియేవ, న తిట్ఠన్తి. తేనాహ ‘‘సతియా సమ్మోసా తే దేవా తమ్హా కాయా చవన్తీ’’తి. కతమే పన తే దేవాతి? ఇమే దేవాతి అట్ఠకథాయం విచారణా నత్థి, ‘‘దేవానం కమ్మజతేజో బలవా హోతి, కరజం మన్ద’’న్తి అవిసేసేన వుత్తత్తా పన యే కేచి కబళీకారాహారూపజీవినో దేవా ఏవం కరోన్తి, తేయేవ చవన్తీతి వేదితబ్బా. కేచి పనాహు – ‘‘నిమ్మానరతిపరనిమ్మితవసవత్తినో తే దేవా’’తి. ఖిడ్డాపదుస్సనమత్తేనేవ హేతే ఖిడ్డాపదోసికాతి వుత్తా. సేసమేత్థ పురిమనయేనేవ వేదితబ్బం.

    Sati sammussatīti khādanīyabhojanīyesu sati sammussati. Te kira puññavisesādhigatena mahantena attano sirivibhavena nakkhattaṃ kīḷantā tāya sampattimahantatāya – ‘‘āhāraṃ paribhuñjimha, na paribhuñjimhā’’tipi na jānanti. Atha ekāhārātikkamanato paṭṭhāya nirantaraṃ khādantāpi pivantāpi cavantiyeva, na tiṭṭhanti. Kasmā? Kammajatejassa balavatāya, karajakāyassa mandatāya, manussānañhi kammajatejo mando, karajakāyo balavā. Tesaṃ tejassa mandatāya karajakāyassa balavatāya sattāhampi atikkamitvā uṇhodakaacchayāguādīhi sakkā vatthuṃ upatthambhetuṃ. Devānaṃ pana tejo balavā hoti, karajaṃ mandaṃ. Te ekaṃ āhāravelaṃ atikkamitvāva saṇṭhātuṃ na sakkonti. Yathā nāma gimhānaṃ majjhanhike tattapāsāṇe ṭhapitaṃ padumaṃ vā uppalaṃ vā sāyanhasamaye ghaṭasatenāpi siñciyamānaṃ pākatikaṃ na hoti, vinassatiyeva. Evameva pacchā nirantaraṃ khādantāpi pivantāpi cavantiyeva, na tiṭṭhanti. Tenāha ‘‘satiyā sammosā te devā tamhā kāyā cavantī’’ti. Katame pana te devāti? Ime devāti aṭṭhakathāyaṃ vicāraṇā natthi, ‘‘devānaṃ kammajatejo balavā hoti, karajaṃ manda’’nti avisesena vuttattā pana ye keci kabaḷīkārāhārūpajīvino devā evaṃ karonti, teyeva cavantīti veditabbā. Keci panāhu – ‘‘nimmānaratiparanimmitavasavattino te devā’’ti. Khiḍḍāpadussanamatteneva hete khiḍḍāpadosikāti vuttā. Sesamettha purimanayeneva veditabbaṃ.

    ౪౭-౪౮. తతియవారే మనేన పదుస్సన్తి వినస్సన్తీతి మనోపదోసికా, ఏతే చాతుమహారాజికా. తేసు కిర ఏకో దేవపుత్తో – నక్ఖత్తం కీళిస్సామీతి సపరివారో రథేన వీథిం పటిపజ్జతి, అథఞ్ఞో నిక్ఖమన్తో తం పురతో గచ్ఛన్తం దిస్వా – ‘భో అయం కపణో’, అదిట్ఠపుబ్బం వియ ఏతం దిస్వా – ‘‘పీతియా ఉద్ధుమాతో వియ భిజ్జమానో వియ చ గచ్ఛతీ’’తి కుజ్ఝతి. పురతో గచ్ఛన్తోపి నివత్తిత్వా తం కుద్ధం దిస్వా – కుద్ధా నామ సువిదితా హోన్తీతి కుద్ధభావమస్స ఞత్వా – ‘‘త్వం కుద్ధో, మయ్హం కిం కరిస్ససి, అయం సమ్పత్తి మయా దానసీలాదీనం వసేన లద్ధా, న తుయ్హం వసేనా’’తి పటికుజ్ఝతి. ఏకస్మిఞ్హి కుద్ధే ఇతరో అకుద్ధో రక్ఖతి, ఉభోసు పన కుద్ధేసు ఏకస్స కోధో ఇతరస్స పచ్చయో హోతి. తస్సపి కోధో ఇతరస్స పచ్చయో హోతీతి ఉభో కన్దన్తానంయేవ ఓరోధానం చవన్తి. అయమేత్థ ధమ్మతా. సేసం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

    47-48. Tatiyavāre manena padussanti vinassantīti manopadosikā, ete cātumahārājikā. Tesu kira eko devaputto – nakkhattaṃ kīḷissāmīti saparivāro rathena vīthiṃ paṭipajjati, athañño nikkhamanto taṃ purato gacchantaṃ disvā – ‘bho ayaṃ kapaṇo’, adiṭṭhapubbaṃ viya etaṃ disvā – ‘‘pītiyā uddhumāto viya bhijjamāno viya ca gacchatī’’ti kujjhati. Purato gacchantopi nivattitvā taṃ kuddhaṃ disvā – kuddhā nāma suviditā hontīti kuddhabhāvamassa ñatvā – ‘‘tvaṃ kuddho, mayhaṃ kiṃ karissasi, ayaṃ sampatti mayā dānasīlādīnaṃ vasena laddhā, na tuyhaṃ vasenā’’ti paṭikujjhati. Ekasmiñhi kuddhe itaro akuddho rakkhati, ubhosu pana kuddhesu ekassa kodho itarassa paccayo hoti. Tassapi kodho itarassa paccayo hotīti ubho kandantānaṃyeva orodhānaṃ cavanti. Ayamettha dhammatā. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ.

    ౪౯-౫౨. తక్కీవాదే అయం చక్ఖాదీనం భేదం పస్సతి, చిత్తం పన యస్మా పురిమం పురిమం పచ్ఛిమస్స పచ్ఛిమస్స పచ్చయం దత్వావ నిరుజ్ఝతి, తస్మా చక్ఖాదీనం భేదతో బలవతరమ్పి చిత్తస్స భేదం న పస్సతి. సో తం అపస్సన్తో యథా నామ సకుణో ఏకం రుక్ఖం జహిత్వా అఞ్ఞస్మిం నిలీయతి, ఏవమేవ ఇమస్మిం అత్తభావే భిన్నే చిత్తం అఞ్ఞత్ర గచ్ఛతీతి గహేత్వా ఏవమాహ. సేసమేత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

    49-52. Takkīvāde ayaṃ cakkhādīnaṃ bhedaṃ passati, cittaṃ pana yasmā purimaṃ purimaṃ pacchimassa pacchimassa paccayaṃ datvāva nirujjhati, tasmā cakkhādīnaṃ bhedato balavatarampi cittassa bhedaṃ na passati. So taṃ apassanto yathā nāma sakuṇo ekaṃ rukkhaṃ jahitvā aññasmiṃ nilīyati, evameva imasmiṃ attabhāve bhinne cittaṃ aññatra gacchatīti gahetvā evamāha. Sesamettha vuttanayeneva veditabbaṃ.

    అన్తానన్తవాదవణ్ణనా

    Antānantavādavaṇṇanā

    ౫౩. అన్తానన్తికాతి అన్తానన్తవాదా, అన్తం వా అనన్తం వా అన్తానన్తం వా నేవన్తానానన్తం వా ఆరబ్భ పవత్తవాదాతి అత్థో.

    53.Antānantikāti antānantavādā, antaṃ vā anantaṃ vā antānantaṃ vā nevantānānantaṃ vā ārabbha pavattavādāti attho.

    ౫౪-౬౦. అన్తసఞ్ఞీ లోకస్మిం విహరతీతి పటిభాగనిమిత్తం చక్కవాళపరియన్తం అవడ్ఢేత్వా తం – ‘‘లోకో’’తి గహేత్వా అన్తసఞ్ఞీ లోకస్మిం విహరతి, చక్కవాళపరియన్తం కత్వా వడ్ఢితకసిణో పన అనన్తసఞ్ఞీ హోతి, ఉద్ధమధో అవడ్ఢేత్వా పన తిరియం వడ్ఢేత్వా ఉద్ధమధో అన్తసఞ్ఞీ, తిరియం అనన్తసఞ్ఞీ. తక్కీవాదో వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. ఇమే చత్తారోపి అత్తనా దిట్ఠపుబ్బానుసారేనేవ దిట్ఠియా గహితత్తా పుబ్బన్తకప్పికేసు పవిట్ఠా.

    54-60.Antasaññīlokasmiṃ viharatīti paṭibhāganimittaṃ cakkavāḷapariyantaṃ avaḍḍhetvā taṃ – ‘‘loko’’ti gahetvā antasaññī lokasmiṃ viharati, cakkavāḷapariyantaṃ katvā vaḍḍhitakasiṇo pana anantasaññī hoti, uddhamadho avaḍḍhetvā pana tiriyaṃ vaḍḍhetvā uddhamadho antasaññī, tiriyaṃ anantasaññī. Takkīvādo vuttanayeneva veditabbo. Ime cattāropi attanā diṭṭhapubbānusāreneva diṭṭhiyā gahitattā pubbantakappikesu paviṭṭhā.

    అమరావిక్ఖేపవాదవణ్ణనా

    Amarāvikkhepavādavaṇṇanā

    ౬౧. న మరతీతి అమరా. కా సా? ఏవన్తిపి మే నోతిఆదినా నయేన పరియన్తరహితా దిట్ఠిగతికస్స దిట్ఠి చేవ వాచా చ. వివిధో ఖేపోతి విక్ఖేపో, అమరాయ దిట్ఠియా వాచాయ చ విక్ఖేపోతి అమరావిక్ఖేపో, సో ఏతేసం అత్థీతి అమరావిక్ఖేపికా, అపరో నయో – అమరా నామ ఏకా మచ్ఛజాతి, సా ఉమ్ముజ్జననిముజ్జనాదివసేన ఉదకే సన్ధావమానా గహేతుం న సక్కాతి, ఏవమేవ అయమ్పి వాదో ఇతోచితో చ సన్ధావతి, గాహం న ఉపగచ్ఛతీతి అమరావిక్ఖేపోతి వుచ్చతి. సో ఏతేసం అత్థీతి అమరావిక్ఖేపికా.

    61. Na maratīti amarā. Kā sā? Evantipi me notiādinā nayena pariyantarahitā diṭṭhigatikassa diṭṭhi ceva vācā ca. Vividho khepoti vikkhepo, amarāya diṭṭhiyā vācāya ca vikkhepoti amarāvikkhepo, so etesaṃ atthīti amarāvikkhepikā, aparo nayo – amarā nāma ekā macchajāti, sā ummujjananimujjanādivasena udake sandhāvamānā gahetuṃ na sakkāti, evameva ayampi vādo itocito ca sandhāvati, gāhaṃ na upagacchatīti amarāvikkhepoti vuccati. So etesaṃ atthīti amarāvikkhepikā.

    ౬౨. ‘‘ఇదం కుసల’’న్తి యథాభూతం నప్పజానాతీతి దస కుసలకమ్మపథే యథాభూతం నప్పజానాతీతి అత్థో. అకుసలేపి దస అకుసలకమ్మపథావ అధిప్పేతా. సో మమస్స విఘాతోతి ‘‘ముసా మయా భణిత’’న్తి విప్పటిసారుప్పత్తియా మమ విఘాతో అస్స, దుక్ఖం భవేయ్యాతి అత్థో. సో మమస్స అన్తరాయోతి సో మమ సగ్గస్స చేవ మగ్గస్స చ అన్తరాయో అస్స. ముసావాదభయా ముసావాదపరిజేగుచ్ఛాతి ముసావాదే ఓత్తప్పేన చేవ హిరియా చ. వాచావిక్ఖేపం ఆపజ్జతీతి వాచాయ విక్ఖేపం ఆపజ్జతి. కీదిసం? అమరావిక్ఖేపం, అపరియన్తవిక్ఖేపన్తి అత్థో.

    62.‘‘Idaṃkusala’’nti yathābhūtaṃ nappajānātīti dasa kusalakammapathe yathābhūtaṃ nappajānātīti attho. Akusalepi dasa akusalakammapathāva adhippetā. So mamassa vighātoti ‘‘musā mayā bhaṇita’’nti vippaṭisāruppattiyā mama vighāto assa, dukkhaṃ bhaveyyāti attho. So mamassa antarāyoti so mama saggassa ceva maggassa ca antarāyo assa. Musāvādabhayā musāvādaparijegucchāti musāvāde ottappena ceva hiriyā ca. Vācāvikkhepaṃ āpajjatīti vācāya vikkhepaṃ āpajjati. Kīdisaṃ? Amarāvikkhepaṃ, apariyantavikkhepanti attho.

    ఏవన్తిపి మే నోతిఆదీసు ఏవన్తిపి మే నోతి అనియమితవిక్ఖేపో . తథాతిపి మే నోతి ‘‘సస్సతో అత్తా చ లోకో చా’’తి వుత్తం సస్సతవాదం పటిక్ఖిపతి. అఞ్ఞథాతిపి మే నోతి సస్సతతో అఞ్ఞథా వుత్తం ఏకచ్చసస్సతం పటిక్ఖిపతి. నోతిపి మే నోతి – ‘‘న హోతి తథాగతో పరం మరణా’’తి వుత్తం ఉచ్ఛేదం పటిక్ఖిపతి. నో నోతిపి మే నోతి ‘‘నేవ హోతి న న హోతీ’’తి వుత్తం తక్కీవాదం పటిక్ఖిపతి. సయం పన ‘‘ఇదం కుసల’’న్తి వా ‘‘అకుసల’’న్తి వా పుట్ఠో న కిఞ్చి బ్యాకరోతి. ‘‘ఇదం కుసల’’న్తి పుట్ఠో ‘‘ఏవన్తిపి మే నో’’తి వదతి. తతో ‘‘కిం అకుసల’’న్తి వుత్తే ‘‘తథాతిపి మే నో’’తి వదతి. ‘‘కిం ఉభయతో అఞ్ఞథా’’తి వుత్తే ‘‘అఞ్ఞథాతిపి మే నో’’తి వదతి. తతో ‘‘తివిధేనాపి న హోతి, కిం తే లద్ధీ’’తి వుత్తే ‘‘నోతిపి మే నో’’తి వదతి. తతో ‘‘కిం నో నోతి తే లద్ధీ’’తి వుత్తే ‘‘నో నోతిపి మే నో’’తి ఏవం విక్ఖేపమేవ ఆపజ్జతి, ఏకస్మిమ్పి పక్ఖే న తిట్ఠతి.

    Evantipi me notiādīsu evantipi me noti aniyamitavikkhepo . Tathātipi me noti ‘‘sassato attā ca loko cā’’ti vuttaṃ sassatavādaṃ paṭikkhipati. Aññathātipi me noti sassatato aññathā vuttaṃ ekaccasassataṃ paṭikkhipati. Notipi me noti – ‘‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti vuttaṃ ucchedaṃ paṭikkhipati. No notipi me noti ‘‘neva hoti na na hotī’’ti vuttaṃ takkīvādaṃ paṭikkhipati. Sayaṃ pana ‘‘idaṃ kusala’’nti vā ‘‘akusala’’nti vā puṭṭho na kiñci byākaroti. ‘‘Idaṃ kusala’’nti puṭṭho ‘‘evantipi me no’’ti vadati. Tato ‘‘kiṃ akusala’’nti vutte ‘‘tathātipi me no’’ti vadati. ‘‘Kiṃ ubhayato aññathā’’ti vutte ‘‘aññathātipi me no’’ti vadati. Tato ‘‘tividhenāpi na hoti, kiṃ te laddhī’’ti vutte ‘‘notipi me no’’ti vadati. Tato ‘‘kiṃ no noti te laddhī’’ti vutte ‘‘no notipi me no’’ti evaṃ vikkhepameva āpajjati, ekasmimpi pakkhe na tiṭṭhati.

    ౬౩. ఛన్దో వా రాగో వాతి అజానన్తోపి సహసా కుసలమేవ ‘‘కుసల’’న్తి వత్వా అకుసలమేవ ‘‘అకుసల’’న్తి వత్వా మయా అసుకస్స నామ ఏవం బ్యాకతం, కిం తం సుబ్యాకతన్తి అఞ్ఞే పణ్డితే పుచ్ఛిత్వా తేహి – ‘‘సుబ్యాకతం, భద్రముఖ, కుసలమేవ తయా కుసలం, అకుసలమేవ అకుసలన్తి బ్యాకత’’న్తి వుత్తే నత్థి మయా సదిసో పణ్డితోతి ఏవం మే తత్థ ఛన్దో వా రాగో వా అస్సాతి అత్థో. ఏత్థ చ ఛన్దో దుబ్బలరాగో, రాగో బలవరాగో. దోసో వా పటిఘో వాతి కుసలం పన ‘‘అకుసల’’న్తి, అకుసలం వా ‘‘కుసల’’న్తి వత్వా అఞ్ఞే పణ్డితే పుచ్ఛిత్వా తేహి – ‘‘దుబ్యాకతం తయా’’తి వుత్తే ఏత్తకమ్పి నామ న జానామీతి తత్థ మే అస్స దోసో వా పటిఘో వాతి అత్థో. ఇధాపి దోసో దుబ్బలకోధో, పటిఘో బలవకోధో.

    63.Chando vā rāgo vāti ajānantopi sahasā kusalameva ‘‘kusala’’nti vatvā akusalameva ‘‘akusala’’nti vatvā mayā asukassa nāma evaṃ byākataṃ, kiṃ taṃ subyākatanti aññe paṇḍite pucchitvā tehi – ‘‘subyākataṃ, bhadramukha, kusalameva tayā kusalaṃ, akusalameva akusalanti byākata’’nti vutte natthi mayā sadiso paṇḍitoti evaṃ me tattha chando vā rāgo vā assāti attho. Ettha ca chando dubbalarāgo, rāgo balavarāgo. Doso vā paṭigho vāti kusalaṃ pana ‘‘akusala’’nti, akusalaṃ vā ‘‘kusala’’nti vatvā aññe paṇḍite pucchitvā tehi – ‘‘dubyākataṃ tayā’’ti vutte ettakampi nāma na jānāmīti tattha me assa doso vā paṭigho vāti attho. Idhāpi doso dubbalakodho, paṭigho balavakodho.

    తం మమస్స ఉపాదానం, సో మమస్స విఘాతోతి తం ఛన్దరాగద్వయం మమ ఉపాదానం అస్స, దోసపటిఘద్వయం విఘాతో. ఉభయమ్పి వా దళ్హగ్గహణవసేన ఉపాదానం , విహననవసేన విఘాతో. రాగో హి అముఞ్చితుకామతాయ ఆరమ్మణం గణ్హాతి జలూకా వియ. దోసో వినాసేతుకామతాయ ఆసీవిసో వియ. ఉభోపి చేతే సన్తాపకట్ఠేన విహనన్తి యేవాతి ‘‘ఉపాదాన’’న్తి చ ‘‘విఘాతో’’తి చ వుత్తా. సేసం పఠమవారసదిసమేవ.

    Taṃmamassa upādānaṃ, so mamassa vighātoti taṃ chandarāgadvayaṃ mama upādānaṃ assa, dosapaṭighadvayaṃ vighāto. Ubhayampi vā daḷhaggahaṇavasena upādānaṃ , vihananavasena vighāto. Rāgo hi amuñcitukāmatāya ārammaṇaṃ gaṇhāti jalūkā viya. Doso vināsetukāmatāya āsīviso viya. Ubhopi cete santāpakaṭṭhena vihananti yevāti ‘‘upādāna’’nti ca ‘‘vighāto’’ti ca vuttā. Sesaṃ paṭhamavārasadisameva.

    ౬౪. పణ్డితాతి పణ్డిచ్చేన సమన్నాగతా. నిపుణాతి సణ్హసుఖుమబుద్ధినో సుఖుమఅత్థన్తరం పటివిజ్ఝనసమత్థా. కతపరప్పవాదాతి విఞ్ఞాతపరప్పవాదా చేవ పరేహి సద్ధిం కతవాదపరిచయా చ. వాలవేధిరూపాతి వాలవేధిధనుగ్గహసదిసా. తే భిన్దన్తా మఞ్ఞేతి వాలవేధి వియ వాలం సుఖుమానిపి పరేసం దిట్ఠిగతాని అత్తనో పఞ్ఞాగతేన భిన్దన్తా వియ చరన్తీతి అత్థో. తే మం తత్థాతి తే సమణబ్రాహ్మణా మం తేసు కుసలాకుసలేసు. సమనుయుఞ్జేయ్యున్తి ‘‘కిం కుసలం, కిం అకుసలన్తి అత్తనో లద్ధిం వదా’’తి లద్ధిం పుచ్ఛేయ్యుం. సమనుగాహేయ్యున్తి ‘‘ఇదం నామా’’తి వుత్తే ‘‘కేన కారణేన ఏతమత్థం గాహేయ్యు’’న్తి కారణం పుచ్ఛేయ్యుం. సమనుభాసేయ్యున్తి ‘‘ఇమినా నామ కారణేనా’’తి వుత్తే కారణే దోసం దస్సేత్వా ‘‘న త్వం ఇదం జానాసి, ఇదం పన గణ్హ, ఇదం విస్సజ్జేహీ’’తి ఏవం సమనుయుఞ్జేయ్యుం. న సమ్పాయేయ్యన్తి న సమ్పాదేయ్యం, సమ్పాదేత్వా కథేతుం న సక్కుణేయ్యన్తి అత్థో. సో మమస్స విఘాతోతి యం తం పునప్పునం వత్వాపి అసమ్పాయనం నామ, సో మమ విఘాతో అస్స, ఓట్ఠతాలుజివ్హాగలసోసనదుక్ఖమేవ అస్సాతి అత్థో. సేసమేత్థాపి పఠమవారసదిసమేవ.

    64.Paṇḍitāti paṇḍiccena samannāgatā. Nipuṇāti saṇhasukhumabuddhino sukhumaatthantaraṃ paṭivijjhanasamatthā. Kataparappavādāti viññātaparappavādā ceva parehi saddhiṃ katavādaparicayā ca. Vālavedhirūpāti vālavedhidhanuggahasadisā. Te bhindantā maññeti vālavedhi viya vālaṃ sukhumānipi paresaṃ diṭṭhigatāni attano paññāgatena bhindantā viya carantīti attho. Te maṃ tatthāti te samaṇabrāhmaṇā maṃ tesu kusalākusalesu. Samanuyuñjeyyunti ‘‘kiṃ kusalaṃ, kiṃ akusalanti attano laddhiṃ vadā’’ti laddhiṃ puccheyyuṃ. Samanugāheyyunti ‘‘idaṃ nāmā’’ti vutte ‘‘kena kāraṇena etamatthaṃ gāheyyu’’nti kāraṇaṃ puccheyyuṃ. Samanubhāseyyunti ‘‘iminā nāma kāraṇenā’’ti vutte kāraṇe dosaṃ dassetvā ‘‘na tvaṃ idaṃ jānāsi, idaṃ pana gaṇha, idaṃ vissajjehī’’ti evaṃ samanuyuñjeyyuṃ. Na sampāyeyyanti na sampādeyyaṃ, sampādetvā kathetuṃ na sakkuṇeyyanti attho. So mamassa vighātoti yaṃ taṃ punappunaṃ vatvāpi asampāyanaṃ nāma, so mama vighāto assa, oṭṭhatālujivhāgalasosanadukkhameva assāti attho. Sesametthāpi paṭhamavārasadisameva.

    ౬౫-౬౬. మన్దోతి మన్దపఞ్ఞో అపఞ్ఞస్సేవేతం నామం. మోమూహోతి అతిసమ్మూళ్హో. హోతి తథాగతోతిఆదీసు సత్తో ‘‘తథాగతో’’తి అధిప్పేతో. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. ఇమేపి చత్తారో పుబ్బే పవత్తధమ్మానుసారేనేవ దిట్ఠియా గహితత్తా పుబ్బన్తకప్పికేసు పవిట్ఠా.

    65-66.Mandoti mandapañño apaññassevetaṃ nāmaṃ. Momūhoti atisammūḷho. Hotitathāgatotiādīsu satto ‘‘tathāgato’’ti adhippeto. Sesamettha uttānameva. Imepi cattāro pubbe pavattadhammānusāreneva diṭṭhiyā gahitattā pubbantakappikesu paviṭṭhā.

    అధిచ్చసముప్పన్నవాదవణ్ణనా

    Adhiccasamuppannavādavaṇṇanā

    ౬౭. ‘‘అధిచ్చసముప్పన్నో అత్తా చ లోకో చా’’తి దస్సనం అధిచ్చసముప్పన్నం. తం ఏతేసం అత్థీతి అధిచ్చసముప్పన్నికా. అధిచ్చసముప్పన్నన్తి అకారణసముప్పన్నం.

    67. ‘‘Adhiccasamuppanno attā ca loko cā’’ti dassanaṃ adhiccasamuppannaṃ. Taṃ etesaṃ atthīti adhiccasamuppannikā. Adhiccasamuppannanti akāraṇasamuppannaṃ.

    ౬౮-౭౩. అసఞ్ఞసత్తాతి దేసనాసీసమేతం, అచిత్తుప్పాదా రూపమత్తకఅత్తభావాతి అత్థో. తేసం ఏవం ఉప్పత్తి వేదితబ్బా – ఏకచ్చో హి తిత్థాయతనే పబ్బజిత్వా వాయోకసిణే పరికమ్మం కత్వా చతుత్థజ్ఝానం నిబ్బత్తేత్వా ఝానా వుట్ఠాయ – ‘‘చిత్తే దోసం పస్సతి, చిత్తే సతి హత్థచ్ఛేదాదిదుక్ఖఞ్చేవ సబ్బభయాని చ హోన్తి, అలం ఇమినా చిత్తేన, అచిత్తకభావోవ సన్తో’’తి, ఏవం చిత్తే దోసం పస్సిత్వా అపరిహీనజ్ఝానో కాలం కత్వా అసఞ్ఞసత్తేసు నిబ్బత్తతి, చిత్తమస్స చుతిచిత్తనిరోధేన ఇధేవ నివత్తతి, రూపక్ఖన్ధమత్తమేవ తత్థ పాతుభవతి. తే తత్థ యథా నామ జియావేగక్ఖిత్తో సరో యత్తకో జియావేగో, తత్తకమేవ ఆకాసే గచ్ఛతి. ఏవమేవ ఝానవేగక్ఖిత్తా ఉపపజ్జిత్వా యత్తకో ఝానవేగో, తత్తకమేవ కాలం తిట్ఠన్తి, ఝానవేగే పన పరిహీనే తత్థ రూపక్ఖన్ధో అన్తరధాయతి, ఇధ పన పటిసన్ధిసఞ్ఞా ఉప్పజ్జతి. యస్మా పన తాయ ఇధ ఉప్పన్నసఞ్ఞాయ తేసం తత్థ చుతి పఞ్ఞాయతి, తస్మా ‘‘సఞ్ఞుప్పాదా చ పన తే దేవా తమ్హా కాయా చవన్తీ’’తి వుత్తం. సన్తతాయాతి సన్తభావాయ. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. తక్కీవాదోపి వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బోతి.

    68-73.Asaññasattāti desanāsīsametaṃ, acittuppādā rūpamattakaattabhāvāti attho. Tesaṃ evaṃ uppatti veditabbā – ekacco hi titthāyatane pabbajitvā vāyokasiṇe parikammaṃ katvā catutthajjhānaṃ nibbattetvā jhānā vuṭṭhāya – ‘‘citte dosaṃ passati, citte sati hatthacchedādidukkhañceva sabbabhayāni ca honti, alaṃ iminā cittena, acittakabhāvova santo’’ti, evaṃ citte dosaṃ passitvā aparihīnajjhāno kālaṃ katvā asaññasattesu nibbattati, cittamassa cuticittanirodhena idheva nivattati, rūpakkhandhamattameva tattha pātubhavati. Te tattha yathā nāma jiyāvegakkhitto saro yattako jiyāvego, tattakameva ākāse gacchati. Evameva jhānavegakkhittā upapajjitvā yattako jhānavego, tattakameva kālaṃ tiṭṭhanti, jhānavege pana parihīne tattha rūpakkhandho antaradhāyati, idha pana paṭisandhisaññā uppajjati. Yasmā pana tāya idha uppannasaññāya tesaṃ tattha cuti paññāyati, tasmā ‘‘saññuppādā ca pana te devā tamhā kāyā cavantī’’ti vuttaṃ. Santatāyāti santabhāvāya. Sesamettha uttānameva. Takkīvādopi vuttanayeneva veditabboti.

    అపరన్తకప్పికవణ్ణనా

    Aparantakappikavaṇṇanā

    ౭౪. ఏవం అట్ఠారస పుబ్బన్తకప్పికే దస్సేత్వా ఇదాని చతుచత్తారీసం అపరన్తకప్పికే దస్సేతుం – ‘‘సన్తి, భిక్ఖవే’’తిఆదిమాహ. తత్థ అనాగతకోట్ఠాససఙ్ఖాతం అపరన్తం కప్పేత్వా గణ్హన్తీతి అపరన్తకప్పికా, అపరన్తకప్పో వా ఏతేసం అత్థీతి అపరన్తకప్పికా. ఏవం సేసమ్పి పుబ్బే వుత్తప్పకారనయేనేవ వేదితబ్బం.

    74. Evaṃ aṭṭhārasa pubbantakappike dassetvā idāni catucattārīsaṃ aparantakappike dassetuṃ – ‘‘santi, bhikkhave’’tiādimāha. Tattha anāgatakoṭṭhāsasaṅkhātaṃ aparantaṃ kappetvā gaṇhantīti aparantakappikā, aparantakappo vā etesaṃ atthīti aparantakappikā. Evaṃ sesampi pubbe vuttappakāranayeneva veditabbaṃ.

    సఞ్ఞీవాదవణ్ణనా

    Saññīvādavaṇṇanā

    ౭౫. ఉద్ధమాఘాతనికాతి ఆఘాతనం వుచ్చతి మరణం, ఉద్ధమాఘాతనా అత్తానం వదన్తీతి ఉద్ధమాఘాతనికా. సఞ్ఞీతి పవత్తో వాదో, సఞ్ఞీవాదో, సో ఏతేసం అత్థీతి సఞ్ఞీవాదా.

    75.Uddhamāghātanikāti āghātanaṃ vuccati maraṇaṃ, uddhamāghātanā attānaṃ vadantīti uddhamāghātanikā. Saññīti pavatto vādo, saññīvādo, so etesaṃ atthīti saññīvādā.

    ౭౬-౭౭. రూపీ అత్తాతిఆదీసు కసిణరూపం ‘‘అత్తా’’తి తత్థ పవత్తసఞ్ఞఞ్చస్స ‘‘సఞ్ఞా’’తి గహేత్వా వా ఆజీవకాదయో వియ తక్కమత్తేనేవ వా ‘‘రూపీ అత్తా హోతి, అరోగో పరం మరణా సఞ్ఞీ’’తి నం పఞ్ఞపేన్తి. తత్థ అరోగోతి నిచ్చో. అరూపసమాపత్తినిమిత్తం పన ‘‘అత్తా’’తి సమాపత్తిసఞ్ఞఞ్చస్స ‘‘సఞ్ఞా’’తి గహేత్వా వా నిగణ్ఠాదయో వియ తక్కమత్తేనేవ వా ‘‘అరూపీ అత్తా హోతి, అరోగో పరం మరణా సఞ్ఞీ’’తి నం పఞ్ఞపేన్తి. తతియా పన మిస్సకగాహవసేన పవత్తా దిట్ఠి. చతుత్థా తక్కగాహేనేవ. దుతియచతుక్కం అన్తానన్తికవాదే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. తతియచతుక్కే సమాపన్నకవసేన ఏకత్తసఞ్ఞీ , అసమాపన్నకవసేన నానత్తసఞ్ఞీ, పరిత్తకసిణవసేన పరిత్తసఞ్ఞీ, విపులకసిణవసేన అప్పమాణసఞ్ఞీతి వేదితబ్బా. చతుత్థచతుక్కే పన దిబ్బేన చక్ఖునా తికచతుక్కజ్ఝానభూమియం నిబ్బత్తమానం దిస్వా ‘‘ఏకన్తసుఖీ’’తి గణ్హాతి. నిరయే నిబ్బత్తమానం దిస్వా ‘‘ఏకన్తదుక్ఖీ’’తి. మనుస్సేసు నిబ్బత్తమానం దిస్వా ‘‘సుఖదుక్ఖీ’’తి. వేహప్ఫలదేవేసు నిబ్బత్తమానం దిస్వా ‘‘అదుక్ఖమసుఖీ’’తి గణ్హాతి. విసేసతో హి పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణలాభినో పుబ్బన్తకప్పికా హోన్తి, దిబ్బచక్ఖుకా అపరన్తకప్పికాతి.

    76-77.Rūpī attātiādīsu kasiṇarūpaṃ ‘‘attā’’ti tattha pavattasaññañcassa ‘‘saññā’’ti gahetvā vā ājīvakādayo viya takkamatteneva vā ‘‘rūpī attā hoti, arogo paraṃ maraṇā saññī’’ti naṃ paññapenti. Tattha arogoti nicco. Arūpasamāpattinimittaṃ pana ‘‘attā’’ti samāpattisaññañcassa ‘‘saññā’’ti gahetvā vā nigaṇṭhādayo viya takkamatteneva vā ‘‘arūpī attā hoti, arogo paraṃ maraṇā saññī’’ti naṃ paññapenti. Tatiyā pana missakagāhavasena pavattā diṭṭhi. Catutthā takkagāheneva. Dutiyacatukkaṃ antānantikavāde vuttanayeneva veditabbaṃ. Tatiyacatukke samāpannakavasena ekattasaññī , asamāpannakavasena nānattasaññī, parittakasiṇavasena parittasaññī, vipulakasiṇavasena appamāṇasaññīti veditabbā. Catutthacatukke pana dibbena cakkhunā tikacatukkajjhānabhūmiyaṃ nibbattamānaṃ disvā ‘‘ekantasukhī’’ti gaṇhāti. Niraye nibbattamānaṃ disvā ‘‘ekantadukkhī’’ti. Manussesu nibbattamānaṃ disvā ‘‘sukhadukkhī’’ti. Vehapphaladevesu nibbattamānaṃ disvā ‘‘adukkhamasukhī’’ti gaṇhāti. Visesato hi pubbenivāsānussatiñāṇalābhino pubbantakappikā honti, dibbacakkhukā aparantakappikāti.

    అసఞ్ఞీవాదవణ్ణనా

    Asaññīvādavaṇṇanā

    ౭౮-౮౩. అసఞ్ఞీవాదో సఞ్ఞీవాదే ఆదిమ్హి వుత్తానం ద్విన్నం చతుక్కానం వసేన వేదితబ్బో. తథా నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీవాదో. కేవలఞ్హి తత్థ ‘‘సఞ్ఞీ అత్తా’’తి గణ్హన్తానం తా దిట్ఠియో, ఇధ ‘‘అసఞ్ఞీ’’తి చ ‘‘నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీ’’తి చ. తత్థ న ఏకన్తేన కారణం పరియేసితబ్బం. దిట్ఠిగతికస్స హి గాహో ఉమ్మత్తకపచ్ఛిసదిసోతి వుత్తమేతం.

    78-83. Asaññīvādo saññīvāde ādimhi vuttānaṃ dvinnaṃ catukkānaṃ vasena veditabbo. Tathā nevasaññīnāsaññīvādo. Kevalañhi tattha ‘‘saññī attā’’ti gaṇhantānaṃ tā diṭṭhiyo, idha ‘‘asaññī’’ti ca ‘‘nevasaññīnāsaññī’’ti ca. Tattha na ekantena kāraṇaṃ pariyesitabbaṃ. Diṭṭhigatikassa hi gāho ummattakapacchisadisoti vuttametaṃ.

    ఉచ్ఛేదవాదవణ్ణనా

    Ucchedavādavaṇṇanā

    ౮౪. ఉచ్ఛేదవాదే సతోతి విజ్జమానస్స. ఉచ్ఛేదన్తి ఉపచ్ఛేదం . వినాసన్తి అదస్సనం. విభవన్తి భావవిగమం. సబ్బానేతాని అఞ్ఞమఞ్ఞవేవచనానేవ. తత్థ ద్వే జనా ఉచ్ఛేదదిట్ఠిం గణ్హన్తి, లాభీ చ అలాభీ చ. లాభీ అరహతో దిబ్బేన చక్ఖునా చుతిం దిస్వా ఉపపత్తిం అపస్సన్తో, యో వా చుతిమత్తమేవ దట్ఠుం సక్కోతి, న ఉపపాతం; సో ఉచ్ఛేదదిట్ఠిం గణ్హాతి. అలాభీ చ ‘‘కో పరలోకం న జానాతీ’’తి కామసుఖగిద్ధతాయ వా. ‘‘యథా రుక్ఖతో పణ్ణాని పతితాని న పున విరుహన్తి, ఏవమేవ సత్తా’’తిఆదినా తక్కేన వా ఉచ్ఛేదం గణ్హాతి. ఇధ పన తణ్హాదిట్ఠీనం వసేన తథా చ అఞ్ఞథా చ వికప్పేత్వావ ఇమా సత్త దిట్ఠియో ఉప్పన్నాతి వేదితబ్బా.

    84. Ucchedavāde satoti vijjamānassa. Ucchedanti upacchedaṃ . Vināsanti adassanaṃ. Vibhavanti bhāvavigamaṃ. Sabbānetāni aññamaññavevacanāneva. Tattha dve janā ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhanti, lābhī ca alābhī ca. Lābhī arahato dibbena cakkhunā cutiṃ disvā upapattiṃ apassanto, yo vā cutimattameva daṭṭhuṃ sakkoti, na upapātaṃ; so ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhāti. Alābhī ca ‘‘ko paralokaṃ na jānātī’’ti kāmasukhagiddhatāya vā. ‘‘Yathā rukkhato paṇṇāni patitāni na puna viruhanti, evameva sattā’’tiādinā takkena vā ucchedaṃ gaṇhāti. Idha pana taṇhādiṭṭhīnaṃ vasena tathā ca aññathā ca vikappetvāva imā satta diṭṭhiyo uppannāti veditabbā.

    ౮౫. తత్థ రూపీతి రూపవా. చాతుమహాభూతికోతి చతుమహాభూతమయో. మాతాపితూనం ఏతన్తి మాతాపేత్తికం. కిం తం? సుక్కసోణితం. మాతాపేత్తికే సమ్భూతో జాతోతి మాతాపేత్తికసమ్భవో. ఇతి రూపకాయసీసేన మనుస్సత్తభావం ‘‘అత్తా’’తి వదతి. ఇత్థేకేతి ఇత్థం ఏకే ఏవమేకేతి అత్థో.

    85. Tattha rūpīti rūpavā. Cātumahābhūtikoti catumahābhūtamayo. Mātāpitūnaṃ etanti mātāpettikaṃ. Kiṃ taṃ? Sukkasoṇitaṃ. Mātāpettike sambhūto jātoti mātāpettikasambhavo. Iti rūpakāyasīsena manussattabhāvaṃ ‘‘attā’’ti vadati. Ittheketi itthaṃ eke evameketi attho.

    ౮౬. దుతియో తం పటిక్ఖిపిత్వా దిబ్బత్తభావం వదతి. దిబ్బోతి దేవలోకే సమ్భూతో. కామావచరోతి ఛ కామావచరదేవపరియాపన్నో. కబళీకారం ఆహారం భక్ఖతీతి కబళీకారాహారభక్ఖో.

    86. Dutiyo taṃ paṭikkhipitvā dibbattabhāvaṃ vadati. Dibboti devaloke sambhūto. Kāmāvacaroti cha kāmāvacaradevapariyāpanno. Kabaḷīkāraṃ āhāraṃ bhakkhatīti kabaḷīkārāhārabhakkho.

    ౮౭. మనోమయోతి ఝానమనేన నిబ్బత్తో. సబ్బఙ్గపచ్చఙ్గీతి సబ్బఙ్గపచ్చఙ్గయుత్తో. అహీనిన్ద్రియోతి పరిపుణ్ణిన్ద్రియో. యాని బ్రహ్మలోకే అత్థి, తేసం వసేన ఇతరేసఞ్చ సణ్ఠానవసేనేతం వుత్తం.

    87.Manomayoti jhānamanena nibbatto. Sabbaṅgapaccaṅgīti sabbaṅgapaccaṅgayutto. Ahīnindriyoti paripuṇṇindriyo. Yāni brahmaloke atthi, tesaṃ vasena itaresañca saṇṭhānavasenetaṃ vuttaṃ.

    ౮౮-౯౨. సబ్బసో రూపసఞ్ఞానం సమతిక్కమాతిఆదీనం అత్థో విసుద్ధిమగ్గే వుత్తో. ఆకాసానఞ్చాయతనూపగోతిఆదీసు పన ఆకాసానఞ్చాయతనభవం ఉపగతోతి, ఏవమత్థో వేదితబ్బో. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవాతి.

    88-92.Sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamātiādīnaṃ attho visuddhimagge vutto. Ākāsānañcāyatanūpagotiādīsu pana ākāsānañcāyatanabhavaṃ upagatoti, evamattho veditabbo. Sesamettha uttānamevāti.

    దిట్ఠధమ్మనిబ్బానవాదవణ్ణనా

    Diṭṭhadhammanibbānavādavaṇṇanā

    ౯౩. దిట్ఠధమ్మనిబ్బానవాదే దిట్ఠధమ్మోతి పచ్చక్ఖధమ్మో వుచ్చతి, తత్థ తత్థ పటిలద్ధత్తభావస్సేతం అధివచనం. దిట్ఠధమ్మే నిబ్బానం దిట్ఠధమ్మనిబ్బానం, ఇమస్మింయేవ అత్తభావే దుక్ఖవూపసమనన్తి అత్థో. తం వదన్తీతి దిట్ఠధమ్మనిబ్బానవాదా. పరమదిట్ఠధమ్మనిబ్బానన్తి పరమం దిట్ఠధమ్మనిబ్బానం ఉత్తమన్తి అత్థో.

    93. Diṭṭhadhammanibbānavāde diṭṭhadhammoti paccakkhadhammo vuccati, tattha tattha paṭiladdhattabhāvassetaṃ adhivacanaṃ. Diṭṭhadhamme nibbānaṃ diṭṭhadhammanibbānaṃ, imasmiṃyeva attabhāve dukkhavūpasamananti attho. Taṃ vadantīti diṭṭhadhammanibbānavādā. Paramadiṭṭhadhammanibbānanti paramaṃ diṭṭhadhammanibbānaṃ uttamanti attho.

    ౯౪. పఞ్చహి కామగుణేహీతి మనాపియరూపాదీహి పఞ్చహి కామకోట్ఠాసేహి బన్ధనేహి వా. సమప్పితోతి సుట్ఠు అప్పితో అల్లీనో హుత్వా. సమఙ్గీభూతోతి సమన్నాగతో. పరిచారేతీతి తేసు కామగుణేసు యథాసుఖం ఇన్ద్రియాని చారేతి సఞ్చారేతి ఇతోచితో చ ఉపనేతి. అథ వా లళతి రమతి కీళతి. ఏత్థ చ దువిధా కామగుణా – మానుసకా చేవ దిబ్బా చ. మానుసకా మన్ధాతుకామగుణసదిసా దట్ఠబ్బా, దిబ్బా పరనిమ్మితవసవత్తిదేవరాజస్స కామగుణసదిసాతి. ఏవరూపే కామే ఉపగతానఞ్హి తే దిట్ఠధమ్మనిబ్బానసమ్పత్తిం పఞ్ఞపేన్తి.

    94.Pañcahi kāmaguṇehīti manāpiyarūpādīhi pañcahi kāmakoṭṭhāsehi bandhanehi vā. Samappitoti suṭṭhu appito allīno hutvā. Samaṅgībhūtoti samannāgato. Paricāretīti tesu kāmaguṇesu yathāsukhaṃ indriyāni cāreti sañcāreti itocito ca upaneti. Atha vā laḷati ramati kīḷati. Ettha ca duvidhā kāmaguṇā – mānusakā ceva dibbā ca. Mānusakā mandhātukāmaguṇasadisā daṭṭhabbā, dibbā paranimmitavasavattidevarājassa kāmaguṇasadisāti. Evarūpe kāme upagatānañhi te diṭṭhadhammanibbānasampattiṃ paññapenti.

    ౯౫. దుతియవారే హుత్వా అభావట్ఠేన అనిచ్చా పటిపీళనట్ఠేన దుక్ఖా, పకతిజహనట్ఠేన విపరిణామధమ్మాతి వేదితబ్బా. తేసం విపరిణామఞ్ఞథాభావాతి తేసం కామానం విపరిణామసఙ్ఖాతా అఞ్ఞథాభావా, యమ్పి మే అహోసి, తమ్పి మే నత్థీతి వుత్తనయేన ఉప్పజ్జన్తి సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా. తత్థ అన్తోనిజ్ఝాయనలక్ఖణో సోకో, తన్నిస్సితలాలప్పనలక్ఖణో పరిదేవో, కాయప్పటిపీళనలక్ఖణం దుక్ఖం, మనోవిఘాతలక్ఖణం దోమనస్సం, విసాదలక్ఖణో ఉపాయాసో, వివిచ్చేవ కామేహీతిఆదీనమత్థో విసుద్ధిమగ్గే వుత్తో.

    95. Dutiyavāre hutvā abhāvaṭṭhena aniccā paṭipīḷanaṭṭhena dukkhā, pakatijahanaṭṭhena vipariṇāmadhammāti veditabbā. Tesaṃ vipariṇāmaññathābhāvāti tesaṃ kāmānaṃ vipariṇāmasaṅkhātā aññathābhāvā, yampi me ahosi, tampi me natthīti vuttanayena uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. Tattha antonijjhāyanalakkhaṇo soko, tannissitalālappanalakkhaṇo paridevo, kāyappaṭipīḷanalakkhaṇaṃ dukkhaṃ, manovighātalakkhaṇaṃ domanassaṃ, visādalakkhaṇo upāyāso, vivicceva kāmehītiādīnamattho visuddhimagge vutto.

    ౯౬. వితక్కితన్తి అభినిరోపనవసేన పవత్తో వితక్కో. విచారితన్తి అనుమజ్జనవసేన పవత్తో విచారో. ఏతేనేతన్తి ఏతేన వితక్కితేన చ విచారితేన చ ఏతం పఠమజ్ఝానం ఓళారికం సకణ్డకం వియ ఖాయతి.

    96.Vitakkitanti abhiniropanavasena pavatto vitakko. Vicāritanti anumajjanavasena pavatto vicāro. Etenetanti etena vitakkitena ca vicāritena ca etaṃ paṭhamajjhānaṃ oḷārikaṃ sakaṇḍakaṃ viya khāyati.

    ౯౭-౯౮. పీతిగతన్తి పీతియేవ. చేతసో ఉప్పిలావితత్తన్తి చిత్తస్స ఉప్పిలభావకరణం. చేతసో ఆభోగోతి ఝానా వుట్ఠాయ తస్మిం సుఖే పునప్పునం చిత్తస్స ఆభోగో మనసికారో సమన్నాహారోతి. సేసమేత్థ దిట్ఠధమ్మనిబ్బానవాదే ఉత్తానమేవ.

    97-98.Pītigatanti pītiyeva. Cetaso uppilāvitattanti cittassa uppilabhāvakaraṇaṃ. Cetaso ābhogoti jhānā vuṭṭhāya tasmiṃ sukhe punappunaṃ cittassa ābhogo manasikāro samannāhāroti. Sesamettha diṭṭhadhammanibbānavāde uttānameva.

    ఏత్తావతా సబ్బాపి ద్వాసట్ఠిదిట్ఠియో కథితా హోన్తి. యాసం సత్తేవ ఉచ్ఛేదదిట్ఠియో, సేసా సస్సతదిట్ఠియో.

    Ettāvatā sabbāpi dvāsaṭṭhidiṭṭhiyo kathitā honti. Yāsaṃ satteva ucchedadiṭṭhiyo, sesā sassatadiṭṭhiyo.

    ౧౦౦-౧౦౪. ఇదాని – ‘‘ఇమేహి ఖో తే, భిక్ఖవే’’తి ఇమినా వారేన సబ్బేపి తే అపరన్తకప్పికే ఏకజ్ఝం నియ్యాతేత్వా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం విస్సజ్జేతి. పున – ‘‘ఇమేహి, ఖో తే భిక్ఖవే’’తిఆదినా వారేన సబ్బేపి తే పుబ్బన్తాపరన్తకప్పికే ఏకజ్ఝం నియ్యాతేత్వా తదేవ ఞాణం విస్సజ్జేతి. ఇతి ‘‘కతమే చ తే, భిక్ఖవే, ధమ్మా’’తిఆదిమ్హి పుచ్ఛమానోపి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణమేవ పుచ్ఛిత్వా విస్సజ్జమానోపి సత్తానం అజ్ఝాసయం తులాయ తులయన్తో వియ సినేరుపాదతో వాలుకం ఉద్ధరన్తో వియ ద్వాసట్ఠి దిట్ఠిగతాని ఉద్ధరిత్వా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణమేవ విస్సజ్జేతి. ఏవమయం యథానుసన్ధివసేన దేసనా ఆగతా.

    100-104. Idāni – ‘‘imehi kho te, bhikkhave’’ti iminā vārena sabbepi te aparantakappike ekajjhaṃ niyyātetvā sabbaññutaññāṇaṃ vissajjeti. Puna – ‘‘imehi, kho te bhikkhave’’tiādinā vārena sabbepi te pubbantāparantakappike ekajjhaṃ niyyātetvā tadeva ñāṇaṃ vissajjeti. Iti ‘‘katame ca te, bhikkhave, dhammā’’tiādimhi pucchamānopi sabbaññutaññāṇameva pucchitvā vissajjamānopi sattānaṃ ajjhāsayaṃ tulāya tulayanto viya sinerupādato vālukaṃ uddharanto viya dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni uddharitvā sabbaññutaññāṇameva vissajjeti. Evamayaṃ yathānusandhivasena desanā āgatā.

    తయో హి సుత్తస్స అనుసన్ధీ – పుచ్ఛానుసన్ధి, అజ్ఝాసయానుసన్ధి, యథానుసన్ధీతి. తత్థ ‘‘ఏవం వుత్తే అఞ్ఞతరో భిక్ఖు భగవన్తం ఏతదవోచ – కిం ను ఖో, భన్తే, ఓరిమం తీరం, కిం పారిమం తీరం, కో మజ్ఝే సంసీదో, కో థలే ఉస్సాదో, కో మనుస్సగ్గాహో, కో అమనుస్సగ్గాహో, కో ఆవట్టగ్గాహో, కో అన్తోపూతిభావో’’తి (సం॰ ని॰ ౪.౨౪౧) ఏవం పుచ్ఛన్తానం భగవతా విస్సజ్జితసుత్తవసేన పుచ్ఛానుసన్ధి వేదితబ్బో.

    Tayo hi suttassa anusandhī – pucchānusandhi, ajjhāsayānusandhi, yathānusandhīti. Tattha ‘‘evaṃ vutte aññataro bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – kiṃ nu kho, bhante, orimaṃ tīraṃ, kiṃ pārimaṃ tīraṃ, ko majjhe saṃsīdo, ko thale ussādo, ko manussaggāho, ko amanussaggāho, ko āvaṭṭaggāho, ko antopūtibhāvo’’ti (saṃ. ni. 4.241) evaṃ pucchantānaṃ bhagavatā vissajjitasuttavasena pucchānusandhi veditabbo.

    అథ ఖో అఞ్ఞతరస్స భిక్ఖునో ఏవం చేతసో పరివితక్కో ఉదపాది – ‘‘ఇతి కిర భో రూపం అనత్తా…, వేదనా…, సఞ్ఞా…, సఙ్ఖారా …, విఞ్ఞాణం అనత్తా, అనత్తకతాని కిర కమ్మాని కమత్తానం ఫుసిస్సన్తీ’’తి. అథ ఖో భగవా తస్స భిక్ఖునో చేతసా చేతో పరివితక్కమఞ్ఞాయ భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘ఠానం ఖో పనేతం, భిక్ఖవే, విజ్జతి, యం ఇధేకచ్చో మోఘపురిసో అవిద్వా అవిజ్జాగతో తణ్హాధిపతేయ్యేన చేతసా సత్థుసాసనం అతిధావితబ్బం మఞ్ఞేయ్య – ‘‘ఇతి కిర భో రూపం అనత్తా…పే॰… ఫుసిస్సన్తీ’’తి. తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, రూపం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి (మ॰ ని॰ ౩.౧౦). ఏవం పరేసం అజ్ఝాసయం విదిత్వా భగవతా వుత్తసుత్తవసేన అజ్ఝాసయానుసన్ధి వేదితబ్బో.

    Atha kho aññatarassa bhikkhuno evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘‘iti kira bho rūpaṃ anattā…, vedanā…, saññā…, saṅkhārā …, viññāṇaṃ anattā, anattakatāni kira kammāni kamattānaṃ phusissantī’’ti. Atha kho bhagavā tassa bhikkhuno cetasā ceto parivitakkamaññāya bhikkhū āmantesi – ‘‘ṭhānaṃ kho panetaṃ, bhikkhave, vijjati, yaṃ idhekacco moghapuriso avidvā avijjāgato taṇhādhipateyyena cetasā satthusāsanaṃ atidhāvitabbaṃ maññeyya – ‘‘iti kira bho rūpaṃ anattā…pe… phusissantī’’ti. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti (ma. ni. 3.10). Evaṃ paresaṃ ajjhāsayaṃ viditvā bhagavatā vuttasuttavasena ajjhāsayānusandhi veditabbo.

    యేన పన ధమ్మేన ఆదిమ్హి దేసనా ఉట్ఠితా, తస్స ధమ్మస్స అనురూపధమ్మవసేన వా పటిపక్ఖవసేన వా యేసు సుత్తేసు ఉపరి దేసనా ఆగచ్ఛతి, తేసం వసేన యథానుసన్ధి వేదితబ్బో. సేయ్యథిదం, ఆకఙ్ఖేయ్యసుత్తే హేట్ఠా సీలేన దేసనా ఉట్ఠితా, ఉపరి ఛ అభిఞ్ఞా ఆగతా. వత్థసుత్తే హేట్ఠా కిలేసేన దేసనా ఉట్ఠితా, ఉపరి బ్రహ్మవిహారా ఆగతా. కోసమ్బకసుత్తే హేట్ఠా భణ్డనేన ఉట్ఠితా, ఉపరి సారణీయధమ్మా ఆగతా. కకచూపమే హేట్ఠా అక్ఖన్తియా ఉట్ఠితా, ఉపరి కకచూపమా ఆగతా. ఇమస్మిమ్పి బ్రహ్మజాలే హేట్ఠా దిట్ఠివసేన దేసనా ఉట్ఠితా, ఉపరి సుఞ్ఞతాపకాసనం ఆగతం. తేన వుత్తం – ‘‘ఏవమయం యథానుసన్ధివసేన దేసనా ఆగతా’’తి.

    Yena pana dhammena ādimhi desanā uṭṭhitā, tassa dhammassa anurūpadhammavasena vā paṭipakkhavasena vā yesu suttesu upari desanā āgacchati, tesaṃ vasena yathānusandhi veditabbo. Seyyathidaṃ, ākaṅkheyyasutte heṭṭhā sīlena desanā uṭṭhitā, upari cha abhiññā āgatā. Vatthasutte heṭṭhā kilesena desanā uṭṭhitā, upari brahmavihārā āgatā. Kosambakasutte heṭṭhā bhaṇḍanena uṭṭhitā, upari sāraṇīyadhammā āgatā. Kakacūpame heṭṭhā akkhantiyā uṭṭhitā, upari kakacūpamā āgatā. Imasmimpi brahmajāle heṭṭhā diṭṭhivasena desanā uṭṭhitā, upari suññatāpakāsanaṃ āgataṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘evamayaṃ yathānusandhivasena desanā āgatā’’ti.

    పరితస్సితవిప్ఫన్దితవారవణ్ణనా

    Paritassitavipphanditavāravaṇṇanā

    ౧౦౫-౧౧౭. ఇదాని మరియాదవిభాగదస్సనత్థం – ‘‘తత్ర భిక్ఖవే’’తిఆదికా దేసనా ఆరద్ధా. తదపి తేసం భవతం సమణబ్రాహ్మణానం అజానతం అపస్సతం వేదయితం తణ్హాగతానం పరితస్సితవిప్ఫన్దితమేవాతి యేన దిట్ఠిఅస్సాదేన దిట్ఠిసుఖేన దిట్ఠివేదయితేన తే సోమనస్సజాతా సస్సతం అత్తానఞ్చ లోకఞ్చ పఞ్ఞపేన్తి చతూహి వత్థూహి, తదపి తేసం భవన్తానం సమణబ్రాహ్మణానం యథాభూతం ధమ్మానం సభావం అజానన్తానం అపస్సన్తానం వేదయితం తణ్హాగతానం కేవలం తణ్హాగతానంయేవ తం వేదయితం, తఞ్చ ఖో పనేతం పరితస్సితవిప్ఫన్దితమేవ. దిట్ఠిసఙ్ఖాతేన చేవ తణ్హాసఙ్ఖాతేన చ పరితస్సితేన విప్ఫన్దితమేవ చలితమేవ కమ్పితమేవ థుసరాసిమ్హి నిఖాతఖాణుసదిసం, న సోతాపన్నస్స దస్సనమివ నిచ్చలన్తి దస్సేతి. ఏస నయో ఏకచ్చసస్సతవాదాదీసుపి.

    105-117. Idāni mariyādavibhāgadassanatthaṃ – ‘‘tatra bhikkhave’’tiādikā desanā āraddhā. Tadapi tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ ajānataṃ apassataṃ vedayitaṃ taṇhāgatānaṃ paritassitavipphanditamevāti yena diṭṭhiassādena diṭṭhisukhena diṭṭhivedayitena te somanassajātā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti catūhi vatthūhi, tadapi tesaṃ bhavantānaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ yathābhūtaṃ dhammānaṃ sabhāvaṃ ajānantānaṃ apassantānaṃ vedayitaṃ taṇhāgatānaṃ kevalaṃ taṇhāgatānaṃyeva taṃ vedayitaṃ, tañca kho panetaṃ paritassitavipphanditameva. Diṭṭhisaṅkhātena ceva taṇhāsaṅkhātena ca paritassitena vipphanditameva calitameva kampitameva thusarāsimhi nikhātakhāṇusadisaṃ, na sotāpannassa dassanamiva niccalanti dasseti. Esa nayo ekaccasassatavādādīsupi.

    ఫస్సపచ్చయవారవణ్ణనా

    Phassapaccayavāravaṇṇanā

    ౧౧౮-౧౩౦. పున – ‘‘తత్ర, భిక్ఖవే, యే తే సమణబ్రాహ్మణా సస్సతవాదా’’తిఆది పరమ్పరపచ్చయదస్సనత్థం ఆరద్ధం . తత్థ తదపి ఫస్సపచ్చయాతి యేన దిట్ఠిఅస్సాదేన దిట్ఠిసుఖేన దిట్ఠివేదయితేన తే సోమనస్సజాతా సస్సతం అత్తానఞ్చ లోకఞ్చ పఞ్ఞపేన్తి చతూహి వత్థూహి, తదపి తణ్హాదిట్ఠిపరిఫన్దితం వేదయితం ఫస్సపచ్చయాతి దస్సేతి. ఏస నయో సబ్బత్థ.

    118-130. Puna – ‘‘tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā sassatavādā’’tiādi paramparapaccayadassanatthaṃ āraddhaṃ . Tattha tadapi phassapaccayāti yena diṭṭhiassādena diṭṭhisukhena diṭṭhivedayitena te somanassajātā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti catūhi vatthūhi, tadapi taṇhādiṭṭhipariphanditaṃ vedayitaṃ phassapaccayāti dasseti. Esa nayo sabbattha.

    ౧౩౧-౧౪౩. ఇదాని తస్స పచ్చయస్స దిట్ఠివేదయితే బలవభావదస్సనత్థం పున – ‘‘తత్ర, భిక్ఖవే, యే తే సమణబ్రాహ్మణా సస్సతవాదా’’తిఆదిమాహ. తత్థ తే వత అఞ్ఞత్ర ఫస్సాతి తే వత సమణబ్రాహ్మణా తం వేదయితం వినా ఫస్సేన పటిసంవేదిస్సన్తీతి కారణమేతం నత్థీతి. యథా హి పతతో గేహస్స ఉపత్థమ్భనత్థాయ థూణా నామ బలవపచ్చయో హోతి, న తం థూణాయ అనుపత్థమ్భితం ఠాతుం సక్కోతి, ఏవమేవ ఫస్సోపి వేదనాయ బలవపచ్చయో, తం వినా ఇదం దిట్ఠివేదయితం నత్థీతి దస్సేతి. ఏస నయో సబ్బత్థ.

    131-143. Idāni tassa paccayassa diṭṭhivedayite balavabhāvadassanatthaṃ puna – ‘‘tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā sassatavādā’’tiādimāha. Tattha te vata aññatra phassāti te vata samaṇabrāhmaṇā taṃ vedayitaṃ vinā phassena paṭisaṃvedissantīti kāraṇametaṃ natthīti. Yathā hi patato gehassa upatthambhanatthāya thūṇā nāma balavapaccayo hoti, na taṃ thūṇāya anupatthambhitaṃ ṭhātuṃ sakkoti, evameva phassopi vedanāya balavapaccayo, taṃ vinā idaṃ diṭṭhivedayitaṃ natthīti dasseti. Esa nayo sabbattha.

    దిట్ఠిగతికాధిట్ఠానవట్టకథావణ్ణనా

    Diṭṭhigatikādhiṭṭhānavaṭṭakathāvaṇṇanā

    ౧౪౪. ఇదాని తత్ర భిక్ఖవే, యే తే సమణబ్రాహ్మణా సస్సతవాదా సస్సతం అత్తానఞ్చ లోకఞ్చ పఞ్ఞపేన్తి చతూహి వత్థూహి, యేపి తే సమణబ్రాహ్మణా ఏకచ్చసస్సతికాతిఆదినా నయేన సబ్బదిట్ఠివేదయితాని సమ్పిణ్డేతి. కస్మా? ఉపరి ఫస్సే పక్ఖిపనత్థాయ. కథం? సబ్బే తే ఛహి ఫస్సాయతనేహి ఫుస్స ఫుస్స పటిసంవేదేన్తీతి. తత్థ ఛ ఫస్సాయతనాని నామ – చక్ఖుఫస్సాయతనం, సోతఫస్సాయతనం, ఘానఫస్సాయతనం, జివ్హాఫస్సాయతనం, కాయఫస్సాయతనం, మనోఫస్సాయతనన్తి ఇమాని ఛ. సఞ్జాతి-సమోసరణ-కారణ-పణ్ణత్తిమత్తత్థేసు హి అయం ఆయతనసద్దో పవత్తతి. తత్థ – ‘‘కమ్బోజో అస్సానం ఆయతనం, గున్నం దక్ఖిణాపథో’’తి సఞ్జాతియం పవత్తతి, సఞ్జాతిట్ఠానేతి అత్థో. ‘‘మనోరమే ఆయతనే, సేవన్తి నం విహఙ్గమా’’తి (అ॰ ని॰ ౫.౩౮) సమోసరణే. ‘‘సతి సతిఆయతనే’’తి (అ॰ ని॰ ౩.౧౦౨) కారణే. ‘‘అరఞ్ఞాయతనే పణ్ణకుటీసు సమ్మన్తీ’’తి (సం॰ ని॰ ౧.౨౫౫) పణ్ణత్తిమత్తే. స్వాయమిధ సఞ్జాతిఆదిఅత్థత్తయేపి యుజ్జతి. చక్ఖాదీసు హి ఫస్సపఞ్చమకా ధమ్మా సఞ్జాయన్తి సమోసరన్తి, తాని చ తేసం కారణన్తి ఆయతనాని. ఇధ పన ‘‘చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణం, తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో’’తి (సం॰ ని॰ ౨.౪౩) ఇమినా నయేన ఫస్ససీసేనేవ దేసనం ఆరోపేత్వా ఫస్సం ఆదిం కత్వా పచ్చయపరమ్పరం దస్సేతుం ఫస్సాయతనాదీని వుత్తాని.

    144. Idāni tatra bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā sassatavādā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti catūhi vatthūhi, yepi te samaṇabrāhmaṇā ekaccasassatikātiādinā nayena sabbadiṭṭhivedayitāni sampiṇḍeti. Kasmā? Upari phasse pakkhipanatthāya. Kathaṃ? Sabbe te chahi phassāyatanehi phussa phussa paṭisaṃvedentīti. Tattha cha phassāyatanāni nāma – cakkhuphassāyatanaṃ, sotaphassāyatanaṃ, ghānaphassāyatanaṃ, jivhāphassāyatanaṃ, kāyaphassāyatanaṃ, manophassāyatananti imāni cha. Sañjāti-samosaraṇa-kāraṇa-paṇṇattimattatthesu hi ayaṃ āyatanasaddo pavattati. Tattha – ‘‘kambojo assānaṃ āyatanaṃ, gunnaṃ dakkhiṇāpatho’’ti sañjātiyaṃ pavattati, sañjātiṭṭhāneti attho. ‘‘Manorame āyatane, sevanti naṃ vihaṅgamā’’ti (a. ni. 5.38) samosaraṇe. ‘‘Sati satiāyatane’’ti (a. ni. 3.102) kāraṇe. ‘‘Araññāyatane paṇṇakuṭīsu sammantī’’ti (saṃ. ni. 1.255) paṇṇattimatte. Svāyamidha sañjātiādiatthattayepi yujjati. Cakkhādīsu hi phassapañcamakā dhammā sañjāyanti samosaranti, tāni ca tesaṃ kāraṇanti āyatanāni. Idha pana ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso’’ti (saṃ. ni. 2.43) iminā nayena phassasīseneva desanaṃ āropetvā phassaṃ ādiṃ katvā paccayaparamparaṃ dassetuṃ phassāyatanādīni vuttāni.

    ఫుస్స ఫుస్స పటిసంవేదేన్తీతి ఫుసిత్వా ఫుసిత్వా పటిసంవేదేన్తి. ఏత్థ చ కిఞ్చాపి ఆయతనానం ఫుసనకిచ్చం వియ వుత్తం, తథాపి న తేసం ఫుసనకిచ్చతా వేదితబ్బా. న హి ఆయతనాని ఫుసన్తి, ఫస్సోవ తం తం ఆరమ్మణం ఫుసతి, ఆయతనాని పన ఫస్సే ఉపనిక్ఖిపిత్వా దస్సితాని; తస్మా సబ్బే తే ఛ ఫస్సాయతనసమ్భవేన ఫస్సేన రూపాదీని ఆరమ్మణాని ఫుసిత్వా తం దిట్ఠివేదనం పటిసంవేదయన్తీతి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో.

    Phussa phussa paṭisaṃvedentīti phusitvā phusitvā paṭisaṃvedenti. Ettha ca kiñcāpi āyatanānaṃ phusanakiccaṃ viya vuttaṃ, tathāpi na tesaṃ phusanakiccatā veditabbā. Na hi āyatanāni phusanti, phassova taṃ taṃ ārammaṇaṃ phusati, āyatanāni pana phasse upanikkhipitvā dassitāni; tasmā sabbe te cha phassāyatanasambhavena phassena rūpādīni ārammaṇāni phusitvā taṃ diṭṭhivedanaṃ paṭisaṃvedayantīti evamettha attho veditabbo.

    తేసం వేదనాపచ్చయా తణ్హాతిఆదీసు వేదనాతి ఛ ఫస్సాయతనసమ్భవా వేదనా. సా రూపతణ్హాదిభేదాయ తణ్హాయ ఉపనిస్సయకోటియా పచ్చయో హోతి. తేన వుత్తం – ‘‘తేసం వేదనాపచ్చయా తణ్హా’’తి. సా పన చతుబ్బిధస్స ఉపాదానస్స ఉపనిస్సయకోటియా చేవ సహజాతకోటియా చ పచ్చయో హోతి. తథా ఉపాదానం భవస్స. భవో జాతియా ఉపనిస్సయకోటియా పచ్చయో హోతి.

    Tesaṃ vedanāpaccayā taṇhātiādīsu vedanāti cha phassāyatanasambhavā vedanā. Sā rūpataṇhādibhedāya taṇhāya upanissayakoṭiyā paccayo hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘tesaṃ vedanāpaccayā taṇhā’’ti. Sā pana catubbidhassa upādānassa upanissayakoṭiyā ceva sahajātakoṭiyā ca paccayo hoti. Tathā upādānaṃ bhavassa. Bhavo jātiyā upanissayakoṭiyā paccayo hoti.

    జాతీతి పనేత్థ సవికారా పఞ్చక్ఖన్ధా దట్ఠబ్బా, జాతి జరామరణస్స చేవ సోకాదీనఞ్చ ఉపనిస్సయకోటియా పచ్చయో హోతి. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారతో పన పటిచ్చసముప్పాదకథా విసుద్ధిమగ్గే వుత్తా. ఇధ పనస్స పయోజనమత్తమేవ వేదితబ్బం. భగవా హి వట్టకథం కథేన్తో – ‘‘పురిమా, భిక్ఖవే, కోటి న పఞ్ఞాయతి అవిజ్జాయ, ‘ఇతో పుబ్బే అవిజ్జా నాహోసి, అథ పచ్ఛా సమభవీ’తి ఏవఞ్చేతం, భిక్ఖవే, వుచ్చతి, అథ చ పన పఞ్ఞాయతి ‘‘ఇదప్పచ్చయా అవిజ్జా’’తి (అ॰ ని॰ ౧౦.౬౧) ఏవం అవిజ్జాసీసేన వా, పురిమా, భిక్ఖవే, కోటి న పఞ్ఞాయతి భవతణ్హాయ…పే॰… ‘‘ఇదప్పచ్చయా భవతణ్హా’’తి (అ॰ ని॰ ౧౦.౬౨) ఏవం తణ్హాసీసేన వా, పురిమా, భిక్ఖవే, కోటి న పఞ్ఞాయతి భవదిట్ఠియా…పే॰… ‘‘ఇదప్పచ్చయా భవదిట్ఠీ’’తి ఏవం దిట్ఠిసీసేన వా కథేసి’’. ఇధ పన దిట్ఠిసీసేన కథేన్తో వేదనారాగేన ఉప్పజ్జమానా దిట్ఠియో కథేత్వా వేదనామూలకం పటిచ్చసముప్పాదం కథేసి. తేన ఇదం దస్సేతి – ‘‘ఏవమేతే దిట్ఠిగతికా, ఇదం దస్సనం గహేత్వా తీసు భవేసు చతూసు యోనీసు పఞ్చసు గతీసు సత్తసు విఞ్ఞాణట్ఠితీసు నవసు సత్తావాసేసు ఇతో ఏత్థ ఏత్తో ఇధాతి సన్ధావన్తా సంసరన్తా యన్తే యుత్తగోణో వియ, థమ్భే ఉపనిబద్ధకుక్కురో వియ, వాతేన విప్పన్నట్ఠనావా వియ చ వట్టదుక్ఖమేవ అనుపరివత్తన్తి, వట్టదుక్ఖతో సీసం ఉక్ఖిపితుం న సక్కోన్తీ’’తి.

    Jātīti panettha savikārā pañcakkhandhā daṭṭhabbā, jāti jarāmaraṇassa ceva sokādīnañca upanissayakoṭiyā paccayo hoti. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato pana paṭiccasamuppādakathā visuddhimagge vuttā. Idha panassa payojanamattameva veditabbaṃ. Bhagavā hi vaṭṭakathaṃ kathento – ‘‘purimā, bhikkhave, koṭi na paññāyati avijjāya, ‘ito pubbe avijjā nāhosi, atha pacchā samabhavī’ti evañcetaṃ, bhikkhave, vuccati, atha ca pana paññāyati ‘‘idappaccayā avijjā’’ti (a. ni. 10.61) evaṃ avijjāsīsena vā, purimā, bhikkhave, koṭi na paññāyati bhavataṇhāya…pe… ‘‘idappaccayā bhavataṇhā’’ti (a. ni. 10.62) evaṃ taṇhāsīsena vā, purimā, bhikkhave, koṭi na paññāyati bhavadiṭṭhiyā…pe… ‘‘idappaccayā bhavadiṭṭhī’’ti evaṃ diṭṭhisīsena vā kathesi’’. Idha pana diṭṭhisīsena kathento vedanārāgena uppajjamānā diṭṭhiyo kathetvā vedanāmūlakaṃ paṭiccasamuppādaṃ kathesi. Tena idaṃ dasseti – ‘‘evamete diṭṭhigatikā, idaṃ dassanaṃ gahetvā tīsu bhavesu catūsu yonīsu pañcasu gatīsu sattasu viññāṇaṭṭhitīsu navasu sattāvāsesu ito ettha etto idhāti sandhāvantā saṃsarantā yante yuttagoṇo viya, thambhe upanibaddhakukkuro viya, vātena vippannaṭṭhanāvā viya ca vaṭṭadukkhameva anuparivattanti, vaṭṭadukkhato sīsaṃ ukkhipituṃ na sakkontī’’ti.

    వివట్టకథాదివణ్ణనా

    Vivaṭṭakathādivaṇṇanā

    ౧౪౫. ఏవం దిట్ఠిగతికాధిట్ఠానం వట్టం కథేత్వా ఇదాని యుత్తయోగభిక్ఖుఅధిట్ఠానం కత్వా వివట్టం దస్సేన్తో – ‘‘యతో ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ’’తిఆదిమాహ. తత్థ యతోతి యదా. ఛన్నం ఫస్సాయతనానన్తి యేహి ఛహి ఫస్సాయతనేహి ఫుసిత్వా పటిసంవేదయమానానం దిట్ఠిగతికానం వట్టం వత్తతి, తేసంయేవ ఛన్నం ఫస్సాయతనానం. సముదయన్తిఆదీసు అవిజ్జాసముదయా చక్ఖుసముదయోతిఆదినా వేదనాకమ్మట్ఠానే వుత్తనయేన ఫస్సాయతనానం సముదయాదయో వేదితబ్బా. యథా పన తత్థ ‘‘ఫస్ససముదయా ఫస్సనిరోధా’’తి వుత్తం, ఏవమిధ, తం చక్ఖాదీసు – ‘‘ఆహారసముదయా ఆహారనిరోధా’’తి వేదితబ్బం. మనాయతనే ‘‘నామరూపసముదయా నామరూపనిరోధా’’తి.

    145. Evaṃ diṭṭhigatikādhiṭṭhānaṃ vaṭṭaṃ kathetvā idāni yuttayogabhikkhuadhiṭṭhānaṃ katvā vivaṭṭaṃ dassento – ‘‘yato kho, bhikkhave, bhikkhū’’tiādimāha. Tattha yatoti yadā. Channaṃ phassāyatanānanti yehi chahi phassāyatanehi phusitvā paṭisaṃvedayamānānaṃ diṭṭhigatikānaṃ vaṭṭaṃ vattati, tesaṃyeva channaṃ phassāyatanānaṃ. Samudayantiādīsu avijjāsamudayā cakkhusamudayotiādinā vedanākammaṭṭhāne vuttanayena phassāyatanānaṃ samudayādayo veditabbā. Yathā pana tattha ‘‘phassasamudayā phassanirodhā’’ti vuttaṃ, evamidha, taṃ cakkhādīsu – ‘‘āhārasamudayā āhāranirodhā’’ti veditabbaṃ. Manāyatane ‘‘nāmarūpasamudayā nāmarūpanirodhā’’ti.

    ఉత్తరితరం పజానాతీతి దిట్ఠిగతికో దిట్ఠిమేవ జానాతి. అయం పన దిట్ఠిఞ్చ దిట్ఠితో చ ఉత్తరితరం సీలసమాధిపఞ్ఞావిముత్తిన్తి యావ అరహత్తా జానాతి. కో ఏవం జానాతీతి? ఖీణాసవో జానాతి, అనాగామీ, సకదాగామీ, సోతాపన్నో, బహుస్సుతో, గన్థధరో భిక్ఖు జానాతి, ఆరద్ధవిపస్సకో జానాతి. దేసనా పన అరహత్తనికూటేనేవ నిట్ఠాపితాతి.

    Uttaritaraṃ pajānātīti diṭṭhigatiko diṭṭhimeva jānāti. Ayaṃ pana diṭṭhiñca diṭṭhito ca uttaritaraṃ sīlasamādhipaññāvimuttinti yāva arahattā jānāti. Ko evaṃ jānātīti? Khīṇāsavo jānāti, anāgāmī, sakadāgāmī, sotāpanno, bahussuto, ganthadharo bhikkhu jānāti, āraddhavipassako jānāti. Desanā pana arahattanikūṭeneva niṭṭhāpitāti.

    ౧౪౬. ఏవం వివట్టం కథేత్వా ఇదాని ‘‘దేసనాజాలవిముత్తో దిట్ఠిగతికో నామ నత్థీ’’తి దస్సనత్థం పున – ‘‘యే హి కేచి, భిక్ఖవే’’తి ఆరభి. తత్థ అన్తోజాలీకతాతి ఇమస్స మయ్హం దేసనాజాలస్స అన్తోయేవ కతా. ఏత్థ సితా వాతి ఏతస్మిం మమ దేసనాజాలే సితా నిస్సితా అవసితావ. ఉమ్ముజ్జమానా ఉమ్ముజ్జన్తీతి కిం వుత్తం హోతి? తే అధో ఓసీదన్తాపి ఉద్ధం ఉగ్గచ్ఛన్తాపి మమ దేసనాజాలే సితావ హుత్వా ఓసీదన్తి చ ఉగ్గచ్ఛన్తి చ. ఏత్థ పరియాపన్నాతి ఏత్థ మయ్హం దేసనాజాలే పరియాపన్నా, ఏతేన ఆబద్ధా అన్తోజాలీకతా చ హుత్వా ఉమ్ముజ్జమానా ఉమ్ముజ్జన్తి, న హేత్థ అసఙ్గహితో దిట్ఠిగతికో నామ అత్థీతి.

    146. Evaṃ vivaṭṭaṃ kathetvā idāni ‘‘desanājālavimutto diṭṭhigatiko nāma natthī’’ti dassanatthaṃ puna – ‘‘ye hi keci, bhikkhave’’ti ārabhi. Tattha antojālīkatāti imassa mayhaṃ desanājālassa antoyeva katā. Ettha sitā vāti etasmiṃ mama desanājāle sitā nissitā avasitāva. Ummujjamānā ummujjantīti kiṃ vuttaṃ hoti? Te adho osīdantāpi uddhaṃ uggacchantāpi mama desanājāle sitāva hutvā osīdanti ca uggacchanti ca. Ettha pariyāpannāti ettha mayhaṃ desanājāle pariyāpannā, etena ābaddhā antojālīkatā ca hutvā ummujjamānā ummujjanti, na hettha asaṅgahito diṭṭhigatiko nāma atthīti.

    సుఖుమచ్ఛికేనాతి సణ్హఅచ్ఛికేన సుఖుమచ్ఛిద్దేనాతి అత్థో. కేవట్టో వియ హి భగవా, జాలం వియ దేసనా, పరిత్తఉదకం వియ దససహస్సిలోకధాతు, ఓళారికా పాణా వియ ద్వాసట్ఠిదిట్ఠిగతికా. తస్స తీరే ఠత్వా ఓలోకేన్తస్స ఓళారికానం పాణానం అన్తోజాలీకతభావదస్సనం వియ భగవతో సబ్బదిట్ఠిగతానం దేసనాజాలస్స అన్తోకతభావదస్సనన్తి ఏవమేత్థ ఓపమ్మసంసన్దనం వేదితబ్బం.

    Sukhumacchikenāti saṇhaacchikena sukhumacchiddenāti attho. Kevaṭṭo viya hi bhagavā, jālaṃ viya desanā, parittaudakaṃ viya dasasahassilokadhātu, oḷārikā pāṇā viya dvāsaṭṭhidiṭṭhigatikā. Tassa tīre ṭhatvā olokentassa oḷārikānaṃ pāṇānaṃ antojālīkatabhāvadassanaṃ viya bhagavato sabbadiṭṭhigatānaṃ desanājālassa antokatabhāvadassananti evamettha opammasaṃsandanaṃ veditabbaṃ.

    ౧౪౭. ఏవం ఇమాహి ద్వాసట్ఠియా దిట్ఠీహి సబ్బదిట్ఠీనం సఙ్గహితత్తా సబ్బేసం దిట్ఠిగతికానం ఏతస్మిం దేసనాజాలే పరియాపన్నభావం దస్సేత్వా ఇదాని అత్తనో కత్థచి అపరియాపన్నభావం దస్సేన్తో – ‘‘ఉచ్ఛిన్నభవనేత్తికో, భిక్ఖవే, తథాగతస్స కాయో’’తిఆదిమాహ. తత్థ నయన్తి ఏతాయాతి నేత్తి. నయన్తీతి గీవాయ బన్ధిత్వా ఆకడ్ఢన్తి, రజ్జుయా ఏతం నామం. ఇధ పన నేత్తిసదిసతాయ భవతణ్హా నేత్తీతి అధిప్పేతా. సా హి మహాజనం గీవాయ బన్ధిత్వా తం తం భవం నేతి ఉపనేతీతి భవనేత్తి. అరహత్తమగ్గసత్థేన ఉచ్ఛిన్నా భవనేత్తి అస్సాతి ఉచ్ఛిన్నభవనేత్తికో.

    147. Evaṃ imāhi dvāsaṭṭhiyā diṭṭhīhi sabbadiṭṭhīnaṃ saṅgahitattā sabbesaṃ diṭṭhigatikānaṃ etasmiṃ desanājāle pariyāpannabhāvaṃ dassetvā idāni attano katthaci apariyāpannabhāvaṃ dassento – ‘‘ucchinnabhavanettiko, bhikkhave, tathāgatassa kāyo’’tiādimāha. Tattha nayanti etāyāti netti. Nayantīti gīvāya bandhitvā ākaḍḍhanti, rajjuyā etaṃ nāmaṃ. Idha pana nettisadisatāya bhavataṇhā nettīti adhippetā. Sā hi mahājanaṃ gīvāya bandhitvā taṃ taṃ bhavaṃ neti upanetīti bhavanetti. Arahattamaggasatthena ucchinnā bhavanetti assāti ucchinnabhavanettiko.

    కాయస్స భేదా ఉద్ధన్తి కాయస్స భేదతో ఉద్ధం. జీవితపరియాదానాతి జీవితస్స సబ్బసో పరియాదిన్నత్తా పరిక్ఖీణత్తా, పున అప్పటిసన్ధికభావాతి అత్థో. న తం దక్ఖన్తీతి తం తథాగతం. దేవా వా మనుస్సా వా న దక్ఖిస్సన్తి, అపణ్ణత్తికభావం గమిస్సతీతి అత్థో.

    Kāyassa bhedā uddhanti kāyassa bhedato uddhaṃ. Jīvitapariyādānāti jīvitassa sabbaso pariyādinnattā parikkhīṇattā, puna appaṭisandhikabhāvāti attho. Na taṃ dakkhantīti taṃ tathāgataṃ. Devā vā manussā vā na dakkhissanti, apaṇṇattikabhāvaṃ gamissatīti attho.

    సేయ్యథాపి , భిక్ఖవేతి, ఉపమాయం పన ఇదం సంసన్దనం. అమ్బరుక్ఖో వియ హి తథాగతస్స కాయో, రుక్ఖే జాతమహావణ్టో వియ తం నిస్సాయ పుబ్బే పవత్తతణ్హా. తస్మిం వణ్టే ఉపనిబద్ధా పఞ్చపక్కద్వాదసపక్కఅట్ఠారసపక్కపరిమాణా అమ్బపిణ్డీ వియ తణ్హాయ సతి తణ్హూపనిబన్ధనా హుత్వా ఆయతిం నిబ్బత్తనకా పఞ్చక్ఖన్ధా ద్వాదసాయతనాని అట్ఠారస ధాతుయో. యథా పన తస్మిం వణ్టే ఛిన్నే సబ్బాని తాని అమ్బాని తదన్వయాని హోన్తి, తంయేవ వణ్టం అనుగతాని, వణ్టచ్ఛేదా ఛిన్నాని యేవాతి అత్థో; ఏవమేవ యే భవనేత్తివణ్టస్స అనుపచ్ఛిన్నత్తా ఆయతిం ఉప్పజ్జేయ్యుం పఞ్చక్ఖన్ధా ద్వాదసాయతనాని అట్ఠారసధాతుయో, సబ్బే తే ధమ్మా తదన్వయా హోన్తి భవనేత్తిం అనుగతా, తాయ ఛిన్నాయ ఛిన్నా యేవాతి అత్థో.

    Seyyathāpi, bhikkhaveti, upamāyaṃ pana idaṃ saṃsandanaṃ. Ambarukkho viya hi tathāgatassa kāyo, rukkhe jātamahāvaṇṭo viya taṃ nissāya pubbe pavattataṇhā. Tasmiṃ vaṇṭe upanibaddhā pañcapakkadvādasapakkaaṭṭhārasapakkaparimāṇā ambapiṇḍī viya taṇhāya sati taṇhūpanibandhanā hutvā āyatiṃ nibbattanakā pañcakkhandhā dvādasāyatanāni aṭṭhārasa dhātuyo. Yathā pana tasmiṃ vaṇṭe chinne sabbāni tāni ambāni tadanvayāni honti, taṃyeva vaṇṭaṃ anugatāni, vaṇṭacchedā chinnāni yevāti attho; evameva ye bhavanettivaṇṭassa anupacchinnattā āyatiṃ uppajjeyyuṃ pañcakkhandhā dvādasāyatanāni aṭṭhārasadhātuyo, sabbe te dhammā tadanvayā honti bhavanettiṃ anugatā, tāya chinnāya chinnā yevāti attho.

    యథా పన తస్మిమ్పి రుక్ఖే మణ్డూకకణ్టకవిససమ్ఫస్సం ఆగమ్మ అనుపుబ్బేన సుస్సిత్వా మతే – ‘‘ఇమస్మిం ఠానే ఏవరూపో నామ రుక్ఖో అహోసీ’’తి వోహారమత్తమేవ హోతి, న తం రుక్ఖం కోచి పస్సతి, ఏవం అరియమగ్గసమ్ఫస్సం ఆగమ్మ తణ్హాసినేహస్స పరియాదిన్నత్తా అనుపుబ్బేన సుస్సిత్వా వియ భిన్నే ఇమస్మిం కాయే, కాయస్స భేదా ఉద్ధం జీవితపరియాదానా న తం దక్ఖన్తి, తథాగతమ్పి దేవమనుస్సా న దక్ఖిస్సన్తి, ఏవరూపస్స నామ కిర సత్థునో ఇదం సాసనన్తి వోహారమత్తమేవ భవిస్సతీతి అనుపాదిసేసనిబ్బానధాతుం పాపేత్వా దేసనం నిట్ఠపేసి.

    Yathā pana tasmimpi rukkhe maṇḍūkakaṇṭakavisasamphassaṃ āgamma anupubbena sussitvā mate – ‘‘imasmiṃ ṭhāne evarūpo nāma rukkho ahosī’’ti vohāramattameva hoti, na taṃ rukkhaṃ koci passati, evaṃ ariyamaggasamphassaṃ āgamma taṇhāsinehassa pariyādinnattā anupubbena sussitvā viya bhinne imasmiṃ kāye, kāyassa bhedā uddhaṃ jīvitapariyādānā na taṃ dakkhanti, tathāgatampi devamanussā na dakkhissanti, evarūpassa nāma kira satthuno idaṃ sāsananti vohāramattameva bhavissatīti anupādisesanibbānadhātuṃ pāpetvā desanaṃ niṭṭhapesi.

    ౧౪౮. ఏవం వుత్తే ఆయస్మా ఆనన్దోతి ఏవం భగవతా ఇమస్మిం సుత్తే వుత్తే థేరో ఆదితో పట్ఠాయ సబ్బం సుత్తం సమన్నాహరిత్వా ఏవం బుద్ధబలం దీపేత్వా కథితసుత్తస్స న భగవతా నామం గహితం, హన్దస్స నామం గణ్హాపేస్సామీతి చిన్తేత్వా భగవన్తం ఏతదవోచ.

    148.Evaṃvutte āyasmā ānandoti evaṃ bhagavatā imasmiṃ sutte vutte thero ādito paṭṭhāya sabbaṃ suttaṃ samannāharitvā evaṃ buddhabalaṃ dīpetvā kathitasuttassa na bhagavatā nāmaṃ gahitaṃ, handassa nāmaṃ gaṇhāpessāmīti cintetvā bhagavantaṃ etadavoca.

    తస్మాతిహ త్వన్తిఆదీసు అయమత్థయోజనా – ఆనన్ద, యస్మా ఇమస్మిం ధమ్మపరియాయే ఇధత్థోపి పరత్థోపి విభత్తో, తస్మాతిహ త్వం ఇమం ధమ్మపరియాయం ‘‘అత్థజాల’’న్తిపి నం ధారేహి; యస్మా పనేత్థ బహూ తన్తిధమ్మా కథితా, తస్మా ‘‘ధమ్మజాల’’న్తిపి నం ధారేహి; యస్మా చ ఏత్థ సేట్ఠట్ఠేన బ్రహ్మం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం విభత్తం, తస్మా ‘‘బ్రహ్మజాల’’న్తిపి నం ధారేహి; యస్మా ఏత్థ ద్వాసట్ఠిదిట్ఠియో విభత్తా, తస్మా ‘‘దిట్ఠిజాల’’న్తిపి నం ధారేహి; యస్మా పన ఇమం ధమ్మపరియాయం సుత్వా దేవపుత్తమారమ్పి ఖన్ధమారమ్పి మచ్చుమారమ్పి కిలేసమారమ్పి సక్కా మద్దితుం, తస్మా ‘‘అనుత్తరో సఙ్గామవిజయోతిపి నం ధారేహీ’’తి.

    Tasmātiha tvantiādīsu ayamatthayojanā – ānanda, yasmā imasmiṃ dhammapariyāye idhatthopi paratthopi vibhatto, tasmātiha tvaṃ imaṃ dhammapariyāyaṃ ‘‘atthajāla’’ntipi naṃ dhārehi; yasmā panettha bahū tantidhammā kathitā, tasmā ‘‘dhammajāla’’ntipi naṃ dhārehi; yasmā ca ettha seṭṭhaṭṭhena brahmaṃ sabbaññutaññāṇaṃ vibhattaṃ, tasmā ‘‘brahmajāla’’ntipi naṃ dhārehi; yasmā ettha dvāsaṭṭhidiṭṭhiyo vibhattā, tasmā ‘‘diṭṭhijāla’’ntipi naṃ dhārehi; yasmā pana imaṃ dhammapariyāyaṃ sutvā devaputtamārampi khandhamārampi maccumārampi kilesamārampi sakkā maddituṃ, tasmā ‘‘anuttaro saṅgāmavijayotipi naṃ dhārehī’’ti.

    ఇదమవోచ భగవాతి ఇదం నిదానావసానతో పభుతి యావ ‘‘అనుత్తరో సఙ్గామవిజయోతిపి నం ధారేహీ’’తి సకలం సుత్తన్తం భగవా పరేసం పఞ్ఞాయ అలబ్భనేయ్యపతిట్ఠం పరమగమ్భీరం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం పకాసేన్తో సూరియో వియ అన్ధకారం దిట్ఠిగతమహన్ధకారం విధమన్తో అవోచ.

    Idamavoca bhagavāti idaṃ nidānāvasānato pabhuti yāva ‘‘anuttaro saṅgāmavijayotipi naṃ dhārehī’’ti sakalaṃ suttantaṃ bhagavā paresaṃ paññāya alabbhaneyyapatiṭṭhaṃ paramagambhīraṃ sabbaññutaññāṇaṃ pakāsento sūriyo viya andhakāraṃ diṭṭhigatamahandhakāraṃ vidhamanto avoca.

    ౧౪౯. అత్తమనా తే భిక్ఖూతి తే భిక్ఖూ అత్తమనా సకమనా, బుద్ధగతాయ పీతియా ఉదగ్గచిత్తా హుత్వాతి వుత్తం హోతి. భగవతో భాసితన్తి ఏవం విచిత్రనయదేసనావిలాసయుత్తం ఇదం సుత్తం కరవీకరుతమఞ్జునా కణ్ణసుఖేన పణ్డితజనహదయానం అమతాభిసేకసదిసేన బ్రహ్మస్సరేన భాసమానస్స భగవతో వచనం. అభినన్దున్తి అనుమోదింసు చేవ సమ్పటిచ్ఛింసు చ. అయఞ్హి అభినన్దసద్దో – ‘‘అభినన్దతి అభివదతీ’’తిఆదీసు (సం॰ ని॰ ౩.౫) తణ్హాయమ్పి ఆగతో. ‘‘అన్నమేవాభినన్దన్తి, ఉభయే దేవమానుసా’’తిఆదీసు (సం॰ ని॰ ౧.౪౩) ఉపగమనేపి.

    149.Attamanā te bhikkhūti te bhikkhū attamanā sakamanā, buddhagatāya pītiyā udaggacittā hutvāti vuttaṃ hoti. Bhagavato bhāsitanti evaṃ vicitranayadesanāvilāsayuttaṃ idaṃ suttaṃ karavīkarutamañjunā kaṇṇasukhena paṇḍitajanahadayānaṃ amatābhisekasadisena brahmassarena bhāsamānassa bhagavato vacanaṃ. Abhinandunti anumodiṃsu ceva sampaṭicchiṃsu ca. Ayañhi abhinandasaddo – ‘‘abhinandati abhivadatī’’tiādīsu (saṃ. ni. 3.5) taṇhāyampi āgato. ‘‘Annamevābhinandanti, ubhaye devamānusā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.43) upagamanepi.

    ‘‘చిరప్పవాసిం పురిసం, దూరతో సోత్థిమాగతం;

    ‘‘Cirappavāsiṃ purisaṃ, dūrato sotthimāgataṃ;

    ఞాతిమిత్తా సుహజ్జా చ, అభినన్దన్తి ఆగత’’న్తి. (ధ॰ ప॰ ౨౧౯);

    Ñātimittā suhajjā ca, abhinandanti āgata’’nti. (dha. pa. 219);

    ఆదీసు సమ్పటిచ్ఛనేపి. ‘‘అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వా’’తిఆదీసు (మ॰ ని॰ ౧.౨౦౫) అనుమోదనేపి. స్వాయమిధ అనుమోదనసమ్పటిచ్ఛనేసు యుజ్జతి. తేన వుత్తం – ‘‘అభినన్దున్తి అనుమోదింసు చేవ సమ్పటిచ్ఛింసు చా’’తి.

    Ādīsu sampaṭicchanepi. ‘‘Abhinanditvā anumoditvā’’tiādīsu (ma. ni. 1.205) anumodanepi. Svāyamidha anumodanasampaṭicchanesu yujjati. Tena vuttaṃ – ‘‘abhinandunti anumodiṃsu ceva sampaṭicchiṃsu cā’’ti.

    సుభాసితం సులపితం, ‘‘సాధు సాధూ’’తి తాదినో;

    Subhāsitaṃ sulapitaṃ, ‘‘sādhu sādhū’’ti tādino;

    అనుమోదమానా సిరసా, సమ్పటిచ్ఛింసు భిక్ఖవోతి.

    Anumodamānā sirasā, sampaṭicchiṃsu bhikkhavoti.

    ఇమస్మిఞ్చ పన వేయ్యాకరణస్మిన్తి ఇమస్మిం నిగ్గాథకసుత్తే. నిగ్గాథకత్తా హి ఇదం వేయ్యాకరణన్తి వుత్తం.

    Imasmiñca pana veyyākaraṇasminti imasmiṃ niggāthakasutte. Niggāthakattā hi idaṃ veyyākaraṇanti vuttaṃ.

    దససహస్సీ లోకధాతూతి దససహస్సచక్కవాళపరిమాణా లోకధాతు. అకమ్పిత్థాతి న సుత్తపరియోసానేయేవ అకమ్పిత్థాతి వేదితబ్బా. భఞ్ఞమానేతి హి వుత్తం. తస్మా ద్వాసట్ఠియా దిట్ఠిగతేసు వినివేఠేత్వా దేసియమానేసు తస్స తస్స దిట్ఠిగతస్స పరియోసానే పరియోసానేతి ద్వాసట్ఠియా ఠానేసు అకమ్పిత్థాతి వేదితబ్బా.

    Dasasahassīlokadhātūti dasasahassacakkavāḷaparimāṇā lokadhātu. Akampitthāti na suttapariyosāneyeva akampitthāti veditabbā. Bhaññamāneti hi vuttaṃ. Tasmā dvāsaṭṭhiyā diṭṭhigatesu viniveṭhetvā desiyamānesu tassa tassa diṭṭhigatassa pariyosāne pariyosāneti dvāsaṭṭhiyā ṭhānesu akampitthāti veditabbā.

    తత్థ అట్ఠహి కారణేహి పథవీకమ్పో వేదితబ్బో – ధాతుక్ఖోభేన, ఇద్ధిమతో ఆనుభావేన, బోధిసత్తస్స గబ్భోక్కన్తియా, మాతుకుచ్ఛితో నిక్ఖమనేన, సమ్బోధిప్పత్తియా, ధమ్మచక్కప్పవత్తనేన, ఆయుసఙ్ఖారోస్సజ్జనేన, పరినిబ్బానేనాతి. తేసం వినిచ్ఛయం – ‘‘అట్ఠ ఖో ఇమే, ఆనన్ద, హేతూ అట్ఠ పచ్చయా మహతో భూమిచాలస్స పాతుభావాయా’’తి ఏవం మహాపరినిబ్బానే ఆగతాయ తన్తియా వణ్ణనాకాలే వక్ఖామ. అయం పన మహాపథవీ అపరేసుపి అట్ఠసు ఠానేసు అకమ్పిత్థ – మహాభినిక్ఖమనే, బోధిమణ్డూపసఙ్కమనే, పంసుకూలగ్గహణే, పంసుకూలధోవనే, కాళకారామసుత్తే, గోతమకసుత్తే, వేస్సన్తరజాతకే, ఇమస్మిం బ్రహ్మజాలేతి. తత్థ మహాభినిక్ఖమనబోధిమణ్డూపసఙ్కమనేసు వీరియబలేన అకమ్పిత్థ. పంసుకూలగ్గహణే ద్విసహస్సదీపపరివారే చత్తారో మహాదీపే పహాయ పబ్బజిత్వా సుసానం గన్త్వా పంసుకూలం గణ్హన్తేన దుక్కరం భగవతా కతన్తి అచ్ఛరియవేగాభిహతా అకమ్పిత్థ. పంసుకూలధోవనవేస్సన్తరజాతకేసు అకాలకమ్పనేన అకమ్పిత్థ. కాళకారామగోతమకసుత్తేసు – ‘‘అహం సక్ఖీ భగవా’’తి సక్ఖిభావేన అకమ్పిత్థ. ఇమస్మిం పన బ్రహ్మజాలే ద్వాసట్ఠియా దిట్ఠిగతేసు విజటేత్వా నిగ్గుమ్బం కత్వా దేసియమానేసు సాధుకారదానవసేన అకమ్పిత్థాతి వేదితబ్బా.

    Tattha aṭṭhahi kāraṇehi pathavīkampo veditabbo – dhātukkhobhena, iddhimato ānubhāvena, bodhisattassa gabbhokkantiyā, mātukucchito nikkhamanena, sambodhippattiyā, dhammacakkappavattanena, āyusaṅkhārossajjanena, parinibbānenāti. Tesaṃ vinicchayaṃ – ‘‘aṭṭha kho ime, ānanda, hetū aṭṭha paccayā mahato bhūmicālassa pātubhāvāyā’’ti evaṃ mahāparinibbāne āgatāya tantiyā vaṇṇanākāle vakkhāma. Ayaṃ pana mahāpathavī aparesupi aṭṭhasu ṭhānesu akampittha – mahābhinikkhamane, bodhimaṇḍūpasaṅkamane, paṃsukūlaggahaṇe, paṃsukūladhovane, kāḷakārāmasutte, gotamakasutte, vessantarajātake, imasmiṃ brahmajāleti. Tattha mahābhinikkhamanabodhimaṇḍūpasaṅkamanesu vīriyabalena akampittha. Paṃsukūlaggahaṇe dvisahassadīpaparivāre cattāro mahādīpe pahāya pabbajitvā susānaṃ gantvā paṃsukūlaṃ gaṇhantena dukkaraṃ bhagavatā katanti acchariyavegābhihatā akampittha. Paṃsukūladhovanavessantarajātakesu akālakampanena akampittha. Kāḷakārāmagotamakasuttesu – ‘‘ahaṃ sakkhī bhagavā’’ti sakkhibhāvena akampittha. Imasmiṃ pana brahmajāle dvāsaṭṭhiyā diṭṭhigatesu vijaṭetvā niggumbaṃ katvā desiyamānesu sādhukāradānavasena akampitthāti veditabbā.

    న కేవలఞ్చ ఏతేసు ఠానేసుయేవ పథవీ అకమ్పిత్థ, అథ ఖో తీసు సఙ్గహేసుపి మహామహిన్దత్థేరస్స ఇమం దీపం ఆగన్త్వా జోతివనే నిసీదిత్వా ధమ్మం దేసితదివసేపి అకమ్పిత్థ. కల్యాణియవిహారే చ పిణ్డపాతియత్థేరస్స చేతియఙ్గణం సమ్మజ్జిత్వా తత్థేవ నిసీదిత్వా బుద్ధారమ్మణం పీతిం గహేత్వా ఇమం సుత్తన్తం ఆరద్ధస్స సుత్తపరియోసానే ఉదకపరియన్తం కత్వా అకమ్పిత్థ. లోహపాసాదస్స పాచీనఅమ్బలట్ఠికట్ఠానం నామ అహోసి. తత్థ నిసీదిత్వా దీఘభాణకత్థేరా బ్రహ్మజాలసుత్తం ఆరభింసు, తేసం సజ్ఝాయపరియోసానేపి ఉదకపరియన్తమేవ కత్వా పథవీ అకమ్పిత్థాతి.

    Na kevalañca etesu ṭhānesuyeva pathavī akampittha, atha kho tīsu saṅgahesupi mahāmahindattherassa imaṃ dīpaṃ āgantvā jotivane nisīditvā dhammaṃ desitadivasepi akampittha. Kalyāṇiyavihāre ca piṇḍapātiyattherassa cetiyaṅgaṇaṃ sammajjitvā tattheva nisīditvā buddhārammaṇaṃ pītiṃ gahetvā imaṃ suttantaṃ āraddhassa suttapariyosāne udakapariyantaṃ katvā akampittha. Lohapāsādassa pācīnaambalaṭṭhikaṭṭhānaṃ nāma ahosi. Tattha nisīditvā dīghabhāṇakattherā brahmajālasuttaṃ ārabhiṃsu, tesaṃ sajjhāyapariyosānepi udakapariyantameva katvā pathavī akampitthāti.

    ఏవం యస్సానుభావేన, అకమ్పిత్థ అనేకసో;

    Evaṃ yassānubhāvena, akampittha anekaso;

    మేదనీ సుత్తసేట్ఠస్స, దేసితస్స సయమ్భునా.

    Medanī suttaseṭṭhassa, desitassa sayambhunā.

    బ్రహ్మజాలస్స తస్సీధ, ధమ్మం అత్థఞ్చ పణ్డితా;

    Brahmajālassa tassīdha, dhammaṃ atthañca paṇḍitā;

    సక్కచ్చం ఉగ్గహేత్వాన, పటిపజ్జన్తు యోనిసోతి.

    Sakkaccaṃ uggahetvāna, paṭipajjantu yonisoti.

    ఇతి సుమఙ్గలవిలాసినియా దీఘనికాయట్ఠకథాయం

    Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

    బ్రహ్మజాలసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

    Brahmajālasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.







    Related texts:



    తిపిటక (మూల) • Tipiṭaka (Mūla) / సుత్తపిటక • Suttapiṭaka / దీఘనికాయ • Dīghanikāya / ౧. బ్రహ్మజాలసుత్తం • 1. Brahmajālasuttaṃ

    టీకా • Tīkā / సుత్తపిటక (టీకా) • Suttapiṭaka (ṭīkā) / దీఘనికాయ (టీకా) • Dīghanikāya (ṭīkā) / ౧. బ్రహ్మజాలసుత్తవణ్ణనా • 1. Brahmajālasuttavaṇṇanā


    © 1991-2023 The Titi Tudorancea Bulletin | Titi Tudorancea® is a Registered Trademark | Terms of use and privacy policy
    Contact