Library / Tipiṭaka / တိပိဋက • Tipiṭaka / ပဉ္စပကရဏ-အဋ္ဌကထာ • Pañcapakaraṇa-aṭṭhakathā

    ၁. ကုသလတ္တိကဝဏ္ဏနာ

    1. Kusalattikavaṇṇanā

    ၁. ပဋိစ္စဝာရဝဏ္ဏနာ

    1. Paṭiccavāravaṇṇanā

    ၁. ပစ္စယာနုလောမံ

    1. Paccayānulomaṃ

    (၁.) ဝိဘင္ဂဝာရော

    (1.) Vibhaṅgavāro

    ၅၃. ဣဒာနိ ယာ ဧတာ ပဏ္ဏတ္တိဝာရေ ကုသလတ္တိကံ နိသ္သာယ ဟေတုပစ္စယာဒိဝသေန ဧကူနပညာသံ အာဒိံ ကတ္ဝာ နယမတ္တံ ဒသ္သေန္တေန အပရိမာဏာ ပုစ္ဆာ ဒသ္သိတာ။ တတ္ထ ကုသလာကုသလာဒီနံ သဟုပ္ပတ္တိယာ အဘာဝတော ယာ ပုစ္ဆာ ‘‘ကုသလံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ အကုသလော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဟေတုပစ္စယာ’’တိ ဧဝံ ဝိသ္သဇ္ဇနံ န လဘန္တိ။ တာ ပဟာယ ယာ ဝိသ္သဇ္ဇနံ လဘန္တိ, တာယေဝ ဝိသ္သဇ္ဇေတုံ အယံ ကုသလံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ ကုသလော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဟေတုပစ္စယာတိအာဒိနာ နယေန ပဋိစ္စဝာရသ္သ နိဒ္ဒေသဝာရော အာရဒ္ဓော။

    53. Idāni yā etā paṇṇattivāre kusalattikaṃ nissāya hetupaccayādivasena ekūnapaññāsaṃ ādiṃ katvā nayamattaṃ dassentena aparimāṇā pucchā dassitā. Tattha kusalākusalādīnaṃ sahuppattiyā abhāvato yā pucchā ‘‘kusalaṃ dhammaṃ paṭicca akusalo dhammo uppajjati hetupaccayā’’ti evaṃ vissajjanaṃ na labhanti. Tā pahāya yā vissajjanaṃ labhanti, tāyeva vissajjetuṃ ayaṃ kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjati hetupaccayātiādinā nayena paṭiccavārassa niddesavāro āraddho.

    တတ္ထ သိယာ – သစေ ဣမာ ဟေတုပစ္စယာဒိဝသေန ဧကူနပညာသံ ပုစ္ဆာ သဗ္ဗသော ဝိသ္သဇ္ဇနံ န လဘန္တိ, အထ ကသ္မာ ဒသ္သိတာ? နနု ယာ လဘန္တိ, တာယေဝ ဒသ္သေတဗ္ဗာတိ? အာမ, ဒသ္သေတဗ္ဗာ သိယုံ။ တထာ ဒသ္သိယမာနာ ပန သဗ္ဗေသု တိကဒုကပဋ္ဌာနာဒီသု ဧကေကသ္မိံ တိကေ, ဒုကေ, ဒုကတိကေ, တိကဒုကေ, တိကတိကေ, ဒုကဒုကေ စ သင္ခေပံ အကတ္ဝာ ဒသ္သေတဗ္ဗာယေဝ ဘဝေယ္ယုံ။ ကသ္မာ? ယသ္မာ ယာ ကုသလတ္တိကေ လဘန္တိ, န တာယေဝ ဝေဒနာတ္တိကာဒီသု။ ဓမ္မာနုလောမပစ္စနီယေ စ တိကပဋ္ဌာနေ ဝိတက္ကတ္တိကပီတိတ္တိကာနံ ဝိသ္သဇ္ဇနေ သဗ္ဗာပေတာ ဝိသ္သဇ္ဇနံ လဘန္တိ, တသ္မာ ဥက္ကဋ္ဌပရိစ္ဆေဒေန ဧကေကသ္မိံ တိကေ ယတ္တကာဟိ ပုစ္ဆာဟိ ဘဝိတဗ္ဗံ သဗ္ဗာ ကုသလတ္တိကေ ဒသ္သိတာ။ ဧဝံ ဒသ္သိတာသု ဟိ ယာ တတ္ထ ဝိသ္သဇ္ဇနံ န လဘန္တိ, တာ ပဟာယ ယာ လဘန္တိ, တာ ဝုစ္စမာနာ သက္ကာ သုခေန ဝိဇာနိတုန္တိ သုခေန ဝိဇာနနတ္ထံ သဗ္ဗာပိ ကုသလတ္တိကေ ဒသ္သိတာ။ ယာ ပနေတ္ထ ဝိသ္သဇ္ဇနံ န လဘန္တိ, တာ ပဟာယ ယာ လဘန္တိ, တာယေဝ ဝိသ္သဇ္ဇိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ။

