Library / Tipiṭaka / තිපිටක • Tipiṭaka / ජාතක-අට්ඨකථා • Jātaka-aṭṭhakathā |
[416] 11. පරන්තපජාතකවණ්ණනා
[416] 11. Parantapajātakavaṇṇanā
ආගමිස්සති මෙ පාපන්ති ඉදං සත්ථා වෙළුවනෙ විහරන්තො දෙවදත්තස්ස වධාය පරිසක්කනං ආරබ්භ කථෙසි. තදා හි ධම්මසභායං කථං සමුට්ඨාපෙසුං ‘‘ආවුසො, දෙවදත්තො තථාගතස්ස මාරණත්ථමෙව පරිසක්කති, ධනුග්ගහෙ පයොජෙසි, සිලං පවිජ්ඣි, නාළාගිරිං විස්සජ්ජාපෙසි, තථාගතස්ස විනාසත්ථමෙව උපායං කරොතී’’ති. සත්ථා ආගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඉමාය නාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඉදානෙව, පුබ්බෙපෙස මම වධාය පරිසක්කි, තාසමත්තම්පි පන කාතුං අසක්කොන්තො අත්තනාව දුක්ඛං අනුභොසී’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.
Āgamissatime pāpanti idaṃ satthā veḷuvane viharanto devadattassa vadhāya parisakkanaṃ ārabbha kathesi. Tadā hi dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘āvuso, devadatto tathāgatassa māraṇatthameva parisakkati, dhanuggahe payojesi, silaṃ pavijjhi, nāḷāgiriṃ vissajjāpesi, tathāgatassa vināsatthameva upāyaṃ karotī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepesa mama vadhāya parisakki, tāsamattampi pana kātuṃ asakkonto attanāva dukkhaṃ anubhosī’’ti vatvā atītaṃ āhari.
අතීතෙ බාරාණසියං බ්රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො තස්ස අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිම්හි නිබ්බත්තිත්වා වයප්පත්තො තක්කසිලායං සබ්බසිප්පානි සික්ඛි, සබ්බරුතජානනමන්තං උග්ගණ්හි. සො ආචරියස්ස අනුයොගං දත්වා බාරාණසිං පච්චාගච්ඡි, පිතා තං ඔපරජ්ජෙ ඨපෙසි. කිඤ්චාපි ඔපරජ්ජෙ ඨපෙති, මාරාපෙතුකාමො පන නං හුත්වා දට්ඨුම්පි න ඉච්ඡි. අථෙකා සිඞ්ගාලී ද්වෙ පොතකෙ ගහෙත්වා රත්තිං මනුස්සෙසු පටිසල්ලීනෙසු නිද්ධමනෙන නගරං පාවිසි. බොධිසත්තස්ස ච පාසාදෙ සයනගබ්භස්ස අවිදූරෙ එකා සාලා අත්ථි, තත්ථෙකො අද්ධිකමනුස්සො උපාහනා ඔමුඤ්චිත්වා පාදමූලෙ භූමියං ඨපෙත්වා එකස්මිං ඵලකෙ නිපජ්ජි, න තාව නිද්දායති. තදා සිඞ්ගාලියා පොතකා ඡාතා විරවිංසු. අථ තෙසං මාතා ‘‘තාතා, මා සද්දං කරිත්ථ, එතිස්සා සාලාය එකො මනුස්සො උපාහනා ඔමුඤ්චිත්වා භූමියං ඨපෙත්වා ඵලකෙ නිපන්නො න තාව නිද්දායති, එතස්ස නිද්දායනකාලෙ එතා උපාහනා ආහරිත්වා තුම්හෙ ඛාදාපෙස්සාමී’’ති අත්තනො භාසාය ආහ. බොධිසත්තො මන්තානුභාවෙන තස්සා භාසං ජානිත්වා සයනගබ්භා නික්ඛම්ම වාතපානං විවරිත්වා ‘‘කො එත්ථා’’ති ආහ. ‘‘අහං, දෙව, අද්ධිකමනුස්සො’’ති. ‘‘උපාහනා තෙ කුහි’’න්ති? ‘‘භූමියං, දෙවා’’ති. ‘‘උක්ඛිත්වා ඔලම්බෙත්වා ඨපෙහී’’ති. තං සුත්වා සිඞ්ගාලී බොධිසත්තස්ස කුජ්ඣි.
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa aggamahesiyā kucchimhi nibbattitvā vayappatto takkasilāyaṃ sabbasippāni sikkhi, sabbarutajānanamantaṃ uggaṇhi. So ācariyassa anuyogaṃ datvā bārāṇasiṃ paccāgacchi, pitā taṃ oparajje ṭhapesi. Kiñcāpi oparajje ṭhapeti, mārāpetukāmo pana naṃ hutvā daṭṭhumpi na icchi. Athekā siṅgālī dve potake gahetvā rattiṃ manussesu paṭisallīnesu niddhamanena nagaraṃ pāvisi. Bodhisattassa ca pāsāde sayanagabbhassa avidūre ekā sālā atthi, tattheko addhikamanusso upāhanā omuñcitvā pādamūle bhūmiyaṃ ṭhapetvā ekasmiṃ phalake nipajji, na tāva niddāyati. Tadā siṅgāliyā potakā chātā viraviṃsu. Atha tesaṃ mātā ‘‘tātā, mā saddaṃ karittha, etissā sālāya eko manusso upāhanā omuñcitvā bhūmiyaṃ ṭhapetvā phalake nipanno na tāva niddāyati, etassa niddāyanakāle etā upāhanā āharitvā tumhe khādāpessāmī’’ti attano bhāsāya āha. Bodhisatto mantānubhāvena tassā bhāsaṃ jānitvā sayanagabbhā nikkhamma vātapānaṃ vivaritvā ‘‘ko etthā’’ti āha. ‘‘Ahaṃ, deva, addhikamanusso’’ti. ‘‘Upāhanā te kuhi’’nti? ‘‘Bhūmiyaṃ, devā’’ti. ‘‘Ukkhitvā olambetvā ṭhapehī’’ti. Taṃ sutvā siṅgālī bodhisattassa kujjhi.
පුන එකදිවසං සා තථෙව නගරං පාවිසි. තදා චෙකො මත්තමනුස්සො ‘‘පානීයං පිවිස්සාමී’’ති පොක්ඛරණිං ඔතරන්තො පතිත්වා නිමුග්ගො නිරස්සාසො මරි. නිවත්ථා පනස්ස ද්වෙ සාටකා නිවාසනන්තරෙ කහාපණසහස්සං අඞ්ගුලියා ච මුද්දිකා අත්ථි. තදාපි සා පුත්තකෙ ‘‘ඡාතම්හා, අම්මා’’ති විරවන්තෙ ‘‘තාතා, මා සද්දං කරිත්ථ, එතිස්සා පොක්ඛරණියා මනුස්සො මතො, තස්ස ඉදඤ්චිදඤ්ච අත්ථි, සො පන මරිත්වා සොපානෙයෙව නිපන්නො, තුම්හෙ එතං මනුස්සං ඛාදාපෙස්සාමී’’ති ආහ. බොධිසත්තො තං සුත්වා වාතපානං විවරිත්වා ‘‘සාලාය කො අත්ථී’’ති වත්වා එකෙනුට්ඨාය ‘‘අහං, දෙවා’’ති වුත්තෙ ‘‘ගච්ඡ එතිස්සා පොක්ඛරණියා මතමනුස්සස්ස සාටකෙ ච කහාපණසහස්සඤ්ච අඞ්ගුලිමුද්දිකඤ්ච ගහෙත්වා සරීරමස්ස යථා න උට්ඨහති, එවං උදකෙ ඔසීදාපෙහී’’ති ආහ. සො තථා අකාසි. සා පුනපි කුජ්ඣිත්වා ‘‘පුරිමදිවසෙ තාව මෙ පුත්තකානං උපාහනා ඛාදිතුං න අදාසි, අජ්ජ මතමනුස්සං ඛාදිතුං න දෙති, හොතු, ඉතො දානි තතියදිවසෙ එකො සපත්තරාජා ආගන්ත්වා නගරං පරික්ඛිපිස්සති. අථ නං පිතා යුද්ධත්ථාය පෙසෙස්සති, තත්ර තෙ සීසං ඡින්දිස්සන්ති, අථ තෙ ගලලොහිතං පිවිත්වා වෙරං මුඤ්චිස්සාමි. ත්වං මයා සද්ධිං වෙරං බන්ධසි, ජානිස්සාමී’’ති විරවිත්වා බොධිසත්තං තජ්ජෙත්වා පුත්තකෙ ගහෙත්වා නික්ඛමති.
Puna ekadivasaṃ sā tatheva nagaraṃ pāvisi. Tadā ceko mattamanusso ‘‘pānīyaṃ pivissāmī’’ti pokkharaṇiṃ otaranto patitvā nimuggo nirassāso mari. Nivatthā panassa dve sāṭakā nivāsanantare kahāpaṇasahassaṃ aṅguliyā ca muddikā atthi. Tadāpi sā puttake ‘‘chātamhā, ammā’’ti viravante ‘‘tātā, mā saddaṃ karittha, etissā pokkharaṇiyā manusso mato, tassa idañcidañca atthi, so pana maritvā sopāneyeva nipanno, tumhe etaṃ manussaṃ khādāpessāmī’’ti āha. Bodhisatto taṃ sutvā vātapānaṃ vivaritvā ‘‘sālāya ko atthī’’ti vatvā ekenuṭṭhāya ‘‘ahaṃ, devā’’ti vutte ‘‘gaccha etissā pokkharaṇiyā matamanussassa sāṭake ca kahāpaṇasahassañca aṅgulimuddikañca gahetvā sarīramassa yathā na uṭṭhahati, evaṃ udake osīdāpehī’’ti āha. So tathā akāsi. Sā punapi kujjhitvā ‘‘purimadivase tāva me puttakānaṃ upāhanā khādituṃ na adāsi, ajja matamanussaṃ khādituṃ na deti, hotu, ito dāni tatiyadivase eko sapattarājā āgantvā nagaraṃ parikkhipissati. Atha naṃ pitā yuddhatthāya pesessati, tatra te sīsaṃ chindissanti, atha te galalohitaṃ pivitvā veraṃ muñcissāmi. Tvaṃ mayā saddhiṃ veraṃ bandhasi, jānissāmī’’ti viravitvā bodhisattaṃ tajjetvā puttake gahetvā nikkhamati.
තතියදිවසෙ එකො සපත්තරාජා ආගන්ත්වා නගරං පරිවාරෙසි. රාජා බොධිසත්තං ‘‘ගච්ඡ, තාත, තෙන සද්ධිං යුජ්ඣා’’ති ආහ. ‘‘මයා, දෙව, එකං දිට්ඨං අත්ථි, ගන්තුං න විසහාමි, ජීවිතන්තරායං භායාමී’’ති. ‘‘මය්හං තයි මතෙ වා අමතෙ වා කිං, ගච්ඡාහෙව ත්ව’’න්ති? සො ‘‘සාධු, දෙවා’’ති මහාසත්තො පරිසං ගහෙත්වා සපත්තරඤ්ඤො ඨිතද්වාරෙන අනික්ඛමිත්වා අඤ්ඤං ද්වාරං විවරිත්වා නික්ඛමි. තස්මිං ගච්ඡන්තෙ සකලනගරං තුච්ඡං විය අහොසි. සබ්බෙ තෙනෙව සද්ධිං නික්ඛමිංසු. සො එකස්මිං සභාගට්ඨානෙ ඛන්ධාවාරං නිවාසෙත්වා අච්ඡි. රාජා චින්තෙසි ‘‘උපරාජා නගරං තුච්ඡං කත්වා බලං ගහෙත්වා පලායි, සපත්තරාජාපි නගරං පරිවාරෙත්වා ඨිතො, ඉදානි මය්හං ජීවිතං නත්ථී’’ති. සො ‘‘ජීවිතං රක්ඛිස්සාමී’’ති දෙවිඤ්ච පුරොහිතඤ්ච පරන්තපං නාමෙකං පාදමූලිකඤ්ච දාසං ගහෙත්වා රත්තිභාගෙ අඤ්ඤාතකවෙසෙන පලායිත්වා අරඤ්ඤං පාවිසි. බොධිසත්තො තස්ස පලාතභාවං ඤත්වා නගරං පවිසිත්වා යුද්ධං කත්වා සපත්තං පලාපෙත්වා රජ්ජං ගණ්හි. පිතාපිස්ස එකස්මිං නදීතීරෙ පණ්ණසාලං කාරෙත්වා ඵලාඵලෙන යාපෙන්තො වසි. රාජා ච පුරොහිතො ච ඵලාඵලත්ථාය ගච්ඡන්ති. පරන්තපදාසො දෙවියා සද්ධිං පණ්ණසාලායමෙව හොති. තත්රාපි රාජානං පටිච්ච දෙවියා කුච්ඡිස්මිං ගබ්භො පතිට්ඨාසි. සා අභිණ්හසංසග්ගවසෙන පරන්තපෙන සද්ධිං අතිචරි. සා එකදිවසං පරන්තපං ආහ ‘‘රඤ්ඤා ඤාතෙ නෙව තව, න මය්හං ජීවිතං අත්ථි, තස්මා මාරෙහි න’’න්ති. ‘‘කථං මාරෙමී’’ති? එස තං ඛග්ගඤ්ච න්හානසාටකඤ්ච ගාහාපෙත්වා න්හායිතුං ගච්ඡති, තත්රස්ස න්හානට්ඨානෙ පමාදං ඤත්වා ඛග්ගෙන සීසං ඡින්දිත්වා සරීරං ඛණ්ඩාඛණ්ඩිකං කත්වා භූමියං නිඛණාහීති. සො ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡි.
Tatiyadivase eko sapattarājā āgantvā nagaraṃ parivāresi. Rājā bodhisattaṃ ‘‘gaccha, tāta, tena saddhiṃ yujjhā’’ti āha. ‘‘Mayā, deva, ekaṃ diṭṭhaṃ atthi, gantuṃ na visahāmi, jīvitantarāyaṃ bhāyāmī’’ti. ‘‘Mayhaṃ tayi mate vā amate vā kiṃ, gacchāheva tva’’nti? So ‘‘sādhu, devā’’ti mahāsatto parisaṃ gahetvā sapattarañño ṭhitadvārena anikkhamitvā aññaṃ dvāraṃ vivaritvā nikkhami. Tasmiṃ gacchante sakalanagaraṃ tucchaṃ viya ahosi. Sabbe teneva saddhiṃ nikkhamiṃsu. So ekasmiṃ sabhāgaṭṭhāne khandhāvāraṃ nivāsetvā acchi. Rājā cintesi ‘‘uparājā nagaraṃ tucchaṃ katvā balaṃ gahetvā palāyi, sapattarājāpi nagaraṃ parivāretvā ṭhito, idāni mayhaṃ jīvitaṃ natthī’’ti. So ‘‘jīvitaṃ rakkhissāmī’’ti deviñca purohitañca parantapaṃ nāmekaṃ pādamūlikañca dāsaṃ gahetvā rattibhāge aññātakavesena palāyitvā araññaṃ pāvisi. Bodhisatto tassa palātabhāvaṃ ñatvā nagaraṃ pavisitvā yuddhaṃ katvā sapattaṃ palāpetvā rajjaṃ gaṇhi. Pitāpissa ekasmiṃ nadītīre paṇṇasālaṃ kāretvā phalāphalena yāpento vasi. Rājā ca purohito ca phalāphalatthāya gacchanti. Parantapadāso deviyā saddhiṃ paṇṇasālāyameva hoti. Tatrāpi rājānaṃ paṭicca deviyā kucchismiṃ gabbho patiṭṭhāsi. Sā abhiṇhasaṃsaggavasena parantapena saddhiṃ aticari. Sā ekadivasaṃ parantapaṃ āha ‘‘raññā ñāte neva tava, na mayhaṃ jīvitaṃ atthi, tasmā mārehi na’’nti. ‘‘Kathaṃ māremī’’ti? Esa taṃ khaggañca nhānasāṭakañca gāhāpetvā nhāyituṃ gacchati, tatrassa nhānaṭṭhāne pamādaṃ ñatvā khaggena sīsaṃ chinditvā sarīraṃ khaṇḍākhaṇḍikaṃ katvā bhūmiyaṃ nikhaṇāhīti. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi.
අථෙකදිවසං පුරොහිතොයෙව ඵලාඵලත්ථාය ගන්ත්වා අවිදූරෙ රඤ්ඤො න්හානතිත්ථසාමන්තෙ එකං රුක්ඛං ආරුය්හ ඵලාඵලං ගණ්හාති. රාජා ‘‘න්හායිස්සාමී’’ති පරන්තපං ඛග්ගඤ්ච න්හානසාටකඤ්ච ගාහාපෙත්වා නදීතීරං අගමාසි. තත්ථ නං න්හානකාලෙ පමාදමාපන්නං ‘‘මාරෙස්සාමී’’ති පරන්තපො ගීවාය ගහෙත්වා ඛග්ගං උක්ඛිපි. සො මරණභයෙන විරවි. පුරොහිතො තං සද්දං සුත්වා ඔලොකෙන්තො පරන්තපං රාජානං මාරෙන්තං දිස්වා භීතතසිතො සාඛං විස්සජ්ජෙත්වා රුක්ඛතො ඔරුය්හ එකං ගුම්බං පවිසිත්වා නිලීයි. පරන්තපො තස්ස සාඛාවිස්සජ්ජනසද්දං සුත්වා රාජානං මාරෙත්වා භූමියං ඛණිත්වා ‘‘ඉමස්මිං ඨානෙ සාඛාවිස්සජ්ජනසද්දො අහොසි, කො නු ඛො එත්ථා’’ති විචිනන්තො කඤ්චි අදිස්වා න්හත්වා ගතො. තස්ස ගතකාලෙ පුරොහිතො නිසින්නට්ඨානා නික්ඛමිත්වා රඤ්ඤො සරීරං ඛණ්ඩාඛණ්ඩිකං ඡින්දිත්වා ආවාටෙ නිඛාතභාවං ඤත්වා න්හත්වා අත්තනො වධභයෙන අන්ධවෙසං ගහෙත්වා පණ්ණසාලං අගමාසි. තං දිස්වා පරන්තපො ‘‘කිං තෙ, බ්රාහ්මණ, කත’’න්ති ආහ. සො අජානන්තො විය ‘‘දෙව, අක්ඛීනි මෙ නාසෙත්වා ආගතොම්හි, උස්සන්නාසීවිසෙ අරඤ්ඤෙ එකස්මිං වම්මිකපස්සෙ අට්ඨාසිං, තත්රෙකෙන ආසීවිසෙන නාසවාතො විස්සට්ඨො මෙ භවිස්සතී’’ති ආහ. පරන්තපො ‘‘න මං සඤ්ජානාති, ‘දෙවා’ති වදති, සමස්සාසෙස්සාමි න’’න්ති චින්තෙත්වා ‘‘බ්රාහ්මණ, මා චින්තයි, අහං තං පටිජග්ගිස්සාමී’’ති අස්සාසෙත්වා ඵලාඵලං දත්වා සන්තප්පෙසි. තතො පට්ඨාය පරන්තපදාසො ඵලාඵලං ආහරි, දෙවීපි පුත්තං විජායි. සා පුත්තෙ වඩ්ඪන්තෙ එකදිවසං පච්චූසසමයෙ සුඛනිසින්නා සණිකං පරන්තපදාසං එතදවොච ‘‘ත්වං රාජානං මාරෙන්තො කෙනචි දිට්ඨො’’ති. ‘‘න මං කොචි අද්දස, සාඛාවිස්සජ්ජනසද්දං පන අස්සොසිං, තස්සා සාඛාය මනුස්සෙන වා තිරච්ඡානෙන වා විස්සට්ඨභාවං න ජානාමි, යදා කදාචි පන මෙ භයං ආගච්ඡන්තං සාඛාවිස්සට්ඨට්ඨානතො ආගමිස්සතී’’ති තාය සද්ධිං සල්ලපන්තො පඨමං ගාථමාහ –
Athekadivasaṃ purohitoyeva phalāphalatthāya gantvā avidūre rañño nhānatitthasāmante ekaṃ rukkhaṃ āruyha phalāphalaṃ gaṇhāti. Rājā ‘‘nhāyissāmī’’ti parantapaṃ khaggañca nhānasāṭakañca gāhāpetvā nadītīraṃ agamāsi. Tattha naṃ nhānakāle pamādamāpannaṃ ‘‘māressāmī’’ti parantapo gīvāya gahetvā khaggaṃ ukkhipi. So maraṇabhayena viravi. Purohito taṃ saddaṃ sutvā olokento parantapaṃ rājānaṃ mārentaṃ disvā bhītatasito sākhaṃ vissajjetvā rukkhato oruyha ekaṃ gumbaṃ pavisitvā nilīyi. Parantapo tassa sākhāvissajjanasaddaṃ sutvā rājānaṃ māretvā bhūmiyaṃ khaṇitvā ‘‘imasmiṃ ṭhāne sākhāvissajjanasaddo ahosi, ko nu kho etthā’’ti vicinanto kañci adisvā nhatvā gato. Tassa gatakāle purohito nisinnaṭṭhānā nikkhamitvā rañño sarīraṃ khaṇḍākhaṇḍikaṃ chinditvā āvāṭe nikhātabhāvaṃ ñatvā nhatvā attano vadhabhayena andhavesaṃ gahetvā paṇṇasālaṃ agamāsi. Taṃ disvā parantapo ‘‘kiṃ te, brāhmaṇa, kata’’nti āha. So ajānanto viya ‘‘deva, akkhīni me nāsetvā āgatomhi, ussannāsīvise araññe ekasmiṃ vammikapasse aṭṭhāsiṃ, tatrekena āsīvisena nāsavāto vissaṭṭho me bhavissatī’’ti āha. Parantapo ‘‘na maṃ sañjānāti, ‘devā’ti vadati, samassāsessāmi na’’nti cintetvā ‘‘brāhmaṇa, mā cintayi, ahaṃ taṃ paṭijaggissāmī’’ti assāsetvā phalāphalaṃ datvā santappesi. Tato paṭṭhāya parantapadāso phalāphalaṃ āhari, devīpi puttaṃ vijāyi. Sā putte vaḍḍhante ekadivasaṃ paccūsasamaye sukhanisinnā saṇikaṃ parantapadāsaṃ etadavoca ‘‘tvaṃ rājānaṃ mārento kenaci diṭṭho’’ti. ‘‘Na maṃ koci addasa, sākhāvissajjanasaddaṃ pana assosiṃ, tassā sākhāya manussena vā tiracchānena vā vissaṭṭhabhāvaṃ na jānāmi, yadā kadāci pana me bhayaṃ āgacchantaṃ sākhāvissaṭṭhaṭṭhānato āgamissatī’’ti tāya saddhiṃ sallapanto paṭhamaṃ gāthamāha –
154.
154.
‘‘ආගමිස්සති මෙ පාපං, ආගමිස්සති මෙ භයං;
‘‘Āgamissati me pāpaṃ, āgamissati me bhayaṃ;
තදා හි චලිතා සාඛා, මනුස්සෙන මිගෙන වා’’ති.
Tadā hi calitā sākhā, manussena migena vā’’ti.
තත්ථ පාපන්ති ලාමකං අනිට්ඨං අකන්තං. භයන්ති චිත්තුත්රාසභයම්පි මෙ ආගමිස්සති, න සක්කා නාගන්තුං. කිංකාරණා? තදා හි චලිතා සාඛා මනුස්සෙන මිගෙන වාති න පඤ්ඤායති, තස්මා තතො මං භයං ආගමිස්සති.
Tattha pāpanti lāmakaṃ aniṭṭhaṃ akantaṃ. Bhayanti cittutrāsabhayampi me āgamissati, na sakkā nāgantuṃ. Kiṃkāraṇā? Tadā hi calitā sākhā manussena migena vāti na paññāyati, tasmā tato maṃ bhayaṃ āgamissati.
තෙ ‘‘පුරොහිතො නිද්දායතී’’ති මඤ්ඤිංසු. සො පන අනිද්දායමානොව තෙසං කථං අස්සොසි. අථෙකදිවසං පුරොහිතො පරන්තපදාසෙ ඵලාඵලත්ථාය ගතෙ අත්තනො බ්රාහ්මණිං සරිත්වා විලපන්තො දුතියං ගාථමාහ –
Te ‘‘purohito niddāyatī’’ti maññiṃsu. So pana aniddāyamānova tesaṃ kathaṃ assosi. Athekadivasaṃ purohito parantapadāse phalāphalatthāya gate attano brāhmaṇiṃ saritvā vilapanto dutiyaṃ gāthamāha –
155.
155.
‘‘භීරුයා නූන මෙ කාමො, අවිදූරෙ වසන්තියා;
‘‘Bhīruyā nūna me kāmo, avidūre vasantiyā;
කරිස්සති කිසං පණ්ඩුං, සාව සාඛා පරන්තප’’න්ති.
Karissati kisaṃ paṇḍuṃ, sāva sākhā parantapa’’nti.
තත්ථ භීරුයාති ඉත්ථී ච නාම අප්පමත්තකෙනාපි භායති, තස්මා ‘‘භීරූ’’ති වුච්චති. අවිදූරෙති නාතිදූරෙ ඉතො කතිපයයොජනමත්ථකෙ වසන්තියා භීරුයා මය්හං බ්රාහ්මණියා යො මම කාමො උප්පන්නො, සො නූන මං කිසඤ්ච පණ්ඩුඤ්ච කරිස්සතීති දස්සෙති. ‘‘සාව සාඛා’’ති ඉමිනා පන ඔපම්මං දස්සෙති, යථා සාඛා පරන්තපං කිසං පණ්ඩුං කරොති, එවන්ති අත්ථො.
Tattha bhīruyāti itthī ca nāma appamattakenāpi bhāyati, tasmā ‘‘bhīrū’’ti vuccati. Avidūreti nātidūre ito katipayayojanamatthake vasantiyā bhīruyā mayhaṃ brāhmaṇiyā yo mama kāmo uppanno, so nūna maṃ kisañca paṇḍuñca karissatīti dasseti. ‘‘Sāva sākhā’’ti iminā pana opammaṃ dasseti, yathā sākhā parantapaṃ kisaṃ paṇḍuṃ karoti, evanti attho.
ඉති බ්රාහ්මණො ගාථමෙව වදති, අත්ථං පන න කථෙති, තස්මා ඉමාය ගාථාය කිච්චං දෙවියා අපාකටං. අථ නං ‘‘කිං කථෙසි බ්රාහ්මණා’’ති ආහ. සොපි ‘‘සල්ලක්ඛිතං මෙ’’ති වත්වා පුන එකදිවසං තතියං ගාථමාහ –
Iti brāhmaṇo gāthameva vadati, atthaṃ pana na katheti, tasmā imāya gāthāya kiccaṃ deviyā apākaṭaṃ. Atha naṃ ‘‘kiṃ kathesi brāhmaṇā’’ti āha. Sopi ‘‘sallakkhitaṃ me’’ti vatvā puna ekadivasaṃ tatiyaṃ gāthamāha –
156.
156.
‘‘සොචයිස්සති මං කන්තා, ගාමෙ වසමනින්දිතා;
‘‘Socayissati maṃ kantā, gāme vasamaninditā;
කරිස්සති කිසං පණ්ඩුං, සාව සාඛා පරන්තප’’න්ති.
Karissati kisaṃ paṇḍuṃ, sāva sākhā parantapa’’nti.
තත්ථ සොචයිස්සතීති සොකුප්පාදනෙන සුක්ඛාපෙස්සති. කන්තාති ඉට්ඨභරියා. ගාමෙ වසන්ති බාරාණසියං වසන්තීති අධිප්පායො. අනින්දිතාති අගරහිතා උත්තමරූපධරා.
Tattha socayissatīti sokuppādanena sukkhāpessati. Kantāti iṭṭhabhariyā. Gāme vasanti bārāṇasiyaṃ vasantīti adhippāyo. Aninditāti agarahitā uttamarūpadharā.
පුනෙකදිවසං චතුත්ථං ගාථමාහ –
Punekadivasaṃ catutthaṃ gāthamāha –
157.
157.
‘‘තයා මං අසිතාපඞ්ගි, සිතානි භණිතානි ච;
‘‘Tayā maṃ asitāpaṅgi, sitāni bhaṇitāni ca;
කිසං පණ්ඩුං කරිස්සන්ති, සාව සාඛා පරන්තප’’න්ති.
Kisaṃ paṇḍuṃ karissanti, sāva sākhā parantapa’’nti.
තත්ථ තයා මං අසිතාපඞ්ගීති තයා මං අසිතා අපඞ්ගි. ඉදං වුත්තං හොති – භද්දෙ, අක්ඛිකොටිතො අඤ්ජනසලාකාය නීහරිත්වා අභිසඞ්ඛතඅසිතාපඞ්ගි තයා පවත්තිතානි මන්දහසිතානි ච මධුරභාසිතානි ච මං සා විස්සට්ඨසාඛා විරවමානා පරන්තපං විය කිසං පණ්ඩුං කරිස්සතීති. ප-කාරස්ස ව-කාරං කත්වා ‘‘වඞ්ගී’’තිපි පාඨොයෙව.
Tattha tayā maṃ asitāpaṅgīti tayā maṃ asitā apaṅgi. Idaṃ vuttaṃ hoti – bhadde, akkhikoṭito añjanasalākāya nīharitvā abhisaṅkhataasitāpaṅgi tayā pavattitāni mandahasitāni ca madhurabhāsitāni ca maṃ sā vissaṭṭhasākhā viravamānā parantapaṃ viya kisaṃ paṇḍuṃ karissatīti. Pa-kārassa va-kāraṃ katvā ‘‘vaṅgī’’tipi pāṭhoyeva.
අපරභාගෙ කුමාරො වයප්පත්තො අහොසි සොළසවස්සුද්දෙසිකො. අථ නං බ්රාහ්මණො යට්ඨිකොටිං ගාහාපෙත්වා න්හානතිත්ථං ගන්ත්වා අක්ඛීනි උම්මීලෙත්වා ඔලොකෙසි. කුමාරො ‘‘නනු ත්වං බ්රාහ්මණ, අන්ධො’’ති ආහ. සො ‘‘නාහං අන්ධො, ඉමිනා මෙ උපායෙන ජීවිතං රක්ඛාමී’’ති වත්වා ‘‘තව පිතරං ජානාසී’’ති ආහ. ‘‘අයං මෙ පිතා’’ති වුත්තෙ ‘‘නායං තව පිතා, පිතා පන තෙ බාරාණසිරාජා, අයං තුම්හාකං දාසො, සො මාතරි තෙ විප්පටිපජ්ජිත්වා ඉමස්මිං ඨානෙ තව පිතරං මාරෙත්වා නිඛණී’’ති අට්ඨීනි නීහරිත්වා දස්සෙසි. කුමාරස්ස බලවකොධො උප්පජ්ජි. අථ නං ‘‘ඉදානි කිං කරොමී’’ති පුච්ඡි. ‘‘යං තෙ ඉස්මිංයෙව තිත්ථෙ පිතු තෙන කතං, තං කරොහී’’ති සබ්බං පවත්තිං ආචික්ඛිත්වා කුමාරං කතිපාහං ථරුගණ්හනං සික්ඛාපෙසි. අථෙකදිවසං කුමාරො ඛග්ගඤ්ච න්හානසාටකඤ්ච ගහෙත්වා ‘‘න්හායිතුං ගච්ඡාම, තාතා’’ති ආහ. පරන්තපො ‘‘සාධූ’’ති තෙන සද්ධිං ගතො. අථස්ස න්හායිතුං ඔතිණ්ණකාලෙ දක්ඛිණහත්ථෙන අසිං, වාමහත්ථෙන චූළං ගහෙත්වා ‘‘ත්වං කිර ඉමස්මිංයෙව තිත්ථෙ මම පිතරං චූළාය ගහෙත්වා විරවන්තං මාරෙසි, අහම්පි තං තථෙව කරිස්සාමී’’ති ආහ. සො මරණභයභීතො පරිදෙවමානො ද්වෙ ගාථා අභාසි –
Aparabhāge kumāro vayappatto ahosi soḷasavassuddesiko. Atha naṃ brāhmaṇo yaṭṭhikoṭiṃ gāhāpetvā nhānatitthaṃ gantvā akkhīni ummīletvā olokesi. Kumāro ‘‘nanu tvaṃ brāhmaṇa, andho’’ti āha. So ‘‘nāhaṃ andho, iminā me upāyena jīvitaṃ rakkhāmī’’ti vatvā ‘‘tava pitaraṃ jānāsī’’ti āha. ‘‘Ayaṃ me pitā’’ti vutte ‘‘nāyaṃ tava pitā, pitā pana te bārāṇasirājā, ayaṃ tumhākaṃ dāso, so mātari te vippaṭipajjitvā imasmiṃ ṭhāne tava pitaraṃ māretvā nikhaṇī’’ti aṭṭhīni nīharitvā dassesi. Kumārassa balavakodho uppajji. Atha naṃ ‘‘idāni kiṃ karomī’’ti pucchi. ‘‘Yaṃ te ismiṃyeva titthe pitu tena kataṃ, taṃ karohī’’ti sabbaṃ pavattiṃ ācikkhitvā kumāraṃ katipāhaṃ tharugaṇhanaṃ sikkhāpesi. Athekadivasaṃ kumāro khaggañca nhānasāṭakañca gahetvā ‘‘nhāyituṃ gacchāma, tātā’’ti āha. Parantapo ‘‘sādhū’’ti tena saddhiṃ gato. Athassa nhāyituṃ otiṇṇakāle dakkhiṇahatthena asiṃ, vāmahatthena cūḷaṃ gahetvā ‘‘tvaṃ kira imasmiṃyeva titthe mama pitaraṃ cūḷāya gahetvā viravantaṃ māresi, ahampi taṃ tatheva karissāmī’’ti āha. So maraṇabhayabhīto paridevamāno dve gāthā abhāsi –
158.
158.
‘‘ආගමා නූන සො සද්දො, අසංසි නූන සො තව;
‘‘Āgamā nūna so saddo, asaṃsi nūna so tava;
අක්ඛාතං නූන තං තෙන, යො තං සාඛමකම්පයි.
Akkhātaṃ nūna taṃ tena, yo taṃ sākhamakampayi.
159.
159.
‘‘ඉදං ඛො තං සමාගම්ම, මම බාලස්ස චින්තිතං;
‘‘Idaṃ kho taṃ samāgamma, mama bālassa cintitaṃ;
තදා හි චලිතා සාඛා, මනුස්සෙන මිගෙන වා’’ති.
Tadā hi calitā sākhā, manussena migena vā’’ti.
තත්ථ ආගමාති සො සාඛසද්දො නූන තං ආගතො සම්පත්තො. අසංසි නූන සො තවාති සො සද්දො තව ආරොචෙසි මඤ්ඤෙ. අක්ඛාතං නූන තං තෙනාති යො සත්තො තදා තං සාඛං අකම්පයි, තෙන ‘‘එවං තෙ පිතා මාරිතො’’ති නූන තං කාරණං අක්ඛාතං. සමාගම්මාති සඞ්ගම්ම, සමාගතන්ති අත්ථො. යං මම බාලස්ස ‘‘තදා චලිතා සාඛා මනුස්සෙන මිගෙන වා, තතො මෙ භයං උප්පජ්ජිස්සතී’’ති චින්තිතං පරිවිතක්කිතං අහොසි, ඉදං තයා සද්ධිං සමාගතන්ති වුත්තං හොති.
Tattha āgamāti so sākhasaddo nūna taṃ āgato sampatto. Asaṃsi nūna so tavāti so saddo tava ārocesi maññe. Akkhātaṃ nūna taṃ tenāti yo satto tadā taṃ sākhaṃ akampayi, tena ‘‘evaṃ te pitā mārito’’ti nūna taṃ kāraṇaṃ akkhātaṃ. Samāgammāti saṅgamma, samāgatanti attho. Yaṃ mama bālassa ‘‘tadā calitā sākhā manussena migena vā, tato me bhayaṃ uppajjissatī’’ti cintitaṃ parivitakkitaṃ ahosi, idaṃ tayā saddhiṃ samāgatanti vuttaṃ hoti.
තතො කුමාරො ඔසානගාථමාහ –
Tato kumāro osānagāthamāha –
160.
160.
‘‘තථෙව ත්වං අවෙදෙසි, අවඤ්චි පිතරං මම;
‘‘Tatheva tvaṃ avedesi, avañci pitaraṃ mama;
හන්ත්වා සාඛාහි ඡාදෙන්තො, ආගමිස්සති මෙ භය’’න්ති.
Hantvā sākhāhi chādento, āgamissati me bhaya’’nti.
තත්ථ තථෙව ත්වං අවෙදෙසීති තථෙව ත්වං අඤ්ඤාසි. අවඤ්චි පිතරං මමාති ත්වං මම පිතරං ‘‘න්හායිතුං ගච්ඡාමා’’ති විස්සාසෙත්වා න්හායන්තං මාරෙත්වා ඛණ්ඩාඛණ්ඩිකං ඡින්දිත්වා නිඛණිත්වා ‘‘සචෙ කොචි ජානිස්සති, මය්හම්පි එවරූපං භයං ආගච්ඡිස්සතී’’ති වඤ්චෙසි, ඉදං ඛො පන මරණභයං ඉදානි තවාගතන්ති.
Tattha tatheva tvaṃ avedesīti tatheva tvaṃ aññāsi. Avañci pitaraṃ mamāti tvaṃ mama pitaraṃ ‘‘nhāyituṃ gacchāmā’’ti vissāsetvā nhāyantaṃ māretvā khaṇḍākhaṇḍikaṃ chinditvā nikhaṇitvā ‘‘sace koci jānissati, mayhampi evarūpaṃ bhayaṃ āgacchissatī’’ti vañcesi, idaṃ kho pana maraṇabhayaṃ idāni tavāgatanti.
ඉති තං වත්වා තත්ථෙව ජීවිතක්ඛයං පාපෙත්වා නිඛණිත්වා සාඛාහි පටිච්ඡාදෙත්වා ඛග්ගං ධොවිත්වා න්හත්වා පණ්ණසාලං ගන්ත්වා තස්ස මාරිතභාවං පුරොහිතස්ස කථෙත්වා මාතරං පරිභාසිත්වා ‘‘ඉධ කිං කරිස්සාමා’’ති තයො ජනා බාරාණසිමෙව අගමංසු. බොධිසත්තො කනිට්ඨස්ස ඔපරජ්ජං දත්වා දානාදීනි පුඤ්ඤානි කත්වා සග්ගපදං පූරෙසි.
Iti taṃ vatvā tattheva jīvitakkhayaṃ pāpetvā nikhaṇitvā sākhāhi paṭicchādetvā khaggaṃ dhovitvā nhatvā paṇṇasālaṃ gantvā tassa māritabhāvaṃ purohitassa kathetvā mātaraṃ paribhāsitvā ‘‘idha kiṃ karissāmā’’ti tayo janā bārāṇasimeva agamaṃsu. Bodhisatto kaniṭṭhassa oparajjaṃ datvā dānādīni puññāni katvā saggapadaṃ pūresi.
සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා සච්චානි පකාසෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා පිතුරාජා දෙවදත්තො අහොසි, පුරොහිතො ආනන්දො, පුත්තරාජා පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā piturājā devadatto ahosi, purohito ānando, puttarājā pana ahameva ahosi’’nti.
පරන්තපජාතකවණ්ණනා එකාදසමා.
Parantapajātakavaṇṇanā ekādasamā.
ගන්ධාරවග්ගො දුතියො.
Gandhāravaggo dutiyo.
ජාතකුද්දානං –
Jātakuddānaṃ –
කුක්කු මනොජ සුතනො, ගිජ්ඣ දබ්භපුප්ඵ පණ්ණකො;
Kukku manoja sutano, gijjha dabbhapuppha paṇṇako;
සත්තුභස්ත අට්ඨිසෙනො, කපි බකබ්රහ්මා දස.
Sattubhasta aṭṭhiseno, kapi bakabrahmā dasa.
ගන්ධාරො මහාකපි ච, කුම්භකාරො දළ්හධම්මො;
Gandhāro mahākapi ca, kumbhakāro daḷhadhammo;
සොමදත්තො සුසීමො ච, කොටසිම්බලි ධූමකාරී;
Somadatto susīmo ca, koṭasimbali dhūmakārī;
ජාගරො කුම්මාසපිණ්ඩො, පරන්තපා එකාදස.
Jāgaro kummāsapiṇḍo, parantapā ekādasa.
සත්තකනිපාතවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
Sattakanipātavaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
තිපිටක (මූල) • Tipiṭaka (Mūla) / සුත්තපිටක • Suttapiṭaka / ඛුද්දකනිකාය • Khuddakanikāya / ජාතකපාළි • Jātakapāḷi / 416. පරන්තපජාතකං • 416. Parantapajātakaṃ