Library / Tipiṭaka / තිපිටක • Tipiṭaka / මජ්ඣිමනිකාය (ටීකා) • Majjhimanikāya (ṭīkā) |
12. දක්ඛිණාවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා
12. Dakkhiṇāvibhaṅgasuttavaṇṇanā
376. මහාපජාපතිගොතමීති එත්ථ ගොතමීති තස්ස ගොතමගොත්තතො ආගතං නාමං, මහාපජාපති පන ගුණතො. තං විවරිතුං, ‘‘නාමකරණදිවසෙ පනස්සා’’තිආදි වුත්තං. මහතිං උළාරං පජං ජනනපොසනෙහි පරිරක්ඛතීති මහාපජාපති. පරිභොගවසෙන න හඤ්ඤතීති අහතං. සිප්පිකානන්ති තන්තවායානං. වායනට්ඨානන්ති වීනට්ඨානං. තානි මං න තොසෙන්ති කායිකස්ස පුඤ්ඤස්ස අභාවතො. තෙනාහ – ‘‘සහත්ථා කතමෙව මං තොසෙතී’’ති. පිසිත්වා නිබ්බත්තනං කත්වා. පොථෙත්වාති සුඛුමභාවාපාදනත්ථං ධනුකෙන නෙත්වා. කාලානුකාලඤ්ච ධාතිගණපරිවුතා ගන්ත්වා වෙමකොටිං අග්ගහෙසි එකදිවසන්ති අධිප්පායො. එවඤ්හි ‘‘එකදිවසං පන…පෙ.… අකාසී’’ති පුරිමවචනෙන තං න විරුජ්ඣෙය්ය.
376.Mahāpajāpatigotamīti ettha gotamīti tassa gotamagottato āgataṃ nāmaṃ, mahāpajāpati pana guṇato. Taṃ vivarituṃ, ‘‘nāmakaraṇadivase panassā’’tiādi vuttaṃ. Mahatiṃ uḷāraṃ pajaṃ jananaposanehi parirakkhatīti mahāpajāpati. Paribhogavasena na haññatīti ahataṃ. Sippikānanti tantavāyānaṃ. Vāyanaṭṭhānanti vīnaṭṭhānaṃ. Tāni maṃ na tosenti kāyikassa puññassa abhāvato. Tenāha – ‘‘sahatthā katamevamaṃ tosetī’’ti. Pisitvā nibbattanaṃ katvā. Pothetvāti sukhumabhāvāpādanatthaṃ dhanukena netvā. Kālānukālañca dhātigaṇaparivutā gantvā vemakoṭiṃ aggahesi ekadivasanti adhippāyo. Evañhi ‘‘ekadivasaṃ pana…pe… akāsī’’ti purimavacanena taṃ na virujjheyya.
ඡ චෙතනාති ඡබ්බිධා චෙතනා. න හි තා ඡයෙව චෙතනාති. සඞ්ඝෙ ගොතමි දෙහි…පෙ.… සඞ්ඝො චාති ඉදමෙව සුත්තපදං. සඞ්ඝෙ ගොතමි දෙහීති සඞ්ඝස්ස දානාය නියොජෙසි, තස්මා සඞ්ඝොව දක්ඛිණෙය්යතරොති අයමෙවෙත්ථ අත්ථො. යදි එවන්තිආදිනා තත්ථ බ්යභිචාරං දස්සෙති. රාජමහාමත්තාදයොතිආදිනා තත්ථ බ්යතිරෙකතො නිදස්සනං ආහ. මහන්තතරා භවෙය්යුන්ති ආනුභාවාදිනා මහන්තතරා භවෙය්යුං, න ච තං අත්ථීති. තස්මාති යස්මා ගුණවිසිට්ඨහෙතුකං දක්ඛිණෙය්යතං අනපෙක්ඛිත්වා අත්තනො දීයමානස්ස දාපනං ලභති, තස්මා. මා එවං ගණ්හාති සම්මාසම්බුද්ධතො සඞ්ඝොව දක්ඛිණෙය්යො’’ති මා ගණ්හ.
Cha cetanāti chabbidhā cetanā. Na hi tā chayeva cetanāti. Saṅghe gotami dehi…pe… saṅgho cāti idameva suttapadaṃ. Saṅghe gotami dehīti saṅghassa dānāya niyojesi, tasmā saṅghova dakkhiṇeyyataroti ayamevettha attho. Yadi evantiādinā tattha byabhicāraṃ dasseti. Rājamahāmattādayotiādinā tattha byatirekato nidassanaṃ āha. Mahantatarā bhaveyyunti ānubhāvādinā mahantatarā bhaveyyuṃ, na ca taṃ atthīti. Tasmāti yasmā guṇavisiṭṭhahetukaṃ dakkhiṇeyyataṃ anapekkhitvā attano dīyamānassa dāpanaṃ labhati, tasmā. Mā evaṃ gaṇhāti sammāsambuddhato saṅghova dakkhiṇeyyo’’ti mā gaṇha.
තත්ථ නිච්ඡයසාධකං සුත්තපදං දස්සෙන්තො, ‘‘නයිමස්මිං ලොකෙ…පෙ.… විපුලඵලෙසින’’න්ති ආහ. ස්වායමත්ථො රතනසුත්තෙ (ඛු. පා. 6.3; සු. නි. 226), ‘‘යං කිඤ්චි විත්ත’’න්ති ගාථාය, අග්ගපසාදසුත්තාදීහි (ඉතිවු. 90) ච විභාවෙතබ්බොති. තෙනාහ – ‘‘සත්ථාරා උත්තරිතරො දක්ඛිණෙය්යො නාම නත්ථී’’ති.
Tattha nicchayasādhakaṃ suttapadaṃ dassento, ‘‘nayimasmiṃ loke…pe… vipulaphalesina’’nti āha. Svāyamattho ratanasutte (khu. pā. 6.3; su. ni. 226), ‘‘yaṃ kiñci vitta’’nti gāthāya, aggapasādasuttādīhi (itivu. 90) ca vibhāvetabboti. Tenāha – ‘‘satthārā uttaritaro dakkhiṇeyyo nāma natthī’’ti.
ගොතමියා අන්තිමභවිකතාය දානස්ස දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය අනුප්පාදනතො න තං ගරුතරං සඞ්ඝස්ස පාදාපනෙ කාරණන්ති ආහ – ‘‘පච්ඡිමාය ජනතායා’’තිආදි. වචනතොපීති තස්ස වත්ථයුගස්ස සත්ථු එව පටිග්ගහණාය වචනතොපි. තෙනාහ ‘‘න හී’’තිආදි.
Gotamiyā antimabhavikatāya dānassa dīgharattaṃ hitāya sukhāya anuppādanato na taṃ garutaraṃ saṅghassa pādāpane kāraṇanti āha – ‘‘pacchimāya janatāyā’’tiādi. Vacanatopīti tassa vatthayugassa satthu eva paṭiggahaṇāya vacanatopi. Tenāha ‘‘na hī’’tiādi.
සත්ථා සඞ්ඝපරියාපන්නොව ඊදිසෙ ඨානෙ අග්ගඵලට්ඨතාය අට්ඨ-අරියපුග්ගලභාවතො, සචෙ පනස්ස න සයං සඞ්ඝපරියාපන්නතා, කථං සඞ්ඝෙ පූජිතෙ සත්ථා පූජිතො නාම සියාති අධිප්පායො. තීණි සරණගමනානි තයො එව අග්ගපසාදාති වක්ඛතීති අධිප්පායො. අභිධෙය්යානුරූපානි හි ලිඞ්ගවචනානි. න රුහති අයාථාවපටිපත්තිභාවතො, න ගිහිවෙසග්ගහණාදිනා ගිහිභාවස්ස පටික්ඛිපිතත්තා. න වත්තබ්බමෙතං ‘‘සත්ථා සඞ්ඝපරියාපන්නො’’ති සත්ථුභාවතො. සාවකසමූහො හි සඞ්ඝො . සඞ්ඝගණෙ හි සත්ථා උත්තරිතරො අනඤ්ඤසාධාරණගුණෙහි සමන්නාගතභාවතො මූලරතනභාවතො ච.
Satthāsaṅghapariyāpannova īdise ṭhāne aggaphalaṭṭhatāya aṭṭha-ariyapuggalabhāvato, sace panassa na sayaṃ saṅghapariyāpannatā, kathaṃ saṅghe pūjite satthā pūjito nāma siyāti adhippāyo. Tīṇi saraṇagamanāni tayo eva aggapasādāti vakkhatīti adhippāyo. Abhidheyyānurūpāni hi liṅgavacanāni. Na ruhati ayāthāvapaṭipattibhāvato, na gihivesaggahaṇādinā gihibhāvassa paṭikkhipitattā. Na vattabbametaṃ ‘‘satthā saṅghapariyāpanno’’ti satthubhāvato. Sāvakasamūho hi saṅgho . Saṅghagaṇe hi satthā uttaritaro anaññasādhāraṇaguṇehi samannāgatabhāvato mūlaratanabhāvato ca.
377. සම්පතිජාතස්ස මහාසත්තස්ස සත්තපදවීතිහාරගමනං ධම්මතාවසෙන ජාතං, පරං තදඤ්ඤදහරසදිසී පටිපත්තීති ආහ – ‘‘හත්ථපාදකිච්චං අසාධෙන්තෙසූ’’ති.
377. Sampatijātassa mahāsattassa sattapadavītihāragamanaṃ dhammatāvasena jātaṃ, paraṃ tadaññadaharasadisī paṭipattīti āha – ‘‘hatthapādakiccaṃ asādhentesū’’ti.
378. පච්චූපකාරං න සුකරං වදාමි අනුච්ඡවිකකිරියාය කාතුං අසක්කුණෙය්යත්තා. අභිවාදෙන්ති එතෙනාති අභිවාදනං. වන්දමානෙහි අන්තෙවාසිකෙහි ආචරියං ‘‘සුඛී හොතූ’’තිආදිනා අභිවාදෙන්ති නාම. තෙන වුත්තං ‘‘අභිවාදන’’න්ති. තදභිමුඛො…පෙ.… වන්දිත්වා නිපජ්ජති, සෙය්යථාපි ආයස්මා සාරිපුත්තො. කාලානුකාලං උපට්ඨානං බීජයනපාදසම්බාහනාදි අනුච්ඡවිකකම්මස්ස කරණං නාම. අනුච්ඡවිකං කිරියං කාතුං න සක්කොතියෙව, යස්මා ආචරියෙන කතස්ස ධම්මානුග්ගහස්ස අන්තෙවාසිනා කරියමානො ආමිසානුග්ගහො සඞ්ඛම්පි කලම්පි කලභාගම්පි න උපෙතියෙවාති. තෙන වුත්තං ‘‘න සුප්පතිකාරං වදාමී’’ති.
378.Paccūpakāraṃ na sukaraṃ vadāmi anucchavikakiriyāya kātuṃ asakkuṇeyyattā. Abhivādenti etenāti abhivādanaṃ. Vandamānehi antevāsikehi ācariyaṃ ‘‘sukhī hotū’’tiādinā abhivādenti nāma. Tena vuttaṃ ‘‘abhivādana’’nti. Tadabhimukho…pe… vanditvā nipajjati, seyyathāpi āyasmā sāriputto. Kālānukālaṃ upaṭṭhānaṃ bījayanapādasambāhanādi anucchavikakammassa karaṇaṃ nāma. Anucchavikaṃ kiriyaṃ kātuṃ na sakkotiyeva, yasmā ācariyena katassa dhammānuggahassa antevāsinā kariyamāno āmisānuggaho saṅkhampi kalampi kalabhāgampi na upetiyevāti. Tena vuttaṃ ‘‘na suppatikāraṃ vadāmī’’ti.
379. පාටිපුග්ගලිකං දක්ඛිණං ආරබ්භ සමුට්ඨිතං, ‘‘තං මෙ භගවා පටිග්ගණ්හතූ’’ති මහාපජාපතිගොතමියා වචනං නිමිත්තං කත්වා දෙසනාය උට්ඨිතත්තා. න කෙවලඤ්ච තස්සා එව වචනං, අථ ඛො ආනන්දත්ථෙරොපි…පෙ.… සමාදපෙසි, තස්මා විභාගතො චුද්දසසු…පෙ.… හොතීති දස්සෙතුං, ඉමං දෙසනං ආරභි. තත්ථ පතිපච්චෙකං පුග්ගලං දීයතීති පාටිපුග්ගලිකං. පඨමසද්දො යථා අග්ගත්ථො, එවං සෙට්ඨපරියායොපීති ආහ ‘‘ජෙට්ඨකවසෙනපී’’ති. අග්ගා උත්තමෙ ඛෙත්තෙ පවත්තත්තා. දුතියතතියාපි පරමදක්ඛිණායෙව සබ්බසො සම්මාවික්ඛම්භිතරාගාදිකිලෙසත්තා. රාගාදයො හි අදක්ඛිණෙය්යභාවස්ස කාරණං. තෙනෙවාහ – ‘‘තිණදොසානි ඛෙත්තානි, රාගදොසා අයං පජා’’තිආදි (ධ. ප. 356). යස්මා පන සවාසනං සබ්බසො සමුච්ඡින්නකිලෙසෙහි තතො එව සබ්බසො අප්පටිහතඤාණචාරෙහි අනන්තාපරිමෙය්යගුණගණාධාරෙහි සම්මාසම්බුද්ධෙහි සදිසො සදෙවකෙ ලොකෙ කොචි දක්ඛිණෙය්යො නත්ථි. තස්මා ‘‘පරමදක්ඛිණායෙවා’’ති සාසඞ්කං වදති. යස්මා පඤ්චාභිඤ්ඤො අට්ඨසමාපත්තිලාභී එව හොති ලොකියාභිඤ්ඤානං අට්ඨසමාපත්තිඅධිට්ඨානත්තා, තස්මා ‘‘ලොකියපඤ්චාභිඤ්ඤෙ’’ඉච්චෙව වුත්තං, න ‘‘අට්ඨසමාපත්තිලාභිම්හී’’ති තාය අවුත්තසිද්ධත්තා. ගොසීලධාතුකොති ගොසීලසභාවො, සීලවතා සදිසසීලොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘අසඨො’’තිආදි. තෙන න අලජ්ජිධාතුකො පකතිසිද්ධො ඉධ පුථුජ්ජනසීලවාති අධිප්පෙතොති දස්සෙති.
379.Pāṭipuggalikaṃ dakkhiṇaṃ ārabbha samuṭṭhitaṃ, ‘‘taṃ me bhagavā paṭiggaṇhatū’’ti mahāpajāpatigotamiyā vacanaṃ nimittaṃ katvā desanāya uṭṭhitattā. Na kevalañca tassā eva vacanaṃ, atha kho ānandattheropi…pe… samādapesi, tasmā vibhāgato cuddasasu…pe… hotīti dassetuṃ, imaṃ desanaṃ ārabhi. Tattha patipaccekaṃ puggalaṃ dīyatīti pāṭipuggalikaṃ. Paṭhamasaddo yathā aggattho, evaṃ seṭṭhapariyāyopīti āha ‘‘jeṭṭhakavasenapī’’ti. Aggā uttame khette pavattattā. Dutiyatatiyāpi paramadakkhiṇāyeva sabbaso sammāvikkhambhitarāgādikilesattā. Rāgādayo hi adakkhiṇeyyabhāvassa kāraṇaṃ. Tenevāha – ‘‘tiṇadosāni khettāni, rāgadosā ayaṃ pajā’’tiādi (dha. pa. 356). Yasmā pana savāsanaṃ sabbaso samucchinnakilesehi tato eva sabbaso appaṭihatañāṇacārehi anantāparimeyyaguṇagaṇādhārehi sammāsambuddhehi sadiso sadevake loke koci dakkhiṇeyyo natthi. Tasmā ‘‘paramadakkhiṇāyevā’’ti sāsaṅkaṃ vadati. Yasmā pañcābhiñño aṭṭhasamāpattilābhī eva hoti lokiyābhiññānaṃ aṭṭhasamāpattiadhiṭṭhānattā, tasmā ‘‘lokiyapañcābhiññe’’icceva vuttaṃ, na ‘‘aṭṭhasamāpattilābhimhī’’ti tāya avuttasiddhattā. Gosīladhātukoti gosīlasabhāvo, sīlavatā sadisasīloti attho. Tenāha ‘‘asaṭho’’tiādi. Tena na alajjidhātuko pakatisiddho idha puthujjanasīlavāti adhippetoti dasseti.
පරිච්ඡින්දන්තොති එත්තකොති පච්චෙකප්පමාණතො තතො එව අඤ්ඤමඤ්ඤං අසඞ්කරතොව පරිච්ඡින්දන්තො. කථං පන අසඞ්ඛ්යෙය්යභාවෙන වුච්චමානො විපාකො පරිච්ඡින්නො හොති? සොපි තස්ස පරිච්ඡෙදො එව ඉතරෙහි අසංකිණ්ණභාවදීපනතො, එතදත්ථමෙව පුබ්බෙ අසඞ්කරග්ගහණං කතං. ගුණවසෙනාති ලක්ඛණසම්පන්නාදිගුණවසෙන. උපකාරවසෙනාති භොගරක්ඛාදිඋපකාරවසෙන. යං පොසනත්ථං දින්නං, ඉදං න ගහිතං දානලක්ඛණායොගතො. අනුග්ගහපූජනිච්ඡාවසෙන හි අත්තනො දෙය්යවත්ථුපරිච්චාගො දානං භයරාගලද්ධුකාමකුලාදිවසෙන සාවජ්ජාභාවතො. තම්පි න ගහිතං අයාවදත්ථතාඅපරිපුණ්ණභාවෙන යථාධිප්පෙතඵලදානාසමත්ථභාවතො. සම්පත්තස්සාති සන්තිකාගතස්ස. තෙන සම්පත්තිපයොජනෙ අනපෙක්ඛතං දස්සෙති. ඵලං පටිකඞ්ඛිත්වාති ‘‘ඉදං මෙ දානමයං පුඤ්ඤං ආයතිං සුඛහිතභාවාය හොතූ’’තිආදිනා ඵලං පච්චාසීසිත්වා. තෙනස්ස ඵලදානෙ නමියතං දස්සෙති, යාවදත්ථන්ති ඉමිනා පරිපුණ්ණඵලතං. සතගුණාති එත්ථ ගුණසද්දො න ‘‘ගුණෙන නාමං උද්ධරෙය්ය’’න්තිආදීසු (ධ. ස. අට්ඨ. 1313; උදා. අට්ඨ. 53; පටි. ම. අට්ඨ. 1.1.76; නෙත්ති. අට්ඨ. 4.38) විය සම්පත්තිඅත්ථො, ‘‘තද්දිගුණ’’න්තිආදීසු විය න වඩ්ඪනත්ථො, ‘‘පඤ්ච කාමගුණා ලොකෙ, මනොඡට්ඨා පවෙදිතා’’තිආදීසු (සු. නි. 173) විය න කොට්ඨාසත්ථො, ‘‘අන්තං අන්තගුණ’’න්තිආදීසු (දී. නි. 2.377; ම. නි. 1.110; ඛු. පා. 3) විය න අන්තභාගත්ථො, අථ ඛො ආනිසංසත්ථොති දස්සෙන්තො, ‘‘සතානිසංසා’’ති ආහ, තෙ ආනිසංසෙ සරූපතො දස්සෙතුං, ‘‘ආයුසත’’න්තිආදි වුත්තං. සතගුණාති වා සතවඩ්ඪිකාති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. නිප්පරිතසං කරොතීති ආයුආදීනං ආනිසංසානං අපරිත්තාසං කරොති. අථ වා නිප්පරිතසං කරොතීති ආයුආදිනිමිත්තං අපරිත්තාසං කරොති. අථ වා නිප්පරිතසං කරොතීති ආයුආදීනි තතො උත්තරිම්පි ආහාරාදිහෙතු අපරිත්තාසං කරොති. අත්තභාවවිනිමුත්තසඤ්චරණස්ස අභාවා, ‘‘භවසතෙපි වුත්තෙ අයමෙවත්ථො’’ති වුත්තං. සබ්බත්ථාති, ‘‘පුථුජ්ජනදුස්සීලෙ’’තිආදීසු සබ්බවාරෙසු. නයො නෙතබ්බොති, ‘‘ආයුසහස්සං වණ්ණසහස්ස’’න්තිආදිකො නයො.
Paricchindantoti ettakoti paccekappamāṇato tato eva aññamaññaṃ asaṅkaratova paricchindanto. Kathaṃ pana asaṅkhyeyyabhāvena vuccamāno vipāko paricchinno hoti? Sopi tassa paricchedo eva itarehi asaṃkiṇṇabhāvadīpanato, etadatthameva pubbe asaṅkaraggahaṇaṃ kataṃ. Guṇavasenāti lakkhaṇasampannādiguṇavasena. Upakāravasenāti bhogarakkhādiupakāravasena. Yaṃ posanatthaṃ dinnaṃ, idaṃ na gahitaṃ dānalakkhaṇāyogato. Anuggahapūjanicchāvasena hi attano deyyavatthupariccāgo dānaṃ bhayarāgaladdhukāmakulādivasena sāvajjābhāvato. Tampi na gahitaṃ ayāvadatthatāaparipuṇṇabhāvena yathādhippetaphaladānāsamatthabhāvato. Sampattassāti santikāgatassa. Tena sampattipayojane anapekkhataṃ dasseti. Phalaṃ paṭikaṅkhitvāti ‘‘idaṃ me dānamayaṃ puññaṃ āyatiṃ sukhahitabhāvāya hotū’’tiādinā phalaṃ paccāsīsitvā. Tenassa phaladāne namiyataṃ dasseti, yāvadatthanti iminā paripuṇṇaphalataṃ. Sataguṇāti ettha guṇasaddo na ‘‘guṇena nāmaṃ uddhareyya’’ntiādīsu (dha. sa. aṭṭha. 1313; udā. aṭṭha. 53; paṭi. ma. aṭṭha. 1.1.76; netti. aṭṭha. 4.38) viya sampattiattho, ‘‘taddiguṇa’’ntiādīsu viya na vaḍḍhanattho, ‘‘pañca kāmaguṇā loke, manochaṭṭhā paveditā’’tiādīsu (su. ni. 173) viya na koṭṭhāsattho, ‘‘antaṃ antaguṇa’’ntiādīsu (dī. ni. 2.377; ma. ni. 1.110; khu. pā. 3) viya na antabhāgattho, atha kho ānisaṃsatthoti dassento, ‘‘satānisaṃsā’’ti āha, te ānisaṃse sarūpato dassetuṃ, ‘‘āyusata’’ntiādi vuttaṃ. Sataguṇāti vā satavaḍḍhikāti evamettha attho daṭṭhabbo. Nipparitasaṃ karotīti āyuādīnaṃ ānisaṃsānaṃ aparittāsaṃ karoti. Atha vā nipparitasaṃ karotīti āyuādinimittaṃ aparittāsaṃ karoti. Atha vā nipparitasaṃ karotīti āyuādīni tato uttarimpi āhārādihetu aparittāsaṃ karoti. Attabhāvavinimuttasañcaraṇassa abhāvā, ‘‘bhavasatepi vutte ayamevattho’’ti vuttaṃ. Sabbatthāti, ‘‘puthujjanadussīle’’tiādīsu sabbavāresu. Nayo netabboti, ‘‘āyusahassaṃ vaṇṇasahassa’’ntiādiko nayo.
සාසනාවතරණං නාම යාවදෙව වට්ටදුක්ඛනිත්ථරණත්ථං, තඤ්ච මග්ගපටිවෙධනං, තස්මා නිබ්බෙධභාගියසරණගමනං සික්ඛාපදසමාදානං පබ්බජ්ජා උපසම්පදා සීලපරිපූරණං අධිචිත්තසික්ඛානුයොගො විපස්සනාභාවනාති සබ්බාපෙසා සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපත්ති එව හොතීති ආහ – ‘‘තිසරණං ගතො උපාසකොපී’’තිආදි. තත්ථ යථා නිබ්බෙධභාගියො සමාධි තාව නාම පරම්පරාය අරියමග්ගාධිගමස්ස පච්චයභාවතො උපනිස්සයො; තථා නිබ්බෙධභාගියං සීලපරිපූරණං උපසම්පදා පබ්බජ්ජා උපාසකස්ස දසසු පඤ්චසු සීලෙසු පතිට්ඨානං අන්තමසො සරණාදිගමනම්පි නිබ්බෙධභාගියං අරියමග්ගාධිගමස්ස උපනිස්සයො හොතියෙවාති, ‘‘සබ්බාපෙසා සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපත්තී’’ති වුත්තා. තත්ථ අනඤ්ඤසාධාරණ-විජ්ජාචරණාදි-අසඞ්ඛ්යෙය්යඅපරිමෙය්ය-ගුණ-සමුදයපූරිතෙ භගවති සද්ධම්මෙ අරියසඞ්ඝෙ උළාරතරබහුමානගාරවතං ගතො. ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො භගවා, ස්වාඛාතො ධම්මො, සුප්පටිපන්නො සඞ්ඝො’’ති තප්පරායණතාදිආකාරප්පත්තො ඤාණපරිසොධිතො පසාදො සරණගමනන්ති තෙන වත්ථුගතෙන පසාදෙන පරිභාවිතෙ සන්තානෙ කතං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තසම්පත්තියා මහප්ඵලං මහානිසංසමෙව හොතීති ආහ – ‘‘තස්මිං දින්නදානම්පි අසඞ්ඛ්යෙය්යං අප්පමෙය්ය’’න්ති. තයිදං සරණං වත්ථුත්තයෙ පසාදභාවෙන අජ්ඣාසයසම්පත්තිමත්තං, තාදිසස්ස පන පඤ්චසීලං අජ්ඣාසයසම්පත්තිඋපථම්භිතො කායවචීසංයමොති තත්ථ දින්නං තතො උත්තරි මහප්ඵලන්ති, දසසීලං පන පරිපුණ්ණුපොසථසීලං, තත්ථ දින්නං මහප්ඵලන්ති, ‘‘තතො උත්තරි මහප්ඵල’’න්ති වුත්තං. සාමණෙරසීලාදීනං පන උත්තරි විසිට්ඨතරාදිභාවතො තත්ථ තත්ථ දින්නස්ස විසෙසමහප්ඵලතා වුත්තා.
Sāsanāvataraṇaṃ nāma yāvadeva vaṭṭadukkhanittharaṇatthaṃ, tañca maggapaṭivedhanaṃ, tasmā nibbedhabhāgiyasaraṇagamanaṃ sikkhāpadasamādānaṃ pabbajjā upasampadā sīlaparipūraṇaṃ adhicittasikkhānuyogo vipassanābhāvanāti sabbāpesā sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipatti eva hotīti āha – ‘‘tisaraṇaṃ gato upāsakopī’’tiādi. Tattha yathā nibbedhabhāgiyo samādhi tāva nāma paramparāya ariyamaggādhigamassa paccayabhāvato upanissayo; tathā nibbedhabhāgiyaṃ sīlaparipūraṇaṃ upasampadā pabbajjā upāsakassa dasasu pañcasu sīlesu patiṭṭhānaṃ antamaso saraṇādigamanampi nibbedhabhāgiyaṃ ariyamaggādhigamassa upanissayo hotiyevāti, ‘‘sabbāpesā sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipattī’’ti vuttā. Tattha anaññasādhāraṇa-vijjācaraṇādi-asaṅkhyeyyaaparimeyya-guṇa-samudayapūrite bhagavati saddhamme ariyasaṅghe uḷāratarabahumānagāravataṃ gato. ‘‘Sammāsambuddho bhagavā, svākhāto dhammo, suppaṭipanno saṅgho’’ti tapparāyaṇatādiākārappatto ñāṇaparisodhito pasādo saraṇagamananti tena vatthugatena pasādena paribhāvite santāne kataṃ puññakkhettasampattiyā mahapphalaṃ mahānisaṃsameva hotīti āha – ‘‘tasmiṃ dinnadānampi asaṅkhyeyyaṃ appameyya’’nti. Tayidaṃ saraṇaṃ vatthuttaye pasādabhāvena ajjhāsayasampattimattaṃ, tādisassa pana pañcasīlaṃ ajjhāsayasampattiupathambhito kāyavacīsaṃyamoti tattha dinnaṃ tato uttari mahapphalanti, dasasīlaṃ pana paripuṇṇuposathasīlaṃ, tattha dinnaṃ mahapphalanti, ‘‘tato uttari mahapphala’’nti vuttaṃ. Sāmaṇerasīlādīnaṃ pana uttari visiṭṭhatarādibhāvato tattha tattha dinnassa visesamahapphalatā vuttā.
මග්ගසමඞ්ගිතා නාම මග්ගචිත්තක්ඛණපරිච්ඡින්නා, තස්මිඤ්ච ඛණෙ කථං දාතුං පටිග්ගහෙතුඤ්ච සම්භවතීති චොදෙති ‘‘කිං පන මග්ගසමඞ්ගිස්ස සක්කා දානං දාතු’’න්ති. ඉතරො තාදිසෙ සති සමයෙති දස්සෙන්තො, ‘‘ආම සක්කා’’ති පටිජානිත්වා, ‘‘ආරද්ධවිපස්සකො’’තිආදිනා තමත්ථං විවරති. තස්මිං ඛණෙති තස්මිං පක්ඛිපනක්ඛණෙ. යදි අට්ඨමකස්ස සොතාපන්නස්ස දින්නදානං ඵලතො අසඞ්ඛ්යෙය්යමෙව, කො නෙසං විසෙසොති ආහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි. තෙන සතිපි අසඞ්ඛ්යෙය්යභාවසාමඤ්ඤෙ අත්ථි නෙසං අප්පබහුභාවො සංවට්ටට්ඨායී අසඞ්ඛ්යෙය්යමහාකප්පාසඞ්ඛ්යෙය්යානං වියාති දස්සෙති. මග්ගසමඞ්ගීනං තෙන තෙන ඔධිනා සංකිලෙසධම්මානං පහීයමානත්තා වොදානධම්මානං වඩ්ඪමානත්තා අපරියොසිතකිච්චත්තා අපරිපුණ්ණගුණතා, පරියොසිතකිච්චත්තා ඵලසමඞ්ගීනං පරිපුණ්ණගුණතාති තංතංමග්ගට්ඨෙහි ඵලට්ඨානං ඛෙත්තාතිසයතා වෙදිතබ්බා. හෙට්ඨිමහෙට්ඨිමෙහි පන මග්ගට්ඨෙහි උපරිමානං මග්ගට්ඨානං ඵලට්ඨෙහි ඵලට්ඨානං උත්තරිතරතා පාකටා එව. තථා හි උපරිමානං දින්නදානස්ස මහප්ඵලතා වුත්තා.
Maggasamaṅgitā nāma maggacittakkhaṇaparicchinnā, tasmiñca khaṇe kathaṃ dātuṃ paṭiggahetuñca sambhavatīti codeti ‘‘kiṃ pana maggasamaṅgissa sakkā dānaṃ dātu’’nti. Itaro tādise sati samayeti dassento, ‘‘āma sakkā’’ti paṭijānitvā, ‘‘āraddhavipassako’’tiādinā tamatthaṃ vivarati. Tasmiṃ khaṇeti tasmiṃ pakkhipanakkhaṇe. Yadi aṭṭhamakassa sotāpannassa dinnadānaṃ phalato asaṅkhyeyyameva, ko nesaṃ visesoti āha ‘‘tatthā’’tiādi. Tena satipi asaṅkhyeyyabhāvasāmaññe atthi nesaṃ appabahubhāvo saṃvaṭṭaṭṭhāyī asaṅkhyeyyamahākappāsaṅkhyeyyānaṃ viyāti dasseti. Maggasamaṅgīnaṃ tena tena odhinā saṃkilesadhammānaṃ pahīyamānattā vodānadhammānaṃ vaḍḍhamānattā apariyositakiccattā aparipuṇṇaguṇatā, pariyositakiccattā phalasamaṅgīnaṃ paripuṇṇaguṇatāti taṃtaṃmaggaṭṭhehi phalaṭṭhānaṃ khettātisayatā veditabbā. Heṭṭhimaheṭṭhimehi pana maggaṭṭhehi uparimānaṃ maggaṭṭhānaṃ phalaṭṭhehi phalaṭṭhānaṃ uttaritaratā pākaṭā eva. Tathā hi uparimānaṃ dinnadānassa mahapphalatā vuttā.
380. කාමඤ්චෙත්ථ බුද්ධප්පමුඛෙ උභතොසඞ්ඝෙ කෙවලෙ ච භික්ඛුසඞ්ඝෙ දානං අත්ථි එව, න පන බුද්ධප්පමුඛෙ භික්ඛුසඞ්ඝෙ, තං පන බුද්ධප්පමුඛඋභතොසඞ්ඝෙනෙව සඞ්ගහිතන්ති අවිරුද්ධං. න පාපුණන්ති මහප්ඵලභාවෙන සදිසතම්පි, කුතො අධිකතං.
380. Kāmañcettha buddhappamukhe ubhatosaṅghe kevale ca bhikkhusaṅghe dānaṃ atthi eva, na pana buddhappamukhe bhikkhusaṅghe, taṃ pana buddhappamukhaubhatosaṅgheneva saṅgahitanti aviruddhaṃ. Na pāpuṇanti mahapphalabhāvena sadisatampi, kuto adhikataṃ.
‘‘තථාගතෙ පරිනිබ්බුතෙ උභතොසඞ්ඝස්ස’’ ඉච්චෙව වුත්තත්තා – ‘‘කිං පනා’’තිආදිනා චොදෙති . ඉතරො පරිනිබ්බුතෙ තථාගතෙ තං උද්දිස්ස ගන්ධපුප්ඵාදිපරිච්චාගො විය චීවරාදිපරිච්චාගොපි මහප්ඵලො හොතියෙවාති කත්වා පටිපජ්ජනවිධිං දස්සෙතුං, ‘‘උභතොසඞ්ඝස්සා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘එත්තකායෙව, භික්ඛූ උද්දිසථා’’ති එවං පරිච්ඡෙදස්ස අකරණෙන උපචාරසීමාපරියාපන්නානං ඛෙත්තපරියාපන්නානං වසෙන අපරිච්ඡින්නකමහාභික්ඛුසඞ්ඝෙ.
‘‘Tathāgate parinibbute ubhatosaṅghassa’’ icceva vuttattā – ‘‘kiṃ panā’’tiādinā codeti . Itaro parinibbute tathāgate taṃ uddissa gandhapupphādipariccāgo viya cīvarādipariccāgopi mahapphalo hotiyevāti katvā paṭipajjanavidhiṃ dassetuṃ, ‘‘ubhatosaṅghassā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Ettakāyeva, bhikkhū uddisathā’’ti evaṃ paricchedassa akaraṇena upacārasīmāpariyāpannānaṃ khettapariyāpannānaṃ vasena aparicchinnakamahābhikkhusaṅghe.
ගොත්තං වුච්චති සාධාරණනාමං, මත්තසද්දො ලුත්තනිද්දිට්ඨො, තස්මා සමණාති ගොත්තමත්තං අනුභවන්ති ධාරෙන්තීති ගොත්රභුනො. තෙනාහ ‘‘නාමමත්තසමණා’’ති. දිට්ඨිසීලසාමඤ්ඤෙන සංහතො සමණගණො සඞ්ඝො, තස්මා සඞ්ඝො දුස්සීලො නාම නත්ථි. ගුණසඞ්ඛායාති ආනිසංසගණනාය, මහප්ඵලතායාති අත්ථො. කාසාව…පෙ.… අසඞ්ඛ්යෙය්යාති වුත්තා සඞ්ඝං උද්දිස්ස දින්නත්තා. යථා පන සඞ්ඝං උද්දිස්ස දානං හොති, තං විධිං දස්සෙතුං, ‘‘සඞ්ඝගතා දක්ඛිණා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ චිත්තීකාරන්ති ගාරවං.
Gottaṃ vuccati sādhāraṇanāmaṃ, mattasaddo luttaniddiṭṭho, tasmā samaṇāti gottamattaṃ anubhavanti dhārentīti gotrabhuno. Tenāha ‘‘nāmamattasamaṇā’’ti. Diṭṭhisīlasāmaññena saṃhato samaṇagaṇo saṅgho, tasmā saṅgho dussīlo nāma natthi. Guṇasaṅkhāyāti ānisaṃsagaṇanāya, mahapphalatāyāti attho. Kāsāva…pe… asaṅkhyeyyāti vuttā saṅghaṃ uddissa dinnattā. Yathā pana saṅghaṃ uddissa dānaṃ hoti, taṃ vidhiṃ dassetuṃ, ‘‘saṅghagatā dakkhiṇā’’tiādi vuttaṃ. Tattha cittīkāranti gāravaṃ.
සඞ්ඝතො න පුග්ගලතො. අඤ්ඤථත්තං ආපජ්ජතීති ‘‘ඉමස්ස මයා දින්නං සඞ්ඝස්ස දින්නං හොතී’’ති එවං චිත්තං අනුප්පාදෙත්වා, ‘‘සඞ්ඝස්ස දස්සාමී’’ති දෙය්යධම්මං පටියාදෙත්වා සාමණෙරස්ස නාම දාතබ්බං ජාතන්ති අඤ්ඤථත්තං ආපජ්ජති; තස්මා තස්ස දක්ඛිණා සඞ්ඝගතා න හොතියෙව පුග්ගලවසෙන චිත්තස්ස පරිණාමිතත්තා. නිබ්බෙමතිකො හුත්වාති ‘‘කිං නු ඛො මයා ඉමස්ස දින්නං හොති වා න වා’’ති විමතිං අනුප්පාදෙත්වා, ‘‘යො පනා’’තිආදිනා වුත්තාකාරෙන කරොති.
Saṅghato na puggalato. Aññathattaṃ āpajjatīti ‘‘imassa mayā dinnaṃ saṅghassa dinnaṃ hotī’’ti evaṃ cittaṃ anuppādetvā, ‘‘saṅghassa dassāmī’’ti deyyadhammaṃ paṭiyādetvā sāmaṇerassa nāma dātabbaṃ jātanti aññathattaṃ āpajjati; tasmā tassa dakkhiṇā saṅghagatā na hotiyeva puggalavasena cittassa pariṇāmitattā. Nibbematiko hutvāti ‘‘kiṃ nu kho mayā imassa dinnaṃ hoti vā na vā’’ti vimatiṃ anuppādetvā, ‘‘yo panā’’tiādinā vuttākārena karoti.
තත්ථාතිආදිනා වුත්තස්සෙවත්ථස්ස පාකටකරණත්ථං වත්ථුං නිදස්සෙති, ‘‘පරසමුද්දවාසිනො’’තිආදිනා. ඔපුඤ්ජාපෙත්වා පරිභණ්ඩං කාරෙත්වා, හරිතගොමයෙන උපලිම්පිත්වාති අත්ථො. කාසාවකණ්ඨසඞ්ඝස්සාති කාසාවකණ්ඨසමූහස්ස. කො සොධෙතීති මහප්ඵලභාවකරණෙන කො විසොධෙති. මහප්ඵලභාවාපත්තියා හි දක්ඛිණා විසුජ්ඣති නාම. තත්ථ යෙසං හත්ථෙ දින්නං, තෙසං වසෙන පටිග්ගාහකතො දක්ඛිණාය විසුද්ධත්තා, – ‘‘තදාපාහං, ආනන්ද, සඞ්ඝගතං දක්ඛිණං අසඞ්ඛ්යෙය්යං අප්පමෙය්යං වදාමී’’ති (ම. නි. 3.380) ච වුත්තං, තස්මා කම්මවසෙනෙව දක්ඛිණාවිසුද්ධිං පුච්ඡති. ඉතරො අරියසඞ්ඝෙ දින්නදක්ඛිණාය නිබ්බිසිට්ඨං කත්වා වුත්තත්තා මත්ථකප්පත්තස්සෙව අරියසඞ්ඝස්ස වසෙන දක්ඛිණාවිසුද්ධිං දස්සෙන්තො, ‘‘සාරිපුත්ත…පෙ.… සොධෙන්තී’’ති වත්වා පුන, ‘‘යෙ කෙචි අරහන්තො සොධෙන්තී’’ති දස්සෙන්තො, ‘‘අපිචා’’තිආදිමාහ. ථෙරා චිරපරිනිබ්බුතාති ඉදං අජ්ජතනානම්පි අරියානං සාවකතං දස්සෙන්තෙන මග්ගසොධනවසෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං, න උද්දිස්ස පුඤ්ඤකරණෙ සති අකරණප්පත්තියා. එවඤ්හි ‘‘අසීතිමහාථෙරා සොධෙන්තී’’ති ඉදං සුවුත්තං හොති, න අඤ්ඤථා.
Tatthātiādinā vuttassevatthassa pākaṭakaraṇatthaṃ vatthuṃ nidasseti, ‘‘parasamuddavāsino’’tiādinā. Opuñjāpetvā paribhaṇḍaṃ kāretvā, haritagomayena upalimpitvāti attho. Kāsāvakaṇṭhasaṅghassāti kāsāvakaṇṭhasamūhassa. Ko sodhetīti mahapphalabhāvakaraṇena ko visodheti. Mahapphalabhāvāpattiyā hi dakkhiṇā visujjhati nāma. Tattha yesaṃ hatthe dinnaṃ, tesaṃ vasena paṭiggāhakato dakkhiṇāya visuddhattā, – ‘‘tadāpāhaṃ, ānanda, saṅghagataṃ dakkhiṇaṃ asaṅkhyeyyaṃ appameyyaṃ vadāmī’’ti (ma. ni. 3.380) ca vuttaṃ, tasmā kammavaseneva dakkhiṇāvisuddhiṃ pucchati. Itaro ariyasaṅghe dinnadakkhiṇāya nibbisiṭṭhaṃ katvā vuttattā matthakappattasseva ariyasaṅghassa vasena dakkhiṇāvisuddhiṃ dassento, ‘‘sāriputta…pe… sodhentī’’ti vatvā puna, ‘‘ye keci arahanto sodhentī’’ti dassento, ‘‘apicā’’tiādimāha. Therā ciraparinibbutāti idaṃ ajjatanānampi ariyānaṃ sāvakataṃ dassentena maggasodhanavasena vuttanti daṭṭhabbaṃ, na uddissa puññakaraṇe sati akaraṇappattiyā. Evañhi ‘‘asītimahātherā sodhentī’’ti idaṃ suvuttaṃ hoti, na aññathā.
‘‘සඞ්ඝගතාය දක්ඛිණායා’’ති කාමඤ්චෙතං සාධාරණවචනං, තථාපි තත්ථ තත්ථ පුග්ගලවිසෙසො ඤාතබ්බොති දස්සෙන්තො, ‘‘අත්ථි බුද්ධප්පමුඛො සඞ්ඝො’’තිආදිමාහ. න උපනෙතබ්බො භගවතො කාලෙ භික්ඛූනං අභිඤ්ඤාපටිසම්භිදාගුණවසෙන අතිවිය උළාරභාවතො, එතරහි තදභාවතො. එතරහි සඞ්ඝො…පෙ.… න උපනෙතබ්බොති එත්ථ නයානුසාරෙන අත්ථො වත්තබ්බො. තෙන තෙනෙව සමයෙනාති තස්ස තස්ස කාලස්ස සම්පත්තිවිපත්තිමුඛෙන පටිපත්තියා උළාරතං අනුළාරතඤ්ච උල්ලිඞ්ගෙති. යත්ථ හි භික්ඛූ ගුණෙහි සබ්බසො පරිපුණ්ණා හොන්ති, තස්මිං සමයෙ සඞ්ඝගතා දක්ඛිණා ඉතරස්මිං සමයෙ දක්ඛිණතො මහප්ඵලතරාති දට්ඨබ්බා. සඞ්ඝෙ චිත්තීකාරං කාතුං සක්කොන්තස්සාති සුප්පටිපන්නතාදිං සඞ්ඝෙ ආවජ්ජිත්වා සඞ්ඝගතෙන පසාදෙන සඞ්ඝස්ස සම්මුඛා විය තස්මිං පුග්ගලෙ ච ගාරවවසෙන දෙන්තස්ස පුථුජ්ජනසමණෙ දින්නං මහප්ඵලතරං සඞ්ඝතො උද්දිසිත්වා ගහිතත්තා, ‘‘සඞ්ඝස්ස දෙමී’’තියෙව දින්නත්තා ච.
‘‘Saṅghagatāya dakkhiṇāyā’’ti kāmañcetaṃ sādhāraṇavacanaṃ, tathāpi tattha tattha puggalaviseso ñātabboti dassento, ‘‘atthi buddhappamukho saṅgho’’tiādimāha. Na upanetabbo bhagavato kāle bhikkhūnaṃ abhiññāpaṭisambhidāguṇavasena ativiya uḷārabhāvato, etarahi tadabhāvato. Etarahi saṅgho…pe… na upanetabboti ettha nayānusārena attho vattabbo. Tena teneva samayenāti tassa tassa kālassa sampattivipattimukhena paṭipattiyā uḷārataṃ anuḷāratañca ulliṅgeti. Yattha hi bhikkhū guṇehi sabbaso paripuṇṇā honti, tasmiṃ samaye saṅghagatā dakkhiṇā itarasmiṃ samaye dakkhiṇato mahapphalatarāti daṭṭhabbā. Saṅghe cittīkāraṃ kātuṃ sakkontassāti suppaṭipannatādiṃ saṅghe āvajjitvā saṅghagatena pasādena saṅghassa sammukhā viya tasmiṃ puggale ca gāravavasena dentassa puthujjanasamaṇe dinnaṃ mahapphalataraṃ saṅghato uddisitvā gahitattā, ‘‘saṅghassa demī’’tiyeva dinnattā ca.
එසෙව නයොති ඉමිනා, ‘‘සොතාපන්නෙ දින්නං මහප්ඵලතර’’න්ති එවමාදිං අතිදිසති. ආදි-සද්දෙන උද්දිසිත්වා ගහිතො සකදාගාමී, පාටිපුග්ගලිකො අනාගාමීති එවමාදි සඞ්ගහිතං. මහප්ඵලතරමෙව. තෙනාහ භගවා – ‘‘න ත්වෙවාහං, ආනන්ද, කෙනචි පරියායෙන සඞ්ඝගතාය දක්ඛිණාය පාටිපුග්ගලිකං දානං මහප්ඵලතරං වදාමී’’ති (ම. නි. 3.380). යදි ඛීණාසවෙ දින්නදානතො සඞ්ඝතො උද්දිසිත්වා ගහිතදුස්සීලෙපි දින්නදානං මහප්ඵලං, එවං සන්තෙ – ‘‘සීලවතො, මහාරාජ, දින්නං මහප්ඵලං, නො තථා දුස්සීලෙ’’ති ඉදං කථන්ති ආහ – ‘‘තං ඉමං නයං ගහායා’’තිආදි. සඞ්ඝතො උද්දිසිත්වා ගහණවිධිං පහාය දුස්සීලස්සෙව ගහණවසෙන වුත්තං. ඉමස්මිං චතුක්කෙ දට්ඨබ්බන්ති ඉමස්ස පදස්ස වසෙන දට්ඨබ්බං. තත්ථ හි ‘‘පටිග්ගාහකා හොන්ති දුස්සීලා පාපධම්මා’’ති ආගතං.
Eseva nayoti iminā, ‘‘sotāpanne dinnaṃ mahapphalatara’’nti evamādiṃ atidisati. Ādi-saddena uddisitvā gahito sakadāgāmī, pāṭipuggaliko anāgāmīti evamādi saṅgahitaṃ. Mahapphalatarameva. Tenāha bhagavā – ‘‘na tvevāhaṃ, ānanda, kenaci pariyāyena saṅghagatāya dakkhiṇāya pāṭipuggalikaṃ dānaṃ mahapphalataraṃ vadāmī’’ti (ma. ni. 3.380). Yadi khīṇāsave dinnadānato saṅghato uddisitvā gahitadussīlepi dinnadānaṃ mahapphalaṃ, evaṃ sante – ‘‘sīlavato, mahārāja, dinnaṃ mahapphalaṃ, no tathā dussīle’’ti idaṃ kathanti āha – ‘‘taṃ imaṃ nayaṃ gahāyā’’tiādi. Saṅghato uddisitvā gahaṇavidhiṃ pahāya dussīlasseva gahaṇavasena vuttaṃ. Imasmiṃ catukke daṭṭhabbanti imassa padassa vasena daṭṭhabbaṃ. Tattha hi ‘‘paṭiggāhakā honti dussīlā pāpadhammā’’ti āgataṃ.
381. විසුජ්ඣතීති න කිලිස්සති, මහාජුතිකාරී මහාවිප්ඵාරා හොතීති අත්ථො. සුචිධම්මොති රාගාදිඅසුචිවිධමනෙන සුචිසභාවො. න පාපධම්මොති න නිහීනසභාවො පාපකිරියාය. අකුසලධම්මො හි එකන්තනිහීනො. ජූජකො සීලවා කල්යාණධම්මො න හොති. තස්ස මහාබොධිසත්තස්ස අත්තනො පුත්තදානං දානපාරමියා මත්ථකං ගණ්හන්තං මහාපථවීකම්පනසමත්ථං ජාතං, ස්වායං දානගුණො වෙස්සන්තරමහාරඤ්ඤා කථෙතබ්බොති.
381.Visujjhatīti na kilissati, mahājutikārī mahāvipphārā hotīti attho. Sucidhammoti rāgādiasucividhamanena sucisabhāvo. Na pāpadhammoti na nihīnasabhāvo pāpakiriyāya. Akusaladhammo hi ekantanihīno. Jūjako sīlavā kalyāṇadhammo na hoti. Tassa mahābodhisattassa attano puttadānaṃ dānapāramiyā matthakaṃ gaṇhantaṃ mahāpathavīkampanasamatthaṃ jātaṃ, svāyaṃ dānaguṇo vessantaramahāraññā kathetabboti.
උද්ධරතීති බහුලං කතපාපකම්මවසෙන ලද්ධවිනිපාතතො උද්ධරති. තස්මා නත්ථි මය්හං කිඤ්චි චිත්තස්ස අඤ්ඤථත්තන්ති අධිප්පායො.
Uddharatīti bahulaṃ katapāpakammavasena laddhavinipātato uddharati. Tasmā natthi mayhaṃ kiñci cittassa aññathattanti adhippāyo.
පෙතදක්ඛිණන්ති පෙතෙ උද්දිස්ස දාතබ්බදක්ඛිණං. පාපිතකාලෙයෙවාති, ‘‘ඉදං දානං අසුකස්ස පෙතස්ස හොතූ’’ති උද්දිසනවසෙන පත්තෙ පාපිතකාලෙයෙව. අස්සාති පෙතස්ස. පාපුණීති ඵලසමාපත්තියා වසෙන පාපුණි. අයඤ්හි පෙතෙ උද්දිස්ස දානෙ ධම්මතා.
Petadakkhiṇanti pete uddissa dātabbadakkhiṇaṃ. Pāpitakāleyevāti, ‘‘idaṃ dānaṃ asukassa petassa hotū’’ti uddisanavasena patte pāpitakāleyeva. Assāti petassa. Pāpuṇīti phalasamāpattiyā vasena pāpuṇi. Ayañhi pete uddissa dāne dhammatā.
තදා කොසලරඤ්ඤො පරිච්චාගවසෙන අතිවිය උළාරජ්ඣාසයතං, බුද්ධප්පමුඛස්ස ච භික්ඛුසඞ්ඝස්ස උක්කංසගතගුණවිසිට්ඨතං සන්ධායාහ, ‘‘අසදිසදානං කථෙතබ්බ’’න්ති.
Tadā kosalarañño pariccāgavasena ativiya uḷārajjhāsayataṃ, buddhappamukhassa ca bhikkhusaṅghassa ukkaṃsagataguṇavisiṭṭhataṃ sandhāyāha, ‘‘asadisadānaṃ kathetabba’’nti.
අසාරම්පි ඛෙත්තන්ති සාරහීනං දුක්ඛෙත්තං. සමයෙති කසනාරහෙ කාලෙ. පංසුං අපනෙත්වාති නිස්සාරං පංසුං නීහරිත්වා. සාරබීජානීති සභාවතො අභිසඞ්ඛාරතො ච සාරභූතානි බීජානි. පතිට්ඨපෙත්වාති වපිත්වා. එවන්ති යථා කස්සකො අත්තනො පයොගසම්පත්තියා අසාරෙපි ඛෙත්තෙ ඵලං අධිගච්ඡති. එවං සීලවා අත්තනො පයොගසම්පත්තියා දුස්සීලස්සපි දත්වා ඵලං මහන්තං අධිගච්ඡති. ඉමිනා උපායෙනාති ඉමිනා පඨමපදෙ වුත්තනයෙන. සබ්බපදෙසූති සබ්බකොට්ඨාසෙසු විසුජ්ඣනං වුත්තං, තතියපදෙ පන විසුජ්ඣනං පටික්ඛිත්තමෙව.
Asārampi khettanti sārahīnaṃ dukkhettaṃ. Samayeti kasanārahe kāle. Paṃsuṃ apanetvāti nissāraṃ paṃsuṃ nīharitvā. Sārabījānīti sabhāvato abhisaṅkhārato ca sārabhūtāni bījāni. Patiṭṭhapetvāti vapitvā. Evanti yathā kassako attano payogasampattiyā asārepi khette phalaṃ adhigacchati. Evaṃ sīlavā attano payogasampattiyā dussīlassapi datvā phalaṃ mahantaṃ adhigacchati. Iminā upāyenāti iminā paṭhamapade vuttanayena. Sabbapadesūti sabbakoṭṭhāsesu visujjhanaṃ vuttaṃ, tatiyapade pana visujjhanaṃ paṭikkhittameva.
382. අරහතො දින්නදානමෙව අග්ගං දානචෙතනාය කෙනචි උපක්කිලෙසෙන අනුපක්කිලිට්ඨත්තා, පටිග්ගාහකස්ස අග්ගදක්ඛිණෙය්යත්තා. තෙනාහ – ‘‘භවාලයස්ස භවපත්ථනාය අභාවතො’’ති, ‘‘උභින්නම්පී’’ති වචනසෙසො. ඛීණාසවො දානඵලං න සද්දහතීති ඉදං තස්ස අප්පහීනකිලෙසජනස්ස විය කම්මකම්මඵලානං සද්දහනාකාරෙන පවත්ති නත්ථීති කත්වා වුත්තං, යතො අරහා ‘‘අසද්ධො අකතඤ්ඤූ ච…පෙ.… පොරිසො’’ති (ධ. ප. 97) ථොමීයති. අසද්දහනං අනුමානපක්ඛිකං, අනුමානඤ්ච සංසයපුබ්බකං, නිස්සන්දිද්ධො ච කම්මකම්මඵලෙසු පච්චක්ඛභාවං ගතො. තමෙව හි නිච්ඡිතභාවසිද්ධං නිස්සන්දිද්ධතං සන්ධාය – ‘‘දානඵලං සද්දහන්තා’’තිආදි වුත්තං. යදි එවං තෙන කතකම්මං කම්මලක්ඛණප්පත්තං හොතීති ආහ ‘‘ඛීණාසවෙනා’’තිආදි. තෙනෙවාහ – ‘‘නිච්ඡන්දරාගත්තා’’ති, එතඤ්ච ලක්ඛණවචනං, කෙනචි කිලෙසෙන අනුපක්කිලිට්ඨත්තාති අධිප්පායො. අස්සාති ඛීණාසවස්ස දානං.
382. Arahato dinnadānameva aggaṃ dānacetanāya kenaci upakkilesena anupakkiliṭṭhattā, paṭiggāhakassa aggadakkhiṇeyyattā. Tenāha – ‘‘bhavālayassa bhavapatthanāya abhāvato’’ti, ‘‘ubhinnampī’’ti vacanaseso. Khīṇāsavo dānaphalaṃ na saddahatīti idaṃ tassa appahīnakilesajanassa viya kammakammaphalānaṃ saddahanākārena pavatti natthīti katvā vuttaṃ, yato arahā ‘‘asaddho akataññū ca…pe… poriso’’ti (dha. pa. 97) thomīyati. Asaddahanaṃ anumānapakkhikaṃ, anumānañca saṃsayapubbakaṃ, nissandiddho ca kammakammaphalesu paccakkhabhāvaṃ gato. Tameva hi nicchitabhāvasiddhaṃ nissandiddhataṃ sandhāya – ‘‘dānaphalaṃ saddahantā’’tiādi vuttaṃ. Yadi evaṃ tena katakammaṃ kammalakkhaṇappattaṃ hotīti āha ‘‘khīṇāsavenā’’tiādi. Tenevāha – ‘‘nicchandarāgattā’’ti, etañca lakkhaṇavacanaṃ, kenaci kilesena anupakkiliṭṭhattāti adhippāyo. Assāti khīṇāsavassa dānaṃ.
කිං පන සම්මාසම්බුද්ධෙනාතිආදිනා දායකතො දක්ඛිණාවිසුද්ධි චොදිතා, සාරිපුත්තත්ථෙරෙනාතිආදිනා පන පටිග්ගාහකතොති වදන්ති; තදයුත්තං, සාවකස්ස මහප්ඵලභාවෙ සංසයාභාවතො, හෙට්ඨා නිච්ඡිතත්තා ච, තස්මා උභයෙනපි දායකතො දක්ඛිණාවිසුද්ධි එව චොදිතා. සා හි ඉධ සාධාරණවසෙන නිච්ඡිතත්තා සංසයවත්ථු. තෙනාහ – ‘‘සම්මාසම්බුද්ධෙන…පෙ.… වදන්තී’’ති. සම්මාසම්බුද්ධං හීතිආදි යථාවුත්තඅත්ථස්ස කාරණවචනං. අඤ්ඤො දානස්ස විපාකං ජානිතුං සමත්ථො නාම නත්ථි සබ්බසො සත්තානං කම්මවිපාකවිභාගජානනඤාණස්ස අනනුඤ්ඤාතත්තා. තෙනාහ භගවා – ‘‘යස්මා ච ඛො, භික්ඛවෙ, සත්තා න ජානන්ති, දානසංවිභාගස්ස විපාකං යථාහං ජානාමි, තස්මා අදත්වා භුඤ්ජන්තී’’තිආදි (ඉතිවු. 26). එතෙන එත්ථ ඤාණවිසොධනං නාම කථිතං, න දක්ඛිණාය විසුද්ධි නාම දායකතො පටිග්ගාහකතො ච වසෙන හොතීති; සම්මාසම්බුද්ධෙන සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස දින්නදානං සබ්බසො උපක්කිලෙසවිසුද්ධියා ඤාණස්ස ච අතිවිය උළාරත්තා මහානුභාවං නාම සියා මහාතෙජවන්තඤ්ච; න මහප්ඵලං තෙසං සන්තානෙ පරිපුණ්ණඵලස්ස අසම්භවතො. යදි දින්නදානං පරිපුණ්ණඵලං න හොති උභයවිපාකදානාභාවතො, පවත්තිවිපාකදායී පන හොතීති දස්සෙන්තො, ‘‘දානං හී’’තිආදිමාහ.
Kiṃ pana sammāsambuddhenātiādinā dāyakato dakkhiṇāvisuddhi coditā, sāriputtattherenātiādinā pana paṭiggāhakatoti vadanti; tadayuttaṃ, sāvakassa mahapphalabhāve saṃsayābhāvato, heṭṭhā nicchitattā ca, tasmā ubhayenapi dāyakato dakkhiṇāvisuddhi eva coditā. Sā hi idha sādhāraṇavasena nicchitattā saṃsayavatthu. Tenāha – ‘‘sammāsambuddhena…pe… vadantī’’ti. Sammāsambuddhaṃ hītiādi yathāvuttaatthassa kāraṇavacanaṃ. Añño dānassa vipākaṃ jānituṃ samattho nāma natthi sabbaso sattānaṃ kammavipākavibhāgajānanañāṇassa ananuññātattā. Tenāha bhagavā – ‘‘yasmā ca kho, bhikkhave, sattā na jānanti, dānasaṃvibhāgassa vipākaṃ yathāhaṃ jānāmi, tasmā adatvā bhuñjantī’’tiādi (itivu. 26). Etena ettha ñāṇavisodhanaṃ nāma kathitaṃ, na dakkhiṇāya visuddhi nāma dāyakato paṭiggāhakato ca vasena hotīti; sammāsambuddhena sāriputtattherassa dinnadānaṃ sabbaso upakkilesavisuddhiyā ñāṇassa ca ativiya uḷārattā mahānubhāvaṃ nāma siyā mahātejavantañca; na mahapphalaṃ tesaṃ santāne paripuṇṇaphalassa asambhavato. Yadi dinnadānaṃ paripuṇṇaphalaṃ na hoti ubhayavipākadānābhāvato, pavattivipākadāyī pana hotīti dassento, ‘‘dānaṃ hī’’tiādimāha.
චතූහීති සහයොගෙ කරණවචනං, චතූහි සම්පදාහි සහගතා සහිතං කත්වාති අත්ථො. ඉමා චතස්සො සම්පදා සබ්බසාධාරණවසෙන වුත්තා, න යථාධිගතපුග්ගලවසෙන. තෙනාහ – ‘‘දෙය්යධම්මස්ස ධම්මෙනා’’තිආදි. තස්මිංයෙව අත්තභාවෙති යස්මිං අත්තභාවෙ තං දානමයං පුඤ්ඤං උප්පන්නං, තස්මිංයෙව අත්තභාවෙ විපාකං දෙති, චෙතනාය මහන්තත්තා දිට්ඨධම්මවෙදනීයං හුත්වා විපච්චතීති අත්ථො. පුබ්බචෙතනාදිවසෙනාති සන්නිට්ඨාපකජවනවීථිතො පුබ්බාපරවීථිචෙතනාවසෙන, අඤ්ඤථා සන්නිට්ඨාපකවීථියංයෙව පුබ්බචෙතනාදිවසෙනාති වත්තබ්බං සියා. සා හි චෙතනා දිට්ඨධම්මවෙදනීයභූතා තස්මිංයෙව අත්තභාවෙ විපාකං දෙති, න ඉතරා. මහත්තතාති පුබ්බාභිසඞ්ඛාරවසෙන ඤාණසම්පයොගාදිවසෙන චෙතනාය උළාරතා. ඛීණාසවභාවෙනාති යස්ස දෙති, තස්ස ඛීණාසවභාවෙන. වත්ථුසම්පන්නතාති එත්ථ යථා පටිඝසඤ්ඤා නානත්තසඤ්ඤානං විගමෙන දිබ්බවිහාරානං වසෙන, බ්යාපාදසඤ්ඤාදීනං විගමෙන බ්රහ්මවිහාරානං වසෙන, සබ්බසො රූපසඤ්ඤානානත්තසඤ්ඤානං විගමෙන ආනෙඤ්ජවිහාරානං වසෙන සබ්බසො නිච්චසඤ්ඤාදීනං පටිප්පස්සද්ධියා සබ්බසඞ්ඛාරවිමුඛතාය අරියවිහාරානං වසෙන වත්ථුසම්පන්නතා ඉච්ඡිතා. තංතංසමාපත්තිසමාපජ්ජනෙන සන්තානස්ස නිරොධසාධනතා තං දිවසං නිරොධස්ස සාධනතා නාම. වත්ථුසම්පන්නතාති සබ්බසො නිරොධසමාපත්තිසමාපජ්ජනෙන වත්ථුසම්පන්නතා ඉච්ඡිතා; න සබ්බසො අනවසෙසසඤ්ඤානිරොධතායාති ආහ – ‘‘තං දිවසං නිරොධතො වුට්ඨිතභාවෙන වත්ථුසම්පන්නතා’’ති. සඤ්ඤානිරොධස්ස චෙත්ථ අච්චාසන්නතං සන්ධාය, ‘‘තං දිවස’’න්ති වුත්තං. යං පනෙත්ථ අත්ථතො අවිභත්තං, තං සුවිඤ්ඤෙය්යමෙව.
Catūhīti sahayoge karaṇavacanaṃ, catūhi sampadāhi sahagatā sahitaṃ katvāti attho. Imā catasso sampadā sabbasādhāraṇavasena vuttā, na yathādhigatapuggalavasena. Tenāha – ‘‘deyyadhammassa dhammenā’’tiādi. Tasmiṃyeva attabhāveti yasmiṃ attabhāve taṃ dānamayaṃ puññaṃ uppannaṃ, tasmiṃyeva attabhāve vipākaṃ deti, cetanāya mahantattā diṭṭhadhammavedanīyaṃ hutvā vipaccatīti attho. Pubbacetanādivasenāti sanniṭṭhāpakajavanavīthito pubbāparavīthicetanāvasena, aññathā sanniṭṭhāpakavīthiyaṃyeva pubbacetanādivasenāti vattabbaṃ siyā. Sā hi cetanā diṭṭhadhammavedanīyabhūtā tasmiṃyeva attabhāve vipākaṃ deti, na itarā. Mahattatāti pubbābhisaṅkhāravasena ñāṇasampayogādivasena cetanāya uḷāratā. Khīṇāsavabhāvenāti yassa deti, tassa khīṇāsavabhāvena. Vatthusampannatāti ettha yathā paṭighasaññā nānattasaññānaṃ vigamena dibbavihārānaṃ vasena, byāpādasaññādīnaṃ vigamena brahmavihārānaṃ vasena, sabbaso rūpasaññānānattasaññānaṃ vigamena āneñjavihārānaṃ vasena sabbaso niccasaññādīnaṃ paṭippassaddhiyā sabbasaṅkhāravimukhatāya ariyavihārānaṃ vasena vatthusampannatā icchitā. Taṃtaṃsamāpattisamāpajjanena santānassa nirodhasādhanatā taṃ divasaṃ nirodhassa sādhanatā nāma. Vatthusampannatāti sabbaso nirodhasamāpattisamāpajjanena vatthusampannatā icchitā; na sabbaso anavasesasaññānirodhatāyāti āha – ‘‘taṃ divasaṃ nirodhato vuṭṭhitabhāvena vatthusampannatā’’ti. Saññānirodhassa cettha accāsannataṃ sandhāya, ‘‘taṃ divasa’’nti vuttaṃ. Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ, taṃ suviññeyyameva.
දක්ඛිණාවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.
Dakkhiṇāvibhaṅgasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.
නිට්ඨිතා ච විභඞ්ගවග්ගවණ්ණනා.
Niṭṭhitā ca vibhaṅgavaggavaṇṇanā.
Related texts:
තිපිටක (මූල) • Tipiṭaka (Mūla) / සුත්තපිටක • Suttapiṭaka / මජ්ඣිමනිකාය • Majjhimanikāya / 12. දක්ඛිණාවිභඞ්ගසුත්තං • 12. Dakkhiṇāvibhaṅgasuttaṃ
අට්ඨකථා • Aṭṭhakathā / සුත්තපිටක (අට්ඨකථා) • Suttapiṭaka (aṭṭhakathā) / මජ්ඣිමනිකාය (අට්ඨකථා) • Majjhimanikāya (aṭṭhakathā) / 12. දක්ඛිණාවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා • 12. Dakkhiṇāvibhaṅgasuttavaṇṇanā