    Tattha siyā – sace imā hetupaccayādivasena ekūnapaññāsaṃ pucchā sabbaso vissajjanaṃ na labhanti, atha kasmā dassitā? Nanu yā labhanti, tāyeva dassetabbāti? Āma, dassetabbā siyuṃ. Tathā dassiyamānā pana sabbesu tikadukapaṭṭhānādīsu ekekasmiṃ tike, duke, dukatike, tikaduke, tikatike, dukaduke ca saṅkhepaṃ akatvā dassetabbāyeva bhaveyyuṃ. Kasmā? Yasmā yā kusalattike labhanti, na tāyeva vedanāttikādīsu. Dhammānulomapaccanīye ca tikapaṭṭhāne vitakkattikapītittikānaṃ vissajjane sabbāpetā vissajjanaṃ labhanti, tasmā ukkaṭṭhaparicchedena ekekasmiṃ tike yattakāhi pucchāhi bhavitabbaṃ sabbā kusalattike dassitā. Evaṃ dassitāsu hi yā tattha vissajjanaṃ na labhanti, tā pahāya yā labhanti, tā vuccamānā sakkā sukhena vijānitunti sukhena vijānanatthaṃ sabbāpi kusalattike dassitā. Yā panettha vissajjanaṃ na labhanti, tā pahāya yā labhanti, tāyeva vissajjitāti veditabbā.

    တတ္ထ ကုသလံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စာတိ စတုဘူမကကုသလဓမ္မေသု ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒိဘေဒံ ဧကံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ ပဋိဂန္တ္ဝာ သဟုပ္ပတ္တိသင္ခာတေန သဒိသဘာဝေန ပတ္ဝာ, တေန သဒ္ဓိံ ဧကတော ဥပ္ပတ္တိဘာဝံ ဥပဂန္တ္ဝာတိ အတ္ထော။ ကုသလော ဓမ္မောတိ စတုဘူမကကုသလဓမ္မေသုယေဝ သညာက္ခန္ဓာဒိဘေဒော ဧကော ဓမ္မော။ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဥပ္ပာဒတော ယာဝ နိရောဓဂမနာ ဥဒ္ဓံ ပဇ္ဇတိ, နိဗ္ဗတ္တတီတိပိ အတ္ထော ။ အတ္တာနံ လဘတိ, ဥပ္ပာဒာဒယော တယောပိ ခဏေ ပာပုဏာတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ဟေတုပစ္စယာတိ ကုသလဟေတုနာ ဟေတုပစ္စယဘာဝံ သာဓေန္တေန။

    Tattha kusalaṃ dhammaṃ paṭiccāti catubhūmakakusaladhammesu vedanākkhandhādibhedaṃ ekaṃ dhammaṃ paṭicca paṭigantvā sahuppattisaṅkhātena sadisabhāvena patvā, tena saddhiṃ ekato uppattibhāvaṃ upagantvāti attho. Kusalo dhammoti catubhūmakakusaladhammesuyeva saññākkhandhādibhedo eko dhammo. Uppajjatīti uppādato yāva nirodhagamanā uddhaṃ pajjati, nibbattatītipi attho . Attānaṃ labhati, uppādādayo tayopi khaṇe pāpuṇātīti vuttaṃ hoti. Hetupaccayāti kusalahetunā hetupaccayabhāvaṃ sādhentena.

    ဧဝံ ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇေယ္ယာ’’တိ ပုစ္ဆာယ ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝိသ္သဇ္ဇနံ ဝတ္ဝာ ဣဒာနိ ယံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ ယော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တံ ဓမ္မံ ခန္ဓဝသေန ဒသ္သေတုံ ကုသလံ ဧကံ ခန္ဓန္တိအာဒိမာဟ။ တတ္ထ ဧကန္တိ ဝေဒနာဒီသု စတူသု ယံကိဉ္စိ ဧကံ။ တယော ခန္ဓာတိ ယော ယော ပစ္စယဘာဝေန ဂဟိတော, တံ တံ ဌပေတ္ဝာ အဝသေသာ တယော ခန္ဓာ။ တယော ခန္ဓေတိ ဝေဒနာဒီသု ယော ဧကော ခန္ဓော ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဂဟိတော, တံ ဌပေတ္ဝာ သေသေ တယော။ ဒ္ဝေ ခန္ဓေတိ ဝေဒနာသညာဒုကာဒီသု ဆသု ဒုကေသု ယေကေစိ ဒ္ဝေ ခန္ဓေ ပဋိစ္စ။ ဒ္ဝေ ခန္ဓာတိ ယေ ယေ ပစ္စယဘာဝေန ဂဟိတာ, တေ တေ ဌပေတ္ဝာ အဝသေသာ ဒ္ဝေ ခန္ဓာ ကုသလဟေတုနာ ဟေတုပစ္စယဘာဝံ သာဓေန္တေန ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ အတ္ထော။

    Evaṃ ‘‘uppajjeyyā’’ti pucchāya ‘‘uppajjatī’’ti vissajjanaṃ vatvā idāni yaṃ dhammaṃ paṭicca yo dhammo uppajjati, taṃ dhammaṃ khandhavasena dassetuṃ kusalaṃ ekaṃ khandhantiādimāha. Tattha ekanti vedanādīsu catūsu yaṃkiñci ekaṃ. Tayo khandhāti yo yo paccayabhāvena gahito, taṃ taṃ ṭhapetvā avasesā tayo khandhā. Tayo khandheti vedanādīsu yo eko khandho uppajjatīti gahito, taṃ ṭhapetvā sese tayo. Dve khandheti vedanāsaññādukādīsu chasu dukesu yekeci dve khandhe paṭicca. Dve khandhāti ye ye paccayabhāvena gahitā, te te ṭhapetvā avasesā dve khandhā kusalahetunā hetupaccayabhāvaṃ sādhentena uppajjantīti attho.

    ယသ္မာ ပန ဧကော ခန္ဓော ဧကသ္သေဝ ဒ္ဝိန္နံယေဝ ဝာ, ဒ္ဝေ ဝာ ပန ဧကသ္သေဝ ပစ္စယော နာမ နတ္ထိ, တသ္မာ ‘‘ဧကံ ခန္ဓံ ပဋိစ္စ ဧကော ခန္ဓော, ဧကံ ခန္ဓံ ပဋိစ္စ ဒ္ဝေ ခန္ဓာ, ဒ္ဝေ ခန္ဓေ ပဋိစ္စ ဧကော ခန္ဓော’’တိ န ဝုတ္တံ။ ကုသလံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ အဗ္ယာကတော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတီတိအာဒီသုပိ ဝုတ္တနယေနေဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော။ စိတ္တသမုဋ္ဌာနံ ရူပန္တိ ဣဒံ ပဋိစ္စတ္ထသ္သ သဟဇာတတ္ထတ္တာ ယံ ကုသလေန သဟဇာတဉ္စေဝ ဟေတုပစ္စယဉ္စ လဘတိ, တံ ဒသ္သေတုံ ဝုတ္တံ။ ပရတောပိ ဧဝရူပေသု ဌာနေသု အယမေဝ နယော။

    Yasmā pana eko khandho ekasseva dvinnaṃyeva vā, dve vā pana ekasseva paccayo nāma natthi, tasmā ‘‘ekaṃ khandhaṃ paṭicca eko khandho, ekaṃ khandhaṃ paṭicca dve khandhā, dve khandhe paṭicca eko khandho’’ti na vuttaṃ. Kusalaṃ dhammaṃ paṭicca abyākato dhammo uppajjatītiādīsupi vuttanayeneva attho veditabbo. Cittasamuṭṭhānaṃ rūpanti idaṃ paṭiccatthassa sahajātatthattā yaṃ kusalena sahajātañceva hetupaccayañca labhati, taṃ dassetuṃ vuttaṃ. Paratopi evarūpesu ṭhānesu ayameva nayo.

    ဝိပာကာဗ္ယာကတံ ကိရိယာဗ္ယာကတန္တိ ဧတ္ထ ဟေတုပစ္စယာဘာဝတော အဟေတုကံ, ရူပေန သဒ္ဓိံ အနုပ္ပတ္တိတော အာရုပ္ပဝိပာကဉ္စ န ဂဟေတဗ္ဗံ။ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေတိ ကဋတ္တာရူပသင္ခာတသ္သ အဗ္ယာကတသ္သ အဗ္ယာကတံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပတ္တိဒသ္သနတ္ထံ ဝုတ္တံ။ ဝိပာကာဗ္ယာကတန္တိ တသ္မိံ ခဏေ ဝိဇ္ဇမာနာဗ္ယာကတဝသေန ဝုတ္တံ။ ခန္ဓေ ပဋိစ္စ ဝတ္ထု, ဝတ္ထုံ ပဋိစ္စ ခန္ဓာတိ ဣဒံ ကဋတ္တာရူပဂ္ဂဟဏေန ဝတ္ထုမ္ဟိ ဂဟိတေပိ ဝတ္ထုံ ပဋိစ္စ ခန္ဓာနံ ဥပ္ပတ္တိဒသ္သနတ္ထံ ဝုတ္တံ။

    Vipākābyākataṃ kiriyābyākatanti ettha hetupaccayābhāvato ahetukaṃ, rūpena saddhiṃ anuppattito āruppavipākañca na gahetabbaṃ. Paṭisandhikkhaṇeti kaṭattārūpasaṅkhātassa abyākatassa abyākataṃ paṭicca uppattidassanatthaṃ vuttaṃ. Vipākābyākatanti tasmiṃ khaṇe vijjamānābyākatavasena vuttaṃ. Khandhe paṭicca vatthu, vatthuṃ paṭicca khandhāti idaṃ kaṭattārūpaggahaṇena vatthumhi gahitepi vatthuṃ paṭicca khandhānaṃ uppattidassanatthaṃ vuttaṃ.

    ဧကံ မဟာဘူတန္တိအာဒိ ရူပာဗ္ယာကတံ ပဋိစ္စ ရူပာဗ္ယာကတသ္သ ဥပ္ပတ္တိဒသ္သနတ္ထံ ဝုတ္တံ။ ဧကံ ခန္ဓန္တိအာဒီသု ဝုတ္တနယေနေဝ ပနေတ္ထ အတ္ထယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ ဧဝံ ရူပာဗ္ယာကတမ္ဟိ ဘူတေ ပဋိစ္စ ဘူတာနံ ဥပ္ပတ္တိံ ဝတ္ဝာ ဣဒာနိ ဘူတေ ပဋိစ္စ ဥပာဒာရူပာနံ ဥပ္ပတ္တိံ ဒသ္သေတုံ မဟာဘူတေ ပဋိစ္စ စိတ္တသမုဋ္ဌာနန္တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ဧဝံ သန္တေ ဥပာဒာရူပန္တိ ဧတ္တကမေဝ ဝတ္တဗ္ဗံ, ဣတရဒ္ဝယံ ကသ္မာ ဝုတ္တန္တိ? မဟာဘူတေပိ ပဋိစ္စ ဥပ္ပတ္တိဒသ္သနတ္ထံ။ ယဉ္ဟိ ဟေဋ္ဌာ ‘‘စိတ္တသမုဋ္ဌာနဉ္စ ရူပံ ကဋတ္တာ စ ရူပ’’န္တိ ဒသ္သိတံ, တံ န ကေဝလံ ခန္ဓေယေဝ စ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, မဟာဘူတေပိ ပန ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဒသ္သနတ္ထမိဒံ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ တတ္ထ စိတ္တသမုဋ္ဌာနံ ပဝတ္တေယေဝ, ကဋတ္တာရူပံ ပဋိသန္ဓိယမ္ပိ။ ဥပာဒာရူပန္တိ တသ္သေဝ ဥဘယသ္သ ဝိသေသနံ။

    Ekaṃ mahābhūtantiādi rūpābyākataṃ paṭicca rūpābyākatassa uppattidassanatthaṃ vuttaṃ. Ekaṃ khandhantiādīsu vuttanayeneva panettha atthayojanā veditabbā. Evaṃ rūpābyākatamhi bhūte paṭicca bhūtānaṃ uppattiṃ vatvā idāni bhūte paṭicca upādārūpānaṃ uppattiṃ dassetuṃ mahābhūtepaṭicca cittasamuṭṭhānantiādi vuttaṃ. Evaṃ sante upādārūpanti ettakameva vattabbaṃ, itaradvayaṃ kasmā vuttanti? Mahābhūtepi paṭicca uppattidassanatthaṃ. Yañhi heṭṭhā ‘‘cittasamuṭṭhānañca rūpaṃ kaṭattā ca rūpa’’nti dassitaṃ, taṃ na kevalaṃ khandheyeva ca paṭicca uppajjati, mahābhūtepi pana paṭicca uppajjatīti dassanatthamidaṃ vuttanti veditabbaṃ. Tattha cittasamuṭṭhānaṃ pavatteyeva, kaṭattārūpaṃ paṭisandhiyampi. Upādārūpanti tasseva ubhayassa visesanaṃ.

    ကုသလေ ခန္ဓေ စ မဟာဘူတေ စ ပဋိစ္စာတိ ဧတ္ထ စိတ္တသမုဋ္ဌာနာဝ မဟာဘူတာ ဂဟိတာ။ စိတ္တသမုဋ္ဌာနံ ရူပန္တိ ဧတ္ထ ပန ဘူတရူပမ္ပိ ဥပာဒာရူပမ္ပိ ဂဟိတံ။ ‘‘ဧကံ မဟာဘူတံ ပဋိစ္စ တယော မဟာဘူတာ’’တိအာဒိနာ နယေန ဟိ ဘူတရူပမ္ပိ ခန္ဓေ စ မဟာဘူတေ စ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ။ မဟာဘူတေ ပဋိစ္စ ဥပာဒာရူပန္တိ ဝုတ္တနယေန ဥပာဒာရူပမ္ပိ။ အကုသလဉ္စ အဗ္ယာကတဉ္စာတိ ပဉ္ဟာဝိသ္သဇ္ဇနေသုပိ ဧသေဝ နယော။ ဧဝံ ဟေတုပစ္စယေ နဝ ပုစ္ဆာ ဝိသ္သဇ္ဇိတာ။ ဧတာယေဝ ဟိ ဧတ္ထ လဗ္ဘန္တိ, သေသာ စတ္တာလီသ မောဃပုစ္ဆာတိ န ဝိသ္သဇ္ဇိတာ။ ဣမိနာ ဥပာယေန အာရမ္မဏပစ္စယာဒီသုပိ ပုစ္ဆာဝိသ္သဇ္ဇနာနံ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော။ တတ္ထ တတ္ထ ပန ဝိစာရေတဗ္ဗယုတ္တကမေဝ ဝိစာရယိသ္သာမ။

    Kusale khandhe ca mahābhūte ca paṭiccāti ettha cittasamuṭṭhānāva mahābhūtā gahitā. Cittasamuṭṭhānaṃ rūpanti ettha pana bhūtarūpampi upādārūpampi gahitaṃ. ‘‘Ekaṃ mahābhūtaṃ paṭicca tayo mahābhūtā’’tiādinā nayena hi bhūtarūpampi khandhe ca mahābhūte ca paṭicca uppajjati. Mahābhūte paṭicca upādārūpanti vuttanayena upādārūpampi. Akusalañca abyākatañcāti pañhāvissajjanesupi eseva nayo. Evaṃ hetupaccaye nava pucchā vissajjitā. Etāyeva hi ettha labbhanti, sesā cattālīsa moghapucchāti na vissajjitā. Iminā upāyena ārammaṇapaccayādīsupi pucchāvissajjanānaṃ attho veditabbo. Tattha tattha pana vicāretabbayuttakameva vicārayissāma.

    ၅၄. အာရမ္မဏပစ္စယေ တာဝ ရူပသ္သ အာရမ္မဏပစ္စယဝသေန အနုပ္ပတ္တိတော တာသု နဝသု ရူပမိသ္သကာ ပဟာယ တိသ္သောဝ ပုစ္ဆာ ဝိသ္သဇ္ဇိတာ။ တေနေဝ စ ကာရဏေန ‘‘ဝတ္ထုံ ပဋိစ္စ ခန္ဓာ’’တိ ဝတ္ဝာ ‘‘ခန္ဓေ ပဋိစ္စ ဝတ္ထူ’’တိ န ဝုတ္တံ။ န ဟိ တံ အာရမ္မဏပစ္စယေန ဥပ္ပဇ္ဇတိ။

    54. Ārammaṇapaccaye tāva rūpassa ārammaṇapaccayavasena anuppattito tāsu navasu rūpamissakā pahāya tissova pucchā vissajjitā. Teneva ca kāraṇena ‘‘vatthuṃ paṭicca khandhā’’ti vatvā ‘‘khandhe paṭicca vatthū’’ti na vuttaṃ. Na hi taṃ ārammaṇapaccayena uppajjati.

    ၅၅. အဓိပတိပစ္စယေ ဝိပာကာဗ္ယာကတန္တိ လောကုတ္တရမေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ။ တေနေဝေတ္ထ ‘‘ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ’’တိ န ဂဟိတံ။ သေသံ ဟေတုပစ္စယသဒိသမေဝ။

    55. Adhipatipaccaye vipākābyākatanti lokuttarameva sandhāya vuttaṃ. Tenevettha ‘‘paṭisandhikkhaṇe’’ti na gahitaṃ. Sesaṃ hetupaccayasadisameva.

    ၅၆. အနန္တရသမန္တရေသုပိ ရူပံ န လဗ္ဘတီတိ အာရမ္မဏပစ္စယေ ဝိယ တိသ္သောဝ ပုစ္ဆာ။

    56. Anantarasamantaresupi rūpaṃ na labbhatīti ārammaṇapaccaye viya tissova pucchā.

    ၅၇. သဟဇာတပစ္စယေ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေတိ ပဉ္စဝောကာရေ ပဋိသန္ဓိဝသေန ဝုတ္တံ။ ဟေဋ္ဌာ ပန ပစ္စယဝိဘင္ဂေ ‘‘ဩက္ကန္တိက္ခဏေ’’တိ အာဂတံ တမ္ပိ ဣမိနာ သဒ္ဓိံ အတ္ထတော ဧကံ, ဗ္ယဉ္ဇနမတ္တမေဝ ဟေတ္ထ နာနန္တိ။ အပိစ ‘‘တိဏ္ဏံ သန္နိပာတာ ဂဗ္ဘသ္သ အဝက္ကန္တိ ဟောတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၄၀၈) ဝစနတော ဩက္ကန္တီတိ ပဉ္စဝောကာရပဋိသန္ဓိယာဝေတံ နာမံ။ ပဋိသန္ဓီတိ သဗ္ဗဘဝသာဓာရဏံ။ ဣဓ ပန ‘‘ကဋတ္တာ စ ရူပ’’န္တိအာဒိဝစနတော ပဉ္စဝောကာရပဋိသန္ဓိယေဝ အဓိပ္ပေတာ။ သာ ဟိ ရူပသ္သပိ အရူပသ္သပိ ပစ္စယဘာဝဉ္စေဝ ပစ္စယုပ္ပန္နဘာဝဉ္စ သင္ဂဏ္ဟာတိ, တသ္မာ ပရိပုဏ္ဏဝိသ္သဇ္ဇနာ ဟောတီတိ ဂဟိတာ။ ဗာဟိရံ ဧကံ မဟာဘူတန္တိ အနိန္ဒ္ရိယဗဒ္ဓေသု ပထဝီပာသာဏာဒီသု မဟာဘူတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ။ ပစ္စယဝိဘင္ဂဝာရသ္မိဉ္ဟိ စတ္တာရော မဟာဘူတာတိ အဇ္ဈတ္တိကဉ္စ ဗာဟိရဉ္စ ဧကတော ကတ္ဝာ ဂဟိတံ။ သင္ခေပဒေသနာ ဟိ သာ။ အယံ ပန ဝိတ္ထာရဒေသနာ, တသ္မာ သဗ္ဗံ ဝိဘဇိတ္ဝာ ဒသ္သေန္တော ‘‘ဗာဟိရံ ဧကံ မဟာဘူတ’’န္တိအာဒိမာဟ။ အသညသတ္တာနံ ဧကံ မဟာဘူတံ ပဋိစ္စာတိ ဒ္ဝိသန္တတိသမုဋ္ဌာနဘူတဝသေန ဝုတ္တံ။ မဟာဘူတေ ပဋိစ္စ ကဋတ္တာရူပန္တိ ဣဒံ ပန ကမ္မသမုဋ္ဌာနဝသေနေဝ ဝုတ္တံ။ ဥပာဒာရူပန္တိ ဥတုသမုဋ္ဌာနဝသေနေဝ။

    57. Sahajātapaccaye paṭisandhikkhaṇeti pañcavokāre paṭisandhivasena vuttaṃ. Heṭṭhā pana paccayavibhaṅge ‘‘okkantikkhaṇe’’ti āgataṃ tampi iminā saddhiṃ atthato ekaṃ, byañjanamattameva hettha nānanti. Apica ‘‘tiṇṇaṃ sannipātā gabbhassa avakkanti hotī’’ti (ma. ni. 1.408) vacanato okkantīti pañcavokārapaṭisandhiyāvetaṃ nāmaṃ. Paṭisandhīti sabbabhavasādhāraṇaṃ. Idha pana ‘‘kaṭattā ca rūpa’’ntiādivacanato pañcavokārapaṭisandhiyeva adhippetā. Sā hi rūpassapi arūpassapi paccayabhāvañceva paccayuppannabhāvañca saṅgaṇhāti, tasmā paripuṇṇavissajjanā hotīti gahitā. Bāhiraṃ ekaṃ mahābhūtanti anindriyabaddhesu pathavīpāsāṇādīsu mahābhūtaṃ sandhāya vuttaṃ. Paccayavibhaṅgavārasmiñhi cattāro mahābhūtāti ajjhattikañca bāhirañca ekato katvā gahitaṃ. Saṅkhepadesanā hi sā. Ayaṃ pana vitthāradesanā, tasmā sabbaṃ vibhajitvā dassento ‘‘bāhiraṃ ekaṃ mahābhūta’’ntiādimāha. Asaññasattānaṃ ekaṃ mahābhūtaṃ paṭiccāti dvisantatisamuṭṭhānabhūtavasena vuttaṃ. Mahābhūte paṭicca kaṭattārūpanti idaṃ pana kammasamuṭṭhānavaseneva vuttaṃ. Upādārūpanti utusamuṭṭhānavaseneva.

    ၅၈. အညမညပစ္စယေ ခန္ဓေ ပဋိစ္စ ဝတ္ထု, ဝတ္ထုံ ပဋိစ္စ ခန္ဓာတိ စတုန္နမ္ပိ ခန္ဓာနံ ဧကတော ဝတ္ထုနာ အညမညပစ္စယတံ ဒသ္သေတုံ ဝုတ္တံ။

    58. Aññamaññapaccaye khandhe paṭicca vatthu, vatthuṃ paṭicca khandhāti catunnampi khandhānaṃ ekato vatthunā aññamaññapaccayataṃ dassetuṃ vuttaṃ.

    ၅၉. နိသ္သယပစ္စယေ ယသ္မာ ပဋိစ္စတ္ထော နာမ သဟဇာတတ္ထော, တသ္မာ ယာ ဟေဋ္ဌာ ပစ္စယဝိဘင္ဂဝာရေ စက္ခာယတနာဒီနံ နိသ္သယပစ္စယတာ ဒသ္သိတာ, န သာ ဂဟိတာ။ စက္ခာယတနာဒီနိ ဟိ ပုရေဇာတာနိ ဟုတ္ဝာ ပစ္စယာ ဟောန္တိ, ဣဓ သဟဇာတမေဝ လဗ္ဘတိ။ တေနေဝ ဝုတ္တံ – ‘‘နိသ္သယပစ္စယော သဟဇာတပစ္စယသဒိသော’’တိ။

    59. Nissayapaccaye yasmā paṭiccattho nāma sahajātattho, tasmā yā heṭṭhā paccayavibhaṅgavāre cakkhāyatanādīnaṃ nissayapaccayatā dassitā, na sā gahitā. Cakkhāyatanādīni hi purejātāni hutvā paccayā honti, idha sahajātameva labbhati. Teneva vuttaṃ – ‘‘nissayapaccayo sahajātapaccayasadiso’’ti.

    ၆၀. ဥပနိသ္သယပစ္စယေ ရူပသ္သ ဥပနိသ္သယပစ္စယာဘာဝာ တီဏေဝ ဝိသ္သဇ္ဇနာနိ လဗ္ဘန္တိ, တေန ဝုတ္တံ ‘‘အာရမ္မဏပစ္စယသဒိသ’’န္တိ။ တတ္ထ ကိဉ္စာပိ န သဗ္ဗေ ကုသလာကုသလာဗ္ယာကတာ အာရမ္မဏူပနိသ္သယံ လဘန္တိ, ယေ ပန လဘန္တိ, တေသံ ဝသေနေတံ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။

    60. Upanissayapaccaye rūpassa upanissayapaccayābhāvā tīṇeva vissajjanāni labbhanti, tena vuttaṃ ‘‘ārammaṇapaccayasadisa’’nti. Tattha kiñcāpi na sabbe kusalākusalābyākatā ārammaṇūpanissayaṃ labhanti, ye pana labhanti, tesaṃ vasenetaṃ vuttanti veditabbaṃ.

    ၆၁. ပုရေဇာတပစ္စယေ ဝတ္ထုံ ပုရေဇာတပစ္စယာတိ ဝတ္ထုံ ပဋိစ္စ ဝတ္ထုနာ ပုရေဇာတပစ္စယတံ သာဓေန္တေန ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ အတ္ထော။ ဝိပာကာဗ္ယာကတံ ဧကံ ခန္ဓန္တိ ဧတ္ထ ယံ ဝိပာကာဗ္ယာကတသ္သ ဝတ္ထု ဩက္ကန္တိက္ခဏေ သဟဇာတပစ္စယော ဟောတိ, တံ ပုရေဇာတပစ္စယဘာဇနိယတ္တာ ဣဓ န ဂဟေတဗ္ဗံ။ ယေပိ ကုသလာဒယော အာရုပ္ပေ ပုရေဇာတပစ္စယံ န လဘန္တိ, တေပိ ပုရေဇာတပစ္စယဘာဇနိယတောယေဝ ဣဓ န ဂဟေတဗ္ဗာ။ အာရမ္မဏံ ပန နိယမတော ပုရေဇာတပစ္စယဘာဝံ န လဘတိ။ ရူပာယတနာဒီနိ ဟိ စက္ခုဝိညာဏာဒီနံယေဝ ပုရေဇာတပစ္စယတံ သာဓေန္တိ, မနောဝိညာဏဓာတုယာ အတီတာနာဂတာနိပိ အာရမ္မဏံ ဟောန္တိယေဝ။ တသ္မာ ဣဓ န ဂဟိတံ။ ခန္ဓဝသေန ဟိ အယံ ဒေသနာ, န ဝိညာဏဓာတုဝသေန။ ‘‘ဝိပာကာဗ္ယာကတံ ဧကံ ခန္ဓ’’န္တိ ဒေသနာယ စ သဗ္ဗာပိ ဝိညာဏဓာတုယော ဂဟိတာ, န စက္ခုဝိညာဏဓာတုအာဒယော ဧဝာတိ။

    61. Purejātapaccaye vatthuṃ purejātapaccayāti vatthuṃ paṭicca vatthunā purejātapaccayataṃ sādhentena uppajjantīti attho. Vipākābyākataṃ ekaṃ khandhanti ettha yaṃ vipākābyākatassa vatthu okkantikkhaṇe sahajātapaccayo hoti, taṃ purejātapaccayabhājaniyattā idha na gahetabbaṃ. Yepi kusalādayo āruppe purejātapaccayaṃ na labhanti, tepi purejātapaccayabhājaniyatoyeva idha na gahetabbā. Ārammaṇaṃ pana niyamato purejātapaccayabhāvaṃ na labhati. Rūpāyatanādīni hi cakkhuviññāṇādīnaṃyeva purejātapaccayataṃ sādhenti, manoviññāṇadhātuyā atītānāgatānipi ārammaṇaṃ hontiyeva. Tasmā idha na gahitaṃ. Khandhavasena hi ayaṃ desanā, na viññāṇadhātuvasena. ‘‘Vipākābyākataṃ ekaṃ khandha’’nti desanāya ca sabbāpi viññāṇadhātuyo gahitā, na cakkhuviññāṇadhātuādayo evāti.

    ပစ္ဆာဇာတော ကုသလာကုသလာနံ ပစ္စယော န ဟောတိ, အဗ္ယာကတသ္သပိ ဥပတ္ထမ္ဘကောဝ န ဇနကော, တသ္မာ ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇတိ ပစ္ဆာဇာတပစ္စယာ’’တိ ဧဝံ ဝတ္တဗ္ဗော ဧကဓမ္မောပိ နတ္ထီတိ ပစ္ဆာဇာတပစ္စယဝသေန ဝိသ္သဇ္ဇနံ န ကတံ။

    Pacchājāto kusalākusalānaṃ paccayo na hoti, abyākatassapi upatthambhakova na janako, tasmā ‘‘uppajjati pacchājātapaccayā’’ti evaṃ vattabbo ekadhammopi natthīti pacchājātapaccayavasena vissajjanaṃ na kataṃ.

    ၆၂. အာသေဝနပစ္စယေ ကာမံ သဗ္ဗာ ကိရိယာ အာသေဝနပစ္စယံ န လဘန္တိ, လဗ္ဘမာနဝသေန ပန ‘‘ကိရိယာဗ္ယာကတ’’န္တိ ဝုတ္တံ။ တသ္မာ ဇဝနကိရိယာဝေတ္ထ ဂဟိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ။

    62. Āsevanapaccaye kāmaṃ sabbā kiriyā āsevanapaccayaṃ na labhanti, labbhamānavasena pana ‘‘kiriyābyākata’’nti vuttaṃ. Tasmā javanakiriyāvettha gahitāti veditabbā.

    ၆၃. ကမ္မပစ္စယေ ကုသလာကုသလေသု ဧကက္ခဏိကော ကမ္မပစ္စယော ဝေဒိတဗ္ဗော, တထာ ကိရိယာဗ္ယာကတေ။ ဝိပာကာဗ္ယာကတေ ပန နာနာက္ခဏိကောပိ, တထာ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ မဟာဘူတာနံ။ စိတ္တသမုဋ္ဌာနာနံ ပန ဧကက္ခဏိကော။ ကဋတ္တာရူပာနံ နာနာက္ခဏိကောဝ တထာ အသညသတ္တရူပာနံ။ ကဋတ္တာရူပံ ပနေတ္ထ ဇီဝိတိန္ဒ္ရိယံ။ သေသံ န ဧကန္တတော ကမ္မသမုဋ္ဌာနတ္တာ ဥပာဒာရူပန္တိ ဝုတ္တံ။ ဧဝံ သန္တေပိ ဣဓ ကမ္မသမုဋ္ဌာနမေဝ အဓိပ္ပေတံ။

    63. Kammapaccaye kusalākusalesu ekakkhaṇiko kammapaccayo veditabbo, tathā kiriyābyākate. Vipākābyākate pana nānākkhaṇikopi, tathā paṭisandhikkhaṇe mahābhūtānaṃ. Cittasamuṭṭhānānaṃ pana ekakkhaṇiko. Kaṭattārūpānaṃ nānākkhaṇikova tathā asaññasattarūpānaṃ. Kaṭattārūpaṃ panettha jīvitindriyaṃ. Sesaṃ na ekantato kammasamuṭṭhānattā upādārūpanti vuttaṃ. Evaṃ santepi idha kammasamuṭṭhānameva adhippetaṃ.

    ၆၄. ဝိပာကပစ္စယေ ကုသလာကုသလံ ကိရိယဉ္စ န လဗ္ဘတီတိ အဗ္ယာကတဝသေနေဝ ဝိသ္သဇ္ဇနံ ကတံ။ စိတ္တသမုဋ္ဌာနန္တိ ဝိပာကစိတ္တသမုဋ္ဌာနမေဝ။ ကဋတ္တာရူပန္တိ ယထာလာဘဝသေန ဣန္ဒ္ရိယရူပဉ္စ ဝတ္ထုရူပဉ္စ။ ဥပာဒာရူပန္တိ တဒဝသေသံ တသ္မိံ သမယေ ဝိဇ္ဇမာနကံ ဥပာဒာရူပံ။

    64. Vipākapaccaye kusalākusalaṃ kiriyañca na labbhatīti abyākatavaseneva vissajjanaṃ kataṃ. Cittasamuṭṭhānanti vipākacittasamuṭṭhānameva. Kaṭattārūpanti yathālābhavasena indriyarūpañca vatthurūpañca. Upādārūpanti tadavasesaṃ tasmiṃ samaye vijjamānakaṃ upādārūpaṃ.

    ၆၅. အာဟာရပစ္စယေ သဗ္ဗေသမ္ပိ ကုသလာဒီနံ ခန္ဓာနံ စိတ္တသမုဋ္ဌာနရူပသ္သ စ အရူပာဟာရဝသေန ဥပ္ပတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ, တထာ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ မဟာဘူတာနံ။ စိတ္တသမုဋ္ဌာနန္တိ ဘဝင္ဂာဒိစိတ္တသမုဋ္ဌာနံ။ အာဟာရသမုဋ္ဌာနန္တိ ကဗဠီကာရာဟာရသမုဋ္ဌာနံ ။ စိတ္တသမုဋ္ဌာနန္တိ ကုသလာကုသလစိတ္တသမုဋ္ဌာနမေဝ။ ပစ္စယဝိဘင္ဂဝာရေ အာဟာရပဋိပာဋိယာ ပဌမံ ကဗဠီကာရော အာဟာရော ဒသ္သိတော, ဣဓ ပန ကုသလံ ဓမ္မန္တိ ပုစ္ဆာဝသေန ပဌမံ အရူပာဟာရာ ဒသ္သိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ။

    65. Āhārapaccaye sabbesampi kusalādīnaṃ khandhānaṃ cittasamuṭṭhānarūpassa ca arūpāhāravasena uppatti veditabbā, tathā paṭisandhikkhaṇe mahābhūtānaṃ. Cittasamuṭṭhānanti bhavaṅgādicittasamuṭṭhānaṃ. Āhārasamuṭṭhānanti kabaḷīkārāhārasamuṭṭhānaṃ . Cittasamuṭṭhānanti kusalākusalacittasamuṭṭhānameva. Paccayavibhaṅgavāre āhārapaṭipāṭiyā paṭhamaṃ kabaḷīkāro āhāro dassito, idha pana kusalaṃ dhammanti pucchāvasena paṭhamaṃ arūpāhārā dassitāti veditabbā.

    ၆၆. ဣန္ဒ္ရိယပစ္စယေ ပစ္စယဝိဘင္ဂေ ဣန္ဒ္ရိယပဋိပာဋိယာ ပဌမံ စက္ခုန္ဒ္ရိယာဒီနိ ဒသ္သိတာနိ, ဣဓ ပန ကုသလာဒိပုစ္ဆာဝသေန ပဌမံ အရူပိန္ဒ္ရိယာနံ ပစ္စယတာ ဒသ္သိတာ။ တတ္ထ ကုသလာဒီသု ယထာလာဘဝသေန အရူပိန္ဒ္ရိယာ ဂဟေတဗ္ဗာ။ အသညသတ္တာနံ ဘူတရူပေသုပိ ဇီဝိတိန္ဒ္ရိယန္တိ။

    66. Indriyapaccaye paccayavibhaṅge indriyapaṭipāṭiyā paṭhamaṃ cakkhundriyādīni dassitāni, idha pana kusalādipucchāvasena paṭhamaṃ arūpindriyānaṃ paccayatā dassitā. Tattha kusalādīsu yathālābhavasena arūpindriyā gahetabbā. Asaññasattānaṃ bhūtarūpesupi jīvitindriyanti.

    ၆၇. ဈာနမဂ္ဂပစ္စယေသု ဟေတုပစ္စယသဒိသမေဝ ဝိသ္သဇ္ဇနံ, တေနေဝေတ္ထ ‘‘ဟေတုပစ္စယသဒိသ’’န္တိ ဝုတ္တံ။

    67. Jhānamaggapaccayesu hetupaccayasadisameva vissajjanaṃ, tenevettha ‘‘hetupaccayasadisa’’nti vuttaṃ.

    ၆၈. သမ္ပယုတ္တပစ္စယေ ဝိသ္သဇ္ဇနံ အာရမ္မဏပစ္စယဂတိကံ, တေနေဝေတ္ထ ‘‘အာရမ္မဏပစ္စယသဒိသ’’န္တိ ဝုတ္တံ။

    68. Sampayuttapaccaye vissajjanaṃ ārammaṇapaccayagatikaṃ, tenevettha ‘‘ārammaṇapaccayasadisa’’nti vuttaṃ.

    ၆၉. ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယေ ဝတ္ထုံ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယာတိ ဝတ္ထုံ ပဋိစ္စ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယာ, ဝတ္ထုနာ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယတံ သာဓေန္တေန ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ အတ္ထော။ ခန္ဓေ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယာတိ ခန္ဓေ ပဋိစ္စ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယာ, ခန္ဓေဟိ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယတံ သာဓေန္တေဟိ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ အတ္ထော။ ခန္ဓာ ဝတ္ထုံ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယာတိ ဝတ္ထုံ ပဋိစ္စ ခန္ဓာ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယာ။ ဝတ္ထုနာ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယတံ သာဓေန္တေန ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ အတ္ထော။ စိတ္တသမုဋ္ဌာနရူပံ ခန္ဓေ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယာတိ ခန္ဓေ ပဋိစ္စ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယာ စိတ္တသမုဋ္ဌာနံ ရူပံ ခန္ဓေဟိ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယတံ သာဓေန္တေဟိ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ အတ္ထော။ သေသဝိသ္သဇ္ဇနေသုပိ ဝတ္ထုံ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယာတိအာဒီသုပိ ဝုