Library / Tipiṭaka / തിപിടക • Tipiṭaka / കങ്ഖാവിതരണീ-പുരാണ-ടീകാ • Kaṅkhāvitaraṇī-purāṇa-ṭīkā |
നിദാനവണ്ണനാ
Nidānavaṇṇanā
‘‘ആവികതാ ഹിസ്സ ഫാസു ഹോതി, തത്ഥായസ്മന്തേ പുച്ഛാമി…പേ॰… തുണ്ഹീ, ഏവമേതം ധാരയാമീ’’തി വത്വാ ‘‘ഉദ്ദിട്ഠം ഖോ ആയസ്മന്തോ നിദാന’’ന്തിആദിനാ നയേന വുത്തം. ഏത്ഥേവ യാവതതിയാനുസാവനകഥാവസാനേ അഥ ഖോ ഉദ്ദേസകാലേ ‘‘ആവികതാ ഹിസ്സ ഫാസു ഹോതീ’’തി വത്വാ ‘‘ഉദ്ദിട്ഠം ഖോ ആയസ്മന്തോ നിദാനം. തത്ഥായസ്മന്തേ പുച്ഛാമീ’’തിആദിനാ നയേന ആഗതം. ഉപോസഥക്ഖന്ധകേപി ഏവമേവ ആഗതം. തത്ഥ പുബ്ബേ വുത്തം പച്ഛാ ആഗതസുത്തേന വിരുജ്ഝതി. തസ്മാ യഥാ ന വിരുജ്ഝതി, തഥാ ഉപപരിക്ഖിത്വാ ഗഹേതബ്ബം. ഏവം ന വിരുജ്ഝതീതി ഏകേ. കഥം? ‘‘ആവികതാ ഹിസ്സ ഫാസു ഹോതീ’’തി വത്വാ ‘‘ഉദ്ദിട്ഠം ഖോ ആയസ്മന്തോ നിദാനം. തത്ഥായസ്മന്തേ പുച്ഛാമീ’’തിആദിനാ സുഉദ്ദിട്ഠം ഹോതീതി ഏതം ഉദ്ദേസലക്ഖണം ഇധാപി ഖന്ധകേപി വുത്തത്താ. തസ്മാ ‘‘ഫാസു ഹോതീ’’തി വത്വാ ‘‘തത്ഥായസ്മന്തേ പുച്ഛാമീ’’തി വുത്തട്ഠാനേ അവുത്തമ്പി ആനേത്വാ ഗഹേതബ്ബം. കസ്മാ? ഇധ നിദാനം ന ദസ്സിതം, ഉദ്ദേസോ ഉദ്ദേസകാലേ ഉദ്ദിസിതബ്ബലക്ഖണസ്സ തത്ഥ വുത്തത്താ. അപിച ‘‘നിദാനുദ്ദേസോ’’തി പദം ഉദ്ധരിത്വാ നിദാനുദ്ദേസം ദസ്സേതുകാമോപി ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ…പേ॰… ആവികതാ ഹിസ്സ ഫാസു ഹോതീ’’തി പാഠവസേന ആഗതം നിദാനം നിട്ഠാപേത്വാ ഉപരി അട്ഠകഥാവസേന യോജേതബ്ബം പാളിം ഇധ യോജേത്വാ ‘‘തത്ഥായസ്മന്തേ പുച്ഛാമി…പേ॰… ധാരയാമീ’’തി നിദാനപാളിം പരിപുണ്ണം കത്വാ പുന ‘‘തത്ഥ നിദാനുദ്ദേസോ’’തി ഉദ്ധടപദവസേന സങ്ഖേപതോ നിദാനുദ്ദേസലക്ഖണം ദസ്സേതും ‘‘ഏവമേതം ധാരയാമീ’’തി വത്വാ ‘‘ഉദ്ദിട്ഠം ഖോ ആയസ്മന്തോ നിദാന’’ന്തിആദി വുത്തം, തസ്മാ ഏവം ഉപരി ച ഖന്ധകേ ച, അഥ ഖോ ഉദ്ദേസകാലേ ‘‘ആവികതാ ഹിസ്സ ഫാസു ഹോതീ’’തി വത്വാ ‘‘ഉദ്ദിട്ഠം ഖോ ആയസ്മന്തോ നിദാനം. തത്ഥായസ്മന്തേ പുച്ഛാമീ’’തിആദി നിദാനുദ്ദേസോവ ദസ്സിതോ, ന നിദാനം.
‘‘Āvikatā hissa phāsu hoti, tatthāyasmante pucchāmi…pe… tuṇhī, evametaṃ dhārayāmī’’ti vatvā ‘‘uddiṭṭhaṃ kho āyasmanto nidāna’’ntiādinā nayena vuttaṃ. Ettheva yāvatatiyānusāvanakathāvasāne atha kho uddesakāle ‘‘āvikatā hissa phāsu hotī’’ti vatvā ‘‘uddiṭṭhaṃ kho āyasmanto nidānaṃ. Tatthāyasmante pucchāmī’’tiādinā nayena āgataṃ. Uposathakkhandhakepi evameva āgataṃ. Tattha pubbe vuttaṃ pacchā āgatasuttena virujjhati. Tasmā yathā na virujjhati, tathā upaparikkhitvā gahetabbaṃ. Evaṃ na virujjhatīti eke. Kathaṃ? ‘‘Āvikatā hissa phāsu hotī’’ti vatvā ‘‘uddiṭṭhaṃ kho āyasmanto nidānaṃ. Tatthāyasmante pucchāmī’’tiādinā suuddiṭṭhaṃ hotīti etaṃ uddesalakkhaṇaṃ idhāpi khandhakepi vuttattā. Tasmā ‘‘phāsu hotī’’ti vatvā ‘‘tatthāyasmante pucchāmī’’ti vuttaṭṭhāne avuttampi ānetvā gahetabbaṃ. Kasmā? Idha nidānaṃ na dassitaṃ, uddeso uddesakāle uddisitabbalakkhaṇassa tattha vuttattā. Apica ‘‘nidānuddeso’’ti padaṃ uddharitvā nidānuddesaṃ dassetukāmopi ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho…pe… āvikatā hissa phāsu hotī’’ti pāṭhavasena āgataṃ nidānaṃ niṭṭhāpetvā upari aṭṭhakathāvasena yojetabbaṃ pāḷiṃ idha yojetvā ‘‘tatthāyasmante pucchāmi…pe… dhārayāmī’’ti nidānapāḷiṃ paripuṇṇaṃ katvā puna ‘‘tattha nidānuddeso’’ti uddhaṭapadavasena saṅkhepato nidānuddesalakkhaṇaṃ dassetuṃ ‘‘evametaṃ dhārayāmī’’ti vatvā ‘‘uddiṭṭhaṃ kho āyasmanto nidāna’’ntiādi vuttaṃ, tasmā evaṃ upari ca khandhake ca, atha kho uddesakāle ‘‘āvikatā hissa phāsu hotī’’ti vatvā ‘‘uddiṭṭhaṃ kho āyasmanto nidānaṃ. Tatthāyasmante pucchāmī’’tiādi nidānuddesova dassito, na nidānaṃ.
സവനാണത്തിവചനന്തി ഏത്ഥ സങ്ഘനവകതരേന വത്തും അയുത്തന്തി ചേ? യുത്തമേവ. ‘‘പാതിമോക്ഖുദ്ദേസകേന ഏവം വത്തബ്ബ’’ന്തി ഭഗവതാ വുത്തത്താ ഭഗവതോവ ആണത്തി, ന ഉദ്ദേസകസ്സ. ഇധ നവകതരവസേന വുത്തം. ഥേരോപി പന ഉദ്ദിസിതും ലഭതീതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘ഥേരാധികം പാതിമോക്ഖ’’ന്തി വുത്തം. ഇമിനാ സുത്തേന നവകതരോ ന ലഭതീതി ചേ? തം ദസ്സേതും ‘‘യോ തത്ഥ ഭിക്ഖൂ’’തിആദി വുത്തം.
Savanāṇattivacananti ettha saṅghanavakatarena vattuṃ ayuttanti ce? Yuttameva. ‘‘Pātimokkhuddesakena evaṃ vattabba’’nti bhagavatā vuttattā bhagavatova āṇatti, na uddesakassa. Idha navakataravasena vuttaṃ. Theropi pana uddisituṃ labhatīti dassanatthaṃ ‘‘therādhikaṃ pātimokkha’’nti vuttaṃ. Iminā suttena navakataro na labhatīti ce? Taṃ dassetuṃ ‘‘yo tattha bhikkhū’’tiādi vuttaṃ.
യഥാ ചതുവഗ്ഗേന ഠപേത്വാ ഉപസമ്പദാപവാരണാഅബ്ഭാനാനി സബ്ബം സങ്ഘകമ്മം കാതും വട്ടതി, ഏവം ‘‘അതിരേകവീസതിവഗ്ഗേന ഇമം നാമ കമ്മം കാതബ്ബ’’ന്തി അവത്വാ അതിരേകവചനത്താ അഞ്ഞം അത്ഥം സൂചേതി, കിം തന്തി ‘‘ചതുവഗ്ഗാദിനാ’’തിആദി. തഞ്ഹി തേഹി ഏവ സിദ്ധം. കഥം? ചതുവഗ്ഗേന ഉപസമ്പദാപവാരണാ…പേ॰… വീസതിവഗ്ഗേന ന കിഞ്ചി സങ്ഘകമ്മം കാതും ന വട്ടതീതി. ഏത്ഥ ‘‘ദസവഗ്ഗേന അബ്ഭാനകമ്മമത്തം ഠപേത്വാ’’തി വദന്തേന ചതുപഞ്ചവഗ്ഗേന കരണീയാനിപി ദസവഗ്ഗേന കാതും അനുഞ്ഞാതാനി. തസ്മാ അതിരേകേന വട്ടതീതി ദീപിതം, ‘‘ഠപേത്വാ’’തി വചനേന ഊനതരേന ന വട്ടതീതി ദീപിതമേവ. തസ്മാ ന വത്തബ്ബം അതിരേകവീസതിവഗ്ഗോതി ചേ? വത്തബ്ബമേവ. ചതുപഞ്ചവഗ്ഗേന കത്തബ്ബം ഛസത്തഅട്ഠനവവഗ്ഗേന കാതബ്ബന്തി ച, ദസവഗ്ഗേന കാതബ്ബം ഏകാദസദ്വാദസ…പേ॰… ഏകൂനവീസതിവഗ്ഗേന കാതബ്ബന്തി ച ദീപിതം. ഊനതരേന ന വട്ടതീതി ദീപിതം പാകടതോ. സബ്ബപ്പകാരേന പന അതിരേകവീസതിഅനതിരേകവീസതിവഗ്ഗേ വുത്തേപി ദീപിതം ഹോതീതി വജിരബുദ്ധിത്ഥേരേന ലിഖിതം. ഇതോ പട്ഠായ ‘‘ലിഖിത’’ന്തി വുത്തേ വജിരബുദ്ധിത്ഥേരേനാതി ഗഹേതബ്ബം.
Yathā catuvaggena ṭhapetvā upasampadāpavāraṇāabbhānāni sabbaṃ saṅghakammaṃ kātuṃ vaṭṭati, evaṃ ‘‘atirekavīsativaggena imaṃ nāma kammaṃ kātabba’’nti avatvā atirekavacanattā aññaṃ atthaṃ sūceti, kiṃ tanti ‘‘catuvaggādinā’’tiādi. Tañhi tehi eva siddhaṃ. Kathaṃ? Catuvaggena upasampadāpavāraṇā…pe… vīsativaggena na kiñci saṅghakammaṃ kātuṃ na vaṭṭatīti. Ettha ‘‘dasavaggena abbhānakammamattaṃ ṭhapetvā’’ti vadantena catupañcavaggena karaṇīyānipi dasavaggena kātuṃ anuññātāni. Tasmā atirekena vaṭṭatīti dīpitaṃ, ‘‘ṭhapetvā’’ti vacanena ūnatarena na vaṭṭatīti dīpitameva. Tasmā na vattabbaṃ atirekavīsativaggoti ce? Vattabbameva. Catupañcavaggena kattabbaṃ chasattaaṭṭhanavavaggena kātabbanti ca, dasavaggena kātabbaṃ ekādasadvādasa…pe… ekūnavīsativaggena kātabbanti ca dīpitaṃ. Ūnatarena na vaṭṭatīti dīpitaṃ pākaṭato. Sabbappakārena pana atirekavīsatianatirekavīsativagge vuttepi dīpitaṃ hotīti vajirabuddhittherena likhitaṃ. Ito paṭṭhāya ‘‘likhita’’nti vutte vajirabuddhittherenāti gahetabbaṃ.
സചേ അനുപോസഥേപി വട്ടേയ്യ, ‘‘ഉപോസഥം കരേയ്യാ’’തി ന വദേയ്യ, യസ്മാ അനുപോസഥേ കാതും ന വട്ടതി, തസ്മാ ‘‘അജ്ജുപോസഥോ’’തി വത്വാ പുന ‘‘ഉപോസഥം കരേയ്യാ’’തി വുത്തം. ‘‘പച്ഛിമകത്തികപുണ്ണമാ ഏവാ’’തി അവധാരണം തതോ പരം പവാരണാദിവസസ്സ നത്ഥിതായ കതം. ഉദ്ധം പകതിഉപോസഥേ വുത്തേന പകതിചാരിത്തേന സദ്ധിം ഇദമ്പി.
Sace anuposathepi vaṭṭeyya, ‘‘uposathaṃ kareyyā’’ti na vadeyya, yasmā anuposathe kātuṃ na vaṭṭati, tasmā ‘‘ajjuposatho’’ti vatvā puna ‘‘uposathaṃ kareyyā’’ti vuttaṃ. ‘‘Pacchimakattikapuṇṇamā evā’’ti avadhāraṇaṃ tato paraṃ pavāraṇādivasassa natthitāya kataṃ. Uddhaṃ pakatiuposathe vuttena pakaticārittena saddhiṃ idampi.
‘‘നിമിത്തേന നിമിത്തം സമ്ബന്ധിത്വാ’’തി ന വത്തബ്ബം ‘‘തിവിധസമ്പത്തിയുത്താ’’തി വുത്തത്താതി ചേ? വത്തബ്ബമേവ. കസ്മാ? തിവിധസമ്പത്തി നാമ നിമിത്തസമ്പത്തി, പരിസാസമ്പത്തി, കമ്മവാചാസമ്പത്തീതിആദിം വത്വാ ‘‘നിമിത്തസമ്പത്തി നാമ പബ്ബതനിമിത്തം, പാസാണനിമിത്ത’’ന്തിആദി വുത്തം, ന നിമിത്തേന നിമിത്തസമ്ബന്ധനം വുത്തം. അപിച ‘‘തിവിധസമ്പത്തിയുത്താ’’തി സമ്പയോഗങ്ഗേസു ദസ്സേത്വാ പുന തമേവ പഹാനങ്ഗേസു ദസ്സേതും ‘‘നിമിത്തേന നിമിത്തം സമ്ബന്ധിത്വാ’’തി വുത്തം. നദിസമുദ്ദജാതസ്സരേസു സമ്മതസീമാതോ കമ്മാനി ന വിപജ്ജന്തി ഉദകുക്ഖേപസീമത്താതി ‘‘വിപത്തിസീമായോ നാമാ’’തി കസ്മാ വുത്താതി ചേ? സേസലക്ഖണാനി സമ്പാദേത്വാ നദിയം സീമായ ബദ്ധായ ഉദകപരിയന്തം കത്വാ സീമാഗതത്താ പുന തം നദിം അന്തോ കത്വാ തളാകേ കതേ സചേ തസ്സാ സീമായ കമ്മം കാതും വട്ടേയ്യ, സീമാതോ കമ്മാനി ന വിപജ്ജേയ്യും. യസ്മാ പന ഏവം കാതും ന വട്ടതി, തസ്മാ ‘‘ഉദകുക്ഖേപസീമത്താ’’തി വുത്തം അകാരണം.
‘‘Nimittena nimittaṃ sambandhitvā’’ti na vattabbaṃ ‘‘tividhasampattiyuttā’’ti vuttattāti ce? Vattabbameva. Kasmā? Tividhasampatti nāma nimittasampatti, parisāsampatti, kammavācāsampattītiādiṃ vatvā ‘‘nimittasampatti nāma pabbatanimittaṃ, pāsāṇanimitta’’ntiādi vuttaṃ, na nimittena nimittasambandhanaṃ vuttaṃ. Apica ‘‘tividhasampattiyuttā’’ti sampayogaṅgesu dassetvā puna tameva pahānaṅgesu dassetuṃ ‘‘nimittena nimittaṃ sambandhitvā’’ti vuttaṃ. Nadisamuddajātassaresu sammatasīmāto kammāni na vipajjanti udakukkhepasīmattāti ‘‘vipattisīmāyo nāmā’’ti kasmā vuttāti ce? Sesalakkhaṇāni sampādetvā nadiyaṃ sīmāya baddhāya udakapariyantaṃ katvā sīmāgatattā puna taṃ nadiṃ anto katvā taḷāke kate sace tassā sīmāya kammaṃ kātuṃ vaṭṭeyya, sīmāto kammāni na vipajjeyyuṃ. Yasmā pana evaṃ kātuṃ na vaṭṭati, tasmā ‘‘udakukkhepasīmattā’’ti vuttaṃ akāraṇaṃ.
വീസതിവഗ്ഗകരണീയത്താ സങ്ഘകമ്മസ്സ കമ്മാരഹേന സദ്ധിം ഏകവീസതി ഭിക്ഖൂ നിസീദിതും ന സക്കോന്തീ’’തി വുത്തം, സുഖനിസജ്ജാവസേന നിസീദിതുന്തി അധിപ്പായോ. ‘‘പരിമണ്ഡലാകാരേന നിസീദിതു’’ന്തി അട്ഠകഥായം വുത്തം. തിയോജനം അതിക്കമിത്വാതി മജ്ഝേ ഠത്വാ ദിയഡ്ഢം കത്വാ തിയോജനം. കോണതോ ഹി കോണം തിയോജനം അതിക്കാമേതി, ആപത്തിഞ്ച ആപജ്ജതി, സീമാ ച അസീമാ ഹോതി. കിത്തേത്വാതി നിമിത്താനി സമ്പന്നാനിപി അഞ്ഞമഞ്ഞനാമവിപരിയായേന, അനിമിത്താനം നാമേഹി ച കിത്തേത്വാതി അത്ഥോ.
Vīsativaggakaraṇīyattā saṅghakammassa kammārahena saddhiṃ ekavīsati bhikkhū nisīdituṃ na sakkontī’’ti vuttaṃ, sukhanisajjāvasena nisīditunti adhippāyo. ‘‘Parimaṇḍalākārena nisīditu’’nti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Tiyojanaṃ atikkamitvāti majjhe ṭhatvā diyaḍḍhaṃ katvā tiyojanaṃ. Koṇato hi koṇaṃ tiyojanaṃ atikkāmeti, āpattiñca āpajjati, sīmā ca asīmā hoti. Kittetvāti nimittāni sampannānipi aññamaññanāmavipariyāyena, animittānaṃ nāmehi ca kittetvāti attho.
രാസികതം പംസുപി രുക്ഖേസു ജാതേസു സുദ്ധപംസുപബ്ബതോ ഹോതി. ഗുളപിണ്ഡപരിമാണോ ഥൂലതായ, ന തുലഗണനായ. ഭൂമിയം പതിട്ഠിതോ’’തി ഇമിനാ കുടസരാവാദീസു രോപിതം പടിക്ഖിപതി, തതോ അപനേത്വാ പന തങ്ഖണമ്പി ഭൂമിയം രോപിതോ വട്ടതി. നവമൂലസാഖാനിഗ്ഗമനം പന അകാരണം. ഖന്ധം ഛിന്ദിത്വാ രോപിതേ പന ഏതം യുജ്ജതി. സൂചിദണ്ഡകപ്പമാണോ കനിട്ഠങ്ഗുലിപരിമാണമത്തോ. ‘‘അട്ഠങ്ഗുലുബ്ബേധോ’’തി ഇമിനാ ഉബ്ബേധോ പരിച്ഛിന്നോ ഹോതി, ‘‘ഗോവിസാണമത്തോ’’തി ഇമിനാ പരിണാഹോ. ‘‘ഏവം സന്തേപി ഗോവിസാണപരിണാഹേ പരിച്ഛേദോ നത്ഥി, തസ്മാ ഖുദ്ദകോപി മഹന്തോപി വട്ടതി ഏവാതി വദന്തി.
Rāsikataṃ paṃsupi rukkhesu jātesu suddhapaṃsupabbato hoti. Guḷapiṇḍaparimāṇo thūlatāya, na tulagaṇanāya. Bhūmiyaṃ patiṭṭhito’’ti iminā kuṭasarāvādīsu ropitaṃ paṭikkhipati, tato apanetvā pana taṅkhaṇampi bhūmiyaṃ ropito vaṭṭati. Navamūlasākhāniggamanaṃ pana akāraṇaṃ. Khandhaṃ chinditvā ropite pana etaṃ yujjati. Sūcidaṇḍakappamāṇo kaniṭṭhaṅguliparimāṇamatto. ‘‘Aṭṭhaṅgulubbedho’’ti iminā ubbedho paricchinno hoti, ‘‘govisāṇamatto’’ti iminā pariṇāho. ‘‘Evaṃ santepi govisāṇapariṇāhe paricchedo natthi, tasmā khuddakopi mahantopi vaṭṭati evāti vadanti.
ജാതസ്സരേ പരിപുണ്ണമേവ ഉദകം നിമിത്തൂപഗം ദിസ്വാ അപരിപുണ്ണം അന്തരാ ഠിതിഭൂതം ‘‘ജാതസ്സരേ സമ്മതാ’’തി വുത്തം വിപത്തിം ന ആപജ്ജതീതി ‘‘നദിയാ സമ്മതാ, സമുദ്ദേ സമ്മതാ, ജാതസ്സരേ സമ്മതാ’’തി ഏത്ഥാപി ലോണീ ന ഗഹിതാ. ബദ്ധസീമം വാ നദിസമുദ്ദജാതസ്സരേ വാ അനോക്കമിത്വാതി ഏത്ഥാപി ‘‘നദിയാ വാ, ഭിക്ഖവേ, സമുദ്ദേ വാ ജാതസ്സരേ വാ’’തി (മഹാവ॰ ൧൪൭) ഏത്ഥാപി ന ഗഹിതാ. തസ്മാ ലോണീ ന അബദ്ധസീമാതി ചേ? അബദ്ധസീമാവ. ‘‘യോപി നദിം വാ സമുദ്ദം വാ ഭിന്ദിത്വാ നിക്ഖന്തഉദകേന കതോ സോബ്ഭോ ഏതം ലക്ഖണം പാപുണാതി, അയമ്പി ജാതസ്സരോയേവാ’’തി (കങ്ഖാ॰ അട്ഠ॰ നിദാനവണ്ണനാ) വുത്തത്താ ജാതസ്സരഗ്ഗഹണേന ഗഹിതാതി തത്ഥ തത്ഥ അവുത്താ. ‘‘യാവതികാ തസ്മിം ഗാമഖേത്തേ’’തി വുത്തത്താ അഞ്ഞമ്പി ഗാമം അന്തോ കത്വാ സമാനസംവാസകസീമാസമ്മന്നനകാലേ തസ്മിം ഗാമേ ഭിക്ഖൂ ആഗച്ഛന്തു വാ മാ വാ, വട്ടതി. അവിപ്പവാസസീമാസമ്മന്നനകാലേ ആഗന്തബ്ബമേവ.
Jātassare paripuṇṇameva udakaṃ nimittūpagaṃ disvā aparipuṇṇaṃ antarā ṭhitibhūtaṃ ‘‘jātassare sammatā’’ti vuttaṃ vipattiṃ na āpajjatīti ‘‘nadiyā sammatā, samudde sammatā, jātassare sammatā’’ti etthāpi loṇī na gahitā. Baddhasīmaṃ vā nadisamuddajātassare vā anokkamitvāti etthāpi ‘‘nadiyā vā, bhikkhave, samudde vā jātassare vā’’ti (mahāva. 147) etthāpi na gahitā. Tasmā loṇī na abaddhasīmāti ce? Abaddhasīmāva. ‘‘Yopi nadiṃ vā samuddaṃ vā bhinditvā nikkhantaudakena kato sobbho etaṃ lakkhaṇaṃ pāpuṇāti, ayampi jātassaroyevā’’ti (kaṅkhā. aṭṭha. nidānavaṇṇanā) vuttattā jātassaraggahaṇena gahitāti tattha tattha avuttā. ‘‘Yāvatikā tasmiṃ gāmakhette’’ti vuttattā aññampi gāmaṃ anto katvā samānasaṃvāsakasīmāsammannanakāle tasmiṃ gāme bhikkhū āgacchantu vā mā vā, vaṭṭati. Avippavāsasīmāsammannanakāle āgantabbameva.
അഗമനപഥേസൂതി ഏത്ഥ ഏകദിവസേന ഗന്ത്വാ പച്ചാഗന്തും അസക്കുണേയ്യട്ഠാനേതി വദന്തി, ബദ്ധസീമാഭാവം പടിക്ഖിപിത്വാതി അത്ഥോ.
Agamanapathesūti ettha ekadivasena gantvā paccāgantuṃ asakkuṇeyyaṭṭhāneti vadanti, baddhasīmābhāvaṃ paṭikkhipitvāti attho.
‘‘സമന്താ ഉദകുക്ഖേപാ’’തി വുത്തത്താ സബ്ബദിസാസു ഗഹേതബ്ബമേവാതി ചേ? യതോ ലബ്ഭതി, തതോ ഗഹേതബ്ബോ ‘‘യസ്മിം പദേസേ പകതിവീചിയോ ഓത്ഥരിത്വാ സണ്ഠഹന്തി, തതോ പട്ഠായ കപ്പിയഭൂമി, തത്ഥ ഠത്വാ ഉപോസഥാദികമ്മം കാതും വട്ടതീ’’തി വുത്തത്താ. അനുബന്ധോ അഡ്ഢമാസോ അന്വഡ്ഢമാസോ, അഡ്ഢമാസസ്സ വാ അനു. യോ പന കേനചി അന്തമസോ തിരച്ഛാനേനപി ഖണിത്വാ അകതോതി അധിപ്പായോ.
‘‘Samantā udakukkhepā’’ti vuttattā sabbadisāsu gahetabbamevāti ce? Yato labbhati, tato gahetabbo ‘‘yasmiṃ padese pakativīciyo ottharitvā saṇṭhahanti, tato paṭṭhāya kappiyabhūmi, tattha ṭhatvā uposathādikammaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti vuttattā. Anubandho aḍḍhamāso anvaḍḍhamāso, aḍḍhamāsassa vā anu. Yo pana kenaci antamaso tiracchānenapi khaṇitvā akatoti adhippāyo.
‘‘അഞ്ഞം തത്തകംയേവ പരിച്ഛേദം അനതിക്കമിത്വാ ഠിതോപി കമ്മം കോപേതീ’’തി വുത്തത്താ അതിക്കമിത്വാ ഠിതോ ന കോപേതീതി ദീപിതമേവ ഹോതീതി ഉപതിസ്സത്ഥേരോ, തം പന ‘‘ദ്വിന്നം ഉദകുക്ഖേപാനം അന്തരേ അഞ്ഞോ ഏകോ ഉദകുക്ഖേപോ ഉപചാരത്ഥായ ഠപേതബ്ബോ’’തി വചനേന വിരുജ്ഝതി. സമന്തപാസാദികായഞ്ഹി ‘‘അഞ്ഞം തത്തകംയേവാ’’തി പദം നത്ഥി. തസ്മാ തസ്സാധിപ്പായോ പരിയേസിതബ്ബോ. അന്തോഉദകുക്ഖേപസീമായ ഉപചാരത്ഥായ ഠപിതം ഉദകുക്ഖേപപരിച്ഛേദം അനതിക്കമിത്വാതി അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. ഥേരേന അഞ്ഞഥാ പപഞ്ചിത്വാ ലിഖിതം.
‘‘Aññaṃ tattakaṃyeva paricchedaṃ anatikkamitvā ṭhitopi kammaṃ kopetī’’ti vuttattā atikkamitvā ṭhito na kopetīti dīpitameva hotīti upatissatthero, taṃ pana ‘‘dvinnaṃ udakukkhepānaṃ antare añño eko udakukkhepo upacāratthāya ṭhapetabbo’’ti vacanena virujjhati. Samantapāsādikāyañhi ‘‘aññaṃ tattakaṃyevā’’ti padaṃ natthi. Tasmā tassādhippāyo pariyesitabbo. Antoudakukkhepasīmāya upacāratthāya ṭhapitaṃ udakukkhepaparicchedaṃ anatikkamitvāti attho gahetabbo. Therena aññathā papañcitvā likhitaṃ.
‘‘സഭാഗവത്ഥുനാ ലഹുകാപത്തി’’ന്തി വുത്തത്താ സഭാഗസങ്ഘാദിസേസം ആരോചേതും വട്ടതീതി ചേ? ന വട്ടതി ദേസനാഗാമിനിം സന്ധായ ഇധ വുത്തത്താ. തസ്മാ ഏവ സമുച്ചയക്ഖന്ധകേ ‘‘സഭാഗസങ്ഘാദിസേസം ആപന്നസ്സ പന സന്തികേ ആവികാതും ന വട്ടതി. സചേ ആവികരോതി, ആപത്തി ആവികതാ ഹോതി, ദുക്കടാ പന ന മുച്ചതീ’’തി (ചൂളവ॰ അട്ഠ॰ ൧൦൨) വുത്തം. യഥാ സങ്ഘേന ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ…പേ॰… പടികരിസ്സതീ’’തി വത്വാ ഉപോസഥം കാതും ലഭതി, ഏവം തീഹി ദ്വീഹിപി അഞ്ഞം സുദ്ധം പസ്സിത്വാ ‘‘പടികരിസ്സാമാ’’തി വത്വാ ഉപോസഥം കാതും വട്ടതി. ഏകേനാപി ‘‘പരിസുദ്ധം ലഭിത്വാ പടികരിസ്സാമീ’’തി ആഭോഗം കത്വാ ഉപോസഥം കാതും വട്ടതീതി. അട്ഠകഥായമ്പി ‘‘സാമന്തോ ഭിക്ഖു ഏവമസ്സ വചനീയോതി ഏത്ഥ സഭാഗോ ഏവ വത്തബ്ബോ. വിസഭാഗസ്സ ഹി വുച്ചമാനേ ഭണ്ഡനകലഹസങ്ഘഭേദാദീനിപി ഹോന്തി, തസ്മാ തസ്സ അവത്വാ ഇതോ വുട്ഠഹിത്വാ പടികരിസ്സാമീ’’തി ആഭോഗം കത്വാ ഉപോസഥോ കാതബ്ബോതി അന്ധകട്ഠകഥായം വുത്ത’’ന്തി വത്വാ തസ്സ അപ്പടിക്ഖിത്തത്താ വട്ടതീതി ദീപിതമേവ. ‘‘യദാ അഞ്ഞം സുദ്ധം ഭിക്ഖും അനാപത്തികം പസ്സിസ്സതി, തദാ തസ്സ സന്തികേ’’തി വുത്തത്താ ലഹുകസ്സേവ അനുഞ്ഞാതത്താ സമുച്ചയക്ഖന്ധകേ വുത്തത്താ സഭാഗസങ്ഘാദിസേസം പന ഞത്തിയാ ആരോചേത്വാ ഉപോസഥം കാതും ന വട്ടതി.
‘‘Sabhāgavatthunā lahukāpatti’’nti vuttattā sabhāgasaṅghādisesaṃ ārocetuṃ vaṭṭatīti ce? Na vaṭṭati desanāgāminiṃ sandhāya idha vuttattā. Tasmā eva samuccayakkhandhake ‘‘sabhāgasaṅghādisesaṃ āpannassa pana santike āvikātuṃ na vaṭṭati. Sace āvikaroti, āpatti āvikatā hoti, dukkaṭā pana na muccatī’’ti (cūḷava. aṭṭha. 102) vuttaṃ. Yathā saṅghena ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho…pe… paṭikarissatī’’ti vatvā uposathaṃ kātuṃ labhati, evaṃ tīhi dvīhipi aññaṃ suddhaṃ passitvā ‘‘paṭikarissāmā’’ti vatvā uposathaṃ kātuṃ vaṭṭati. Ekenāpi ‘‘parisuddhaṃ labhitvā paṭikarissāmī’’ti ābhogaṃ katvā uposathaṃ kātuṃ vaṭṭatīti. Aṭṭhakathāyampi ‘‘sāmanto bhikkhu evamassa vacanīyoti ettha sabhāgo eva vattabbo. Visabhāgassa hi vuccamāne bhaṇḍanakalahasaṅghabhedādīnipi honti, tasmā tassa avatvā ito vuṭṭhahitvā paṭikarissāmī’’ti ābhogaṃ katvā uposatho kātabboti andhakaṭṭhakathāyaṃ vutta’’nti vatvā tassa appaṭikkhittattā vaṭṭatīti dīpitameva. ‘‘Yadā aññaṃ suddhaṃ bhikkhuṃ anāpattikaṃ passissati, tadā tassa santike’’ti vuttattā lahukasseva anuññātattā samuccayakkhandhake vuttattā sabhāgasaṅghādisesaṃ pana ñattiyā ārocetvā uposathaṃ kātuṃ na vaṭṭati.
ദേവബ്രഹ്മാ പന ‘‘തിരച്ഛാനഗതോ’’തി പദം ഠപേത്വാ യേന കേനചി പദേന അസങ്ഗഹിതാപി ഇമിനാ സങ്ഗഹിതാതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘യസ്സ ഉപസമ്പദാ പടിക്ഖിത്താ’’തി വുത്തം.
Devabrahmā pana ‘‘tiracchānagato’’ti padaṃ ṭhapetvā yena kenaci padena asaṅgahitāpi iminā saṅgahitāti dassanatthaṃ ‘‘yassa upasampadā paṭikkhittā’’ti vuttaṃ.
‘‘ചാതുമാസിനിയം പന പവാരിതാനം സന്തികേ അനുപഗതേന വാ ഛിന്നവസ്സേന വാ വുട്ഠവസ്സേന വാ’’തി അവത്വാ ‘‘അനുപഗതേന വാ ഛിന്നവസ്സേന വാ’’തി ഏത്തകമേവ വുത്തം. വുട്ഠവസ്സോ പന തസ്മിം കാലേ അനുപഗതത്താ ‘‘അനുപഗതോ’’തി സങ്ഖ്യം ഗതോതി. സബ്ബായ വുട്ഠിതായ സബ്ബേ വുട്ഠഹിത്വാ ഗതേ സന്നിപാതേതും ന സക്കാ, ഏകച്ചേ സന്നിപാതേത്വാ പാരിസുദ്ധിം ആരോചേതും വട്ടതീതി വദന്തി. കസ്മാ? ഞത്തിം ഠപേത്വാ കത്തബ്ബസങ്ഘകമ്മാഭാവാ വഗ്ഗം ന ഹോതീതി. പവാരണായപി ഏസേവ നയോ. അയഞ്ഹേത്ഥ വിസേസോ – സചേ പുരിമികായ ഉപഗതേഹി പച്ഛിമികായ ഉപഗതാ ഥോകതരാ ചേവ ഹോന്തി സമസമാ ച, സങ്ഘപവാരണായ ച ഗണം പൂരേന്തി, സങ്ഘപവാരണാവസേന ഞത്തി ഠപേതബ്ബാതി. ‘‘ഏകോവ ഭിക്ഖു ഹോതി…പേ॰… അഞ്ഞേസം അനാഗതഭാവം ഞത്വാ’’തി വുത്തത്താ അധിട്ഠാനുപോസഥം സീമം പവിസിത്വാ കാതും ന സക്കാതി വദന്തി.
‘‘Cātumāsiniyaṃ pana pavāritānaṃ santike anupagatena vā chinnavassena vā vuṭṭhavassena vā’’ti avatvā ‘‘anupagatena vā chinnavassena vā’’ti ettakameva vuttaṃ. Vuṭṭhavasso pana tasmiṃ kāle anupagatattā ‘‘anupagato’’ti saṅkhyaṃ gatoti. Sabbāya vuṭṭhitāya sabbe vuṭṭhahitvā gate sannipātetuṃ na sakkā, ekacce sannipātetvā pārisuddhiṃ ārocetuṃ vaṭṭatīti vadanti. Kasmā? Ñattiṃ ṭhapetvā kattabbasaṅghakammābhāvā vaggaṃ na hotīti. Pavāraṇāyapi eseva nayo. Ayañhettha viseso – sace purimikāya upagatehi pacchimikāya upagatā thokatarā ceva honti samasamā ca, saṅghapavāraṇāya ca gaṇaṃ pūrenti, saṅghapavāraṇāvasena ñatti ṭhapetabbāti. ‘‘Ekova bhikkhu hoti…pe… aññesaṃ anāgatabhāvaṃ ñatvā’’ti vuttattā adhiṭṭhānuposathaṃ sīmaṃ pavisitvā kātuṃ na sakkāti vadanti.
‘‘കിം സങ്ഘസ്സ പുബ്ബകിച്ച’’ന്തി ഇദം ന ഞത്തിം ഠപേത്വാ വത്തബ്ബം. തഞ്ഹി ഞത്തിതോ പുരേതരമേവ കരീയതി. തസ്മാ ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ, കിം സങ്ഘസ്സ പുബ്ബകിച്ചം, യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ല’’ന്തി വത്തബ്ബം സിയാതി. തഥാപി ന വത്തബ്ബം. ന ഹി തം ഞത്തിയാ അന്തോ കരീയതീതി. ഏവം സന്തേ നേതം വത്തബ്ബന്തി ആപജ്ജതി പയോജനാഭാവാതി ചേ? ന, യഥാഗതട്ഠാനേ ഏവ വത്തബ്ബതോ, പരപദാപേക്ഖതായാതി വുത്തം ഹോതി. ഇദം പുബ്ബകിച്ചം അകത്വാ ഉപോസഥകമ്മം കരോന്തോ സങ്ഘോ, പുഗ്ഗലോ വാ ഠപനക്ഖേത്താതിക്കമേ ആപജ്ജതി. തസ്മിഞ്ഹി ഖേത്തേ അതിക്കന്തേ സമ്മജ്ജനാദികരണേ ആപത്തിമോക്ഖോ ന ഹോതി ഉപോസഥകമ്മതോ പുബ്ബേ കത്തബ്ബകമ്മാകരണപച്ചയത്താ തസ്സാ ആപത്തിയാ. ന സാ കമ്മപരിയോസാനാപേക്ഖാ ഏത്ഥാഗതസമ്പജാനമുസാവാദാപത്തി വിയ, തസ്മാ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസകോ ഭിക്ഖു ‘‘പാരിസുദ്ധിം ആയസ്മന്തോ ആരോചേഥാ’’തി വത്തുകാമോ പഠമമേവ പാരിസുദ്ധാപാരിസുദ്ധിപച്ചയം പുബ്ബകിച്ചം സരാപേതി. തഞ്ഹി കതം പാരിസുദ്ധിപച്ചയോ ഹോതി, അകതം അപാരിസുദ്ധിപച്ചയോ. തേനേവ ഉഭയാപേക്ഖാധിപ്പായേന കതം, ന കതന്തി അവത്വാ ‘‘കിം സങ്ഘസ്സ പുബ്ബകിച്ച’’മിച്ചേവാഹ. തത്ഥ അകതപക്ഖേ താവ പാരിസുദ്ധിആരോചനക്കമനിദസ്സനത്ഥം പരതോ ‘‘യസ്സ സിയാ ആപത്തി, സോ ആവികരേയ്യാ’’തി ച, കതപക്ഖേ ‘‘അസന്തിയാ ആപത്തിയാ തുണ്ഹീ ഭവിതബ്ബ’’ന്തി ച വക്ഖതി.
‘‘Kiṃ saṅghassa pubbakicca’’nti idaṃ na ñattiṃ ṭhapetvā vattabbaṃ. Tañhi ñattito puretarameva karīyati. Tasmā ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho, kiṃ saṅghassa pubbakiccaṃ, yadi saṅghassa pattakalla’’nti vattabbaṃ siyāti. Tathāpi na vattabbaṃ. Na hi taṃ ñattiyā anto karīyatīti. Evaṃ sante netaṃ vattabbanti āpajjati payojanābhāvāti ce? Na, yathāgataṭṭhāne eva vattabbato, parapadāpekkhatāyāti vuttaṃ hoti. Idaṃ pubbakiccaṃ akatvā uposathakammaṃ karonto saṅgho, puggalo vā ṭhapanakkhettātikkame āpajjati. Tasmiñhi khette atikkante sammajjanādikaraṇe āpattimokkho na hoti uposathakammato pubbe kattabbakammākaraṇapaccayattā tassā āpattiyā. Na sā kammapariyosānāpekkhā etthāgatasampajānamusāvādāpatti viya, tasmā pātimokkhuddesako bhikkhu ‘‘pārisuddhiṃ āyasmanto ārocethā’’ti vattukāmo paṭhamameva pārisuddhāpārisuddhipaccayaṃ pubbakiccaṃ sarāpeti. Tañhi kataṃ pārisuddhipaccayo hoti, akataṃ apārisuddhipaccayo. Teneva ubhayāpekkhādhippāyena kataṃ, na katanti avatvā ‘‘kiṃ saṅghassa pubbakicca’’miccevāha. Tattha akatapakkhe tāva pārisuddhiārocanakkamanidassanatthaṃ parato ‘‘yassa siyā āpatti, so āvikareyyā’’ti ca, katapakkhe ‘‘asantiyā āpattiyā tuṇhī bhavitabba’’nti ca vakkhati.
‘‘സബ്ബന്തിമേന പരിച്ഛേദേന ചതൂഹി ഭിക്ഖൂഹി സന്നിപതിത്വാ’’തി ച, ‘‘ഉപോസഥകരണത്ഥം സന്നിപതിതേ സങ്ഘേ ബഹി…പേ॰… അദേന്തേന ഛന്ദോ ദാതബ്ബോ’’തി ച വദന്തി. അസന്നിപതിതേപി പന വട്ടതി. ഇദഞ്ഹി ഛന്ദദാനസമയദസ്സനത്ഥം വുത്തം. ഉപോസഥകരണത്ഥം സന്നിപതിതേ സങ്ഘേ ബഹി ഉപോസഥം കത്വാ ആഗതസ്സ കത്തബ്ബാകാരദസ്സനത്ഥഞ്ച വുത്തം. പധാനഘരവാസിനോ പധാനഘരം പവിസിതുകാമാ അത്തനോ സഭാഗഭിക്ഖൂനം ഛന്ദം ദത്വാ സചേ സങ്ഘോ സന്നിപതതി, ‘‘മയ്ഹം ഛന്ദോ ആരോചേതബ്ബോ’’തി വത്വാ പധാനഘരം പവിസന്തി. അയം സീഹളദീപേ പയോഗോ. ആരോചേന്തേന പന സന്നിപതിതേ ആരോചേതബ്ബം. പഞ്ചസു ഭിക്ഖൂസു ഏകസ്മിം വിഹാരേ വസന്തേസു ഏകസ്സ ഛന്ദപാരിസുദ്ധിം ആഹരിത്വാ ചതുന്നം പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിതും അനുഞ്ഞാതത്താ സന്നിപതിതേ ഛന്ദോ ഗഹേതബ്ബോ ആരോചേതബ്ബോതി വചനം നിരത്ഥകം വിയ. ‘‘ഥേയ്യസംവാസകോ പടിജാനാതീതി (മഹാവ॰ ൧൬൫) വചനതോ സാമണേരേന ആഹടാപി വട്ടതി. കമ്മം ന കോപേതീ’’തി ച, ‘‘സചേ പുബ്ബേ ഛന്ദം ദത്വാ ബഹിസീമാഗതോ പുന പവിസതി, പച്ഛാ ഛന്ദഗ്ഗഹണകിച്ചം നത്ഥി, തസ്സ പയോഗോ സീമാസമ്മുതിവസേന വേദിതബ്ബോ’’തി ച ‘‘ഛന്ദദാനേ തിക്ഖത്തും വചനേ ഇദം പയോജനം – പഠമം സമഗ്ഗഭാവം, ദുതിയം പച്ഛാ വിധാതബ്ബഭാവം, തതിയം ഛന്ദഹാരകസ്സ ദുക്കടമോചനം ദീപേതീ’’തി (വജിര॰ ടീ॰ മഹാവഗ്ഗ ൧൬൪) ച ലിഖിതം. ബിളാലസങ്ഖലികാബദ്ധാവ ഹോതി അന്തോഗേഹേ ഏവ സമ്പയോജനത്താ, യഥാ സാ ന കത്ഥചി ഗച്ഛതി, തഥാ സാപി ന കത്ഥചി ഗച്ഛതീതി അധിപ്പായോ. ഇതരഥാ വിസേസനം നിരത്ഥകം ഹോതീതി ആചരിയേന ഗഹിതം.
‘‘Sabbantimena paricchedena catūhi bhikkhūhi sannipatitvā’’ti ca, ‘‘uposathakaraṇatthaṃ sannipatite saṅghe bahi…pe… adentena chando dātabbo’’ti ca vadanti. Asannipatitepi pana vaṭṭati. Idañhi chandadānasamayadassanatthaṃ vuttaṃ. Uposathakaraṇatthaṃ sannipatite saṅghe bahi uposathaṃ katvā āgatassa kattabbākāradassanatthañca vuttaṃ. Padhānagharavāsino padhānagharaṃ pavisitukāmā attano sabhāgabhikkhūnaṃ chandaṃ datvā sace saṅgho sannipatati, ‘‘mayhaṃ chando ārocetabbo’’ti vatvā padhānagharaṃ pavisanti. Ayaṃ sīhaḷadīpe payogo. Ārocentena pana sannipatite ārocetabbaṃ. Pañcasu bhikkhūsu ekasmiṃ vihāre vasantesu ekassa chandapārisuddhiṃ āharitvā catunnaṃ pātimokkhaṃ uddisituṃ anuññātattā sannipatite chando gahetabbo ārocetabboti vacanaṃ niratthakaṃ viya. ‘‘Theyyasaṃvāsako paṭijānātīti (mahāva. 165) vacanato sāmaṇerena āhaṭāpi vaṭṭati. Kammaṃ na kopetī’’ti ca, ‘‘sace pubbe chandaṃ datvā bahisīmāgato puna pavisati, pacchā chandaggahaṇakiccaṃ natthi, tassa payogo sīmāsammutivasena veditabbo’’ti ca ‘‘chandadāne tikkhattuṃ vacane idaṃ payojanaṃ – paṭhamaṃ samaggabhāvaṃ, dutiyaṃ pacchā vidhātabbabhāvaṃ, tatiyaṃ chandahārakassa dukkaṭamocanaṃ dīpetī’’ti (vajira. ṭī. mahāvagga 164) ca likhitaṃ. Biḷālasaṅkhalikābaddhāva hoti antogehe eva sampayojanattā, yathā sā na katthaci gacchati, tathā sāpi na katthaci gacchatīti adhippāyo. Itarathā visesanaṃ niratthakaṃ hotīti ācariyena gahitaṃ.
‘‘ന ഹി തം അകത്വാ ഉപോസഥം കാതും വട്ടതീ’’തി പുബ്ബേ ദസ്സിതത്താ ‘‘ഇദമ്പി ഹി ഉഭയ’’ന്തി കസ്മാ വുത്തന്തി ചേ? സേസാനി ഥേരേന ആണത്തേന കാതബ്ബാനി ദസ്സിതാനി, ഇമേ പന ദ്വേ ഥേരേന വാ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസകേന വാ ഞത്തിട്ഠപനകേന വാ യേന വാ തേന വാ കാതബ്ബാനീതി ച, സമ്മജ്ജനാദീനി തത്ഥ തത്ഥ താദിസാനി പയോജനാനി നിപ്ഫാദേന്തി, ഇമേ പന ദ്വേ തത്ഥ തത്ഥ ന കിഞ്ചി കമ്മം സാധേന്തി, തസ്മാ ‘‘കിം ഇമിനാ’’തി അവത്വാ കാതബ്ബമേവാതി ദസ്സേതുഞ്ച ‘‘ഇദമ്പി ഹി ഉഭയ’’ന്തിആദി വുത്തം. ‘‘ആയസ്മന്താനം പാദേ വന്ദതീ’’തി ഗണവസേന വത്വാ പുഗ്ഗലവസേന ന വുത്തം തേന ആരോചേതബ്ബസ്സ അഞ്ഞസ്സ അഭാവാ.
‘‘Na hi taṃ akatvā uposathaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti pubbe dassitattā ‘‘idampi hi ubhaya’’nti kasmā vuttanti ce? Sesāni therena āṇattena kātabbāni dassitāni, ime pana dve therena vā pātimokkhuddesakena vā ñattiṭṭhapanakena vā yena vā tena vā kātabbānīti ca, sammajjanādīni tattha tattha tādisāni payojanāni nipphādenti, ime pana dve tattha tattha na kiñci kammaṃ sādhenti, tasmā ‘‘kiṃ iminā’’ti avatvā kātabbamevāti dassetuñca ‘‘idampi hi ubhaya’’ntiādi vuttaṃ. ‘‘Āyasmantānaṃ pāde vandatī’’ti gaṇavasena vatvā puggalavasena na vuttaṃ tena ārocetabbassa aññassa abhāvā.
സങ്ഘസ്സ ഉദ്ദിട്ഠം ഹോതീതി സങ്ഘേന ഉദ്ദിട്ഠം ഹോതീതി അത്ഥോ. സമഗ്ഗസ്സ ഹി സങ്ഘസ്സാതി ഏത്ഥ സമഗ്ഗഭാവസ്സ കായസാമഗ്ഗികാരണത്താ നത്ഥി ദോസോതി ചേ? തം ന, ഉദ്ദേസേപി സവനേപി സമഗ്ഗഭാവസ്സ ഇച്ഛിതബ്ബത്താ. ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ’’തി ഹി ഇമിനാ ചിത്തസാമഗ്ഗിം ദീപേതി സവനേ സബ്ബേഹി ഏകീഭൂതഭാവതോ.
Saṅghassa uddiṭṭhaṃ hotīti saṅghena uddiṭṭhaṃ hotīti attho. Samaggassa hi saṅghassāti ettha samaggabhāvassa kāyasāmaggikāraṇattā natthi dosoti ce? Taṃ na, uddesepi savanepi samaggabhāvassa icchitabbattā. ‘‘Suṇātu me, bhante’’ti hi iminā cittasāmaggiṃ dīpeti savane sabbehi ekībhūtabhāvato.
സഞ്ചിച്ച ആപത്തിം ആപജ്ജതീതി ഏത്ഥ അനാദരിയവസേന ആപജ്ജന്തോ ഏവ അലജ്ജീ ഹോതി, ന ഇതരോതി. ആപത്തിം പരിഗൂഹതീതി ഏത്ഥ ലജ്ജായ പരിഗൂഹന്തോ അലജ്ജീ ന ഹോതി, ‘കിം ഇമിനാ’തി അനാദരിയവസേന പരിഗൂഹന്തോ ഹോതീ’’തി ച ലിഖിതം.
Sañcicca āpattiṃ āpajjatīti ettha anādariyavasena āpajjanto eva alajjī hoti, na itaroti. Āpattiṃ parigūhatīti ettha lajjāya parigūhanto alajjī na hoti, ‘kiṃ iminā’ti anādariyavasena parigūhanto hotī’’ti ca likhitaṃ.
‘‘സത്തന്നം ആപത്തിക്ഖന്ധാന’’ന്തി ന വത്തബ്ബം, ‘‘ഛന്ന’’ന്തി വത്തബ്ബന്തി ചേ? സത്തന്നമേവാതി വത്തബ്ബം. പാരാജികാപത്തിം ആപന്നോ ഹി സചേ അത്തനോ സാപത്തികഭാവം പകാസേതി, സങ്ഘസ്സ ച ഉപോസഥോ സമ്പജ്ജതി, തസ്സ ച ഗിഹിഭാവേന വാ സാമണേരഭാവേന വാ സുദ്ധി ഹോതീതി.
‘‘Sattannaṃ āpattikkhandhāna’’nti na vattabbaṃ, ‘‘channa’’nti vattabbanti ce? Sattannamevāti vattabbaṃ. Pārājikāpattiṃ āpanno hi sace attano sāpattikabhāvaṃ pakāseti, saṅghassa ca uposatho sampajjati, tassa ca gihibhāvena vā sāmaṇerabhāvena vā suddhi hotīti.
ഏകച്ചേ ആചരിയാ നാമ ധമ്മഭാരികോ കിര ആചരിയോ. കസ്മാ ഏവം വുത്തന്തി ചേ? യാവതതിയാനുസാവനാ നാമ തിക്ഖത്തും വചനം. തഥാ പാഠേ അനാഗതത്താ കേവലം ‘‘യാവതതിയം അനുസാവിത’’ന്തി പദമേവ ദിസ്വാ ‘‘യസ്സ സിയാ ആപത്തി, സോ ആവികരേയ്യാ’’തി ഇദം ‘‘സചേ ആപത്തിം ആപന്നാ, ആവികരോഥാ’’തി ഇമമത്ഥം ദീപേതി. ‘‘അസന്തിയാ ആപത്തിയാ തുണ്ഹീ ഭവിതബ്ബ’’ന്തി ഇദമ്പി തമേവത്ഥം ദീപേതി. ‘‘തുണ്ഹീഭാവേന ഖോ പനായസ്മന്തേ പരിസുദ്ധാതി വേദിസ്സാമീ’’തി ഇദമ്പി തമേവാതി ഏവമത്ഥം ഗഹേത്വാ വുത്തം കിര.
Ekacce ācariyā nāma dhammabhāriko kira ācariyo. Kasmā evaṃ vuttanti ce? Yāvatatiyānusāvanā nāma tikkhattuṃ vacanaṃ. Tathā pāṭhe anāgatattā kevalaṃ ‘‘yāvatatiyaṃ anusāvita’’nti padameva disvā ‘‘yassa siyā āpatti, so āvikareyyā’’ti idaṃ ‘‘sace āpattiṃ āpannā, āvikarothā’’ti imamatthaṃ dīpeti. ‘‘Asantiyā āpattiyā tuṇhī bhavitabba’’nti idampi tamevatthaṃ dīpeti. ‘‘Tuṇhībhāvena kho panāyasmante parisuddhāti vedissāmī’’ti idampi tamevāti evamatthaṃ gahetvā vuttaṃ kira.
അപരേതി അത്ഥദസ്സിത്ഥേരോ കിര. ഏതം സന്ധായാതി ഏത്ഥ ‘‘സകിമ്പി അനുസാവിത’’ന്തി പദസ്സ വചനേന തിക്ഖത്തും അനുസാവനാ കാതബ്ബാതി ഏത്തകമേവ ദീപിതം വിയ ദിസ്സതി.
Apareti atthadassitthero kira. Etaṃ sandhāyāti ettha ‘‘sakimpi anusāvita’’nti padassa vacanena tikkhattuṃ anusāvanā kātabbāti ettakameva dīpitaṃ viya dissati.
ഇമമത്ഥം സന്ധായ വുത്തന്തി കഥം വിഞ്ഞായതീതി ചേ? ‘‘അയമേത്ഥ ആചരിയപരമ്പരാഭതോ വിനിച്ഛയോ’’തി വുത്തം.
Imamatthaṃ sandhāya vuttanti kathaṃ viññāyatīti ce? ‘‘Ayamettha ācariyaparamparābhato vinicchayo’’ti vuttaṃ.
‘‘സരമാനേനാ’’തി ഇമിനാ സമ്പജാനമുസാവാദസ്സ സചിത്തകത്തം ദസ്സേതി. സങ്ഘമജ്ഝേ വാതിആദി ലക്ഖണവചനം കിര. സങ്ഘുപോസഥകരണത്ഥം സങ്ഘമജ്ഝേ ചേ നിസിന്നോ, തസ്മിം സങ്ഘമജ്ഝേ ആവികാതബ്ബാ. ഗണുപോസഥകരണത്ഥഞ്ചേ ഗണമജ്ഝേ നിസിന്നോ, തസ്മിം ഗണമജ്ഝേ. ഏകസ്സേവ സന്തികേ ചേ പാരിസുദ്ധിഉപോസഥം കത്തുകാമോ, തസ്മിം ഏകപുഗ്ഗലേ ആവികാതബ്ബാതി, ഏതേന ന കേവലം സങ്ഘമജ്ഝേ ഏവായം മുസാവാദോ സമ്ഭവതി, അഥ ഖോ ഏത്ഥ വുത്തലക്ഖണേന അസതിപി ‘‘പാരിസുദ്ധിം ആയസ്മന്തോ ആരോചേഥാ’’തിആദിവിധാനേ ഗണുപോസഥേപി സാപത്തികോ ഹുത്വാ ഉപോസഥം കത്തുകാമോ അനാരോചേത്വാ തുണ്ഹീഭൂതോവ ചേ കരോതി, അയം സമ്പജാനമുസാവാദാപത്തിം ആപജ്ജതീതി ഇമസ്സത്ഥസ്സ ആവികരണതോ ലക്ഖണവചനം കിരേതന്തി വുത്തന്തി തക്കികാ. അഞ്ഞഥാ ‘‘ഗണമജ്ഝേ വാ’’തി ന വത്തബ്ബന്തി തേസം അധിപ്പായോ. ആരോചനാധിപ്പായവസേന വുത്തന്തി ആചരിയസ്സ തക്കോ. ആരോചേന്തോ ഹി ‘‘സങ്ഘസ്സ ആരോചേമീ’’തി അധിപ്പായേന ആവികരോന്തോ സങ്ഘമജ്ഝേ ആവികരോതി നാമ, ഉഭതോപസ്സേ നിസിന്നാനം ആരോചേന്തോ ഗണമജ്ഝേ ആവികരോതി നാമ, ‘‘ഏകസ്സേവ ആരോചേസ്സാമീ’’തി അധിപ്പായേന ആവികരോന്തോ ഏകപുഗ്ഗലേ ആവികരോതി നാമ. സചേപി വേമതികോ ഹോതി…പേ॰… പടികരിസ്സാമീതി ഏവം കതേ യാവ വേമതികോ ഹോതി, താവ സഭാഗാപത്തിം പടിഗ്ഗഹേതും ലഭതി, അഞ്ഞേസഞ്ച കമ്മാനം പരിസുദ്ധോ നാമ ഹോതി. പുന നിബ്ബേമതികോ ഹുത്വാ ദേസേതബ്ബം വാ ന വാതി നേവ പാളിയം, ന അട്ഠകഥായം അത്ഥി, ദേസിതേ പന ദോസോ നത്ഥി. തഥാ ഇതോ വുട്ഠഹിത്വാ തം ആപത്തിം പടികരിസ്സാമീതി ഏത്ഥ ച സകലസങ്ഘേ സഭാഗാപത്തിം ആപന്നേ, വേമതികേ ചാതി ലിഖിതം (വജിര॰ ടീ॰ മഹാവഗ്ഗ ൧൬൯-൧൭൦).
‘‘Saramānenā’’ti iminā sampajānamusāvādassa sacittakattaṃ dasseti. Saṅghamajjhe vātiādi lakkhaṇavacanaṃ kira. Saṅghuposathakaraṇatthaṃ saṅghamajjhe ce nisinno, tasmiṃ saṅghamajjhe āvikātabbā. Gaṇuposathakaraṇatthañce gaṇamajjhe nisinno, tasmiṃ gaṇamajjhe. Ekasseva santike ce pārisuddhiuposathaṃ kattukāmo, tasmiṃ ekapuggale āvikātabbāti, etena na kevalaṃ saṅghamajjhe evāyaṃ musāvādo sambhavati, atha kho ettha vuttalakkhaṇena asatipi ‘‘pārisuddhiṃ āyasmanto ārocethā’’tiādividhāne gaṇuposathepi sāpattiko hutvā uposathaṃ kattukāmo anārocetvā tuṇhībhūtova ce karoti, ayaṃ sampajānamusāvādāpattiṃ āpajjatīti imassatthassa āvikaraṇato lakkhaṇavacanaṃ kiretanti vuttanti takkikā. Aññathā ‘‘gaṇamajjhe vā’’ti na vattabbanti tesaṃ adhippāyo. Ārocanādhippāyavasena vuttanti ācariyassa takko. Ārocento hi ‘‘saṅghassa ārocemī’’ti adhippāyena āvikaronto saṅghamajjhe āvikaroti nāma, ubhatopasse nisinnānaṃ ārocento gaṇamajjhe āvikaroti nāma, ‘‘ekasseva ārocessāmī’’ti adhippāyena āvikaronto ekapuggale āvikaroti nāma. Sacepi vematiko hoti…pe… paṭikarissāmīti evaṃ kate yāva vematiko hoti, tāva sabhāgāpattiṃ paṭiggahetuṃ labhati, aññesañca kammānaṃ parisuddho nāma hoti. Puna nibbematiko hutvā desetabbaṃ vā na vāti neva pāḷiyaṃ, na aṭṭhakathāyaṃ atthi, desite pana doso natthi. Tathā ito vuṭṭhahitvā taṃ āpattiṃ paṭikarissāmīti ettha ca sakalasaṅghe sabhāgāpattiṃ āpanne, vematike cāti likhitaṃ (vajira. ṭī. mahāvagga 169-170).
നിദാനവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
Nidānavaṇṇanā niṭṭhitā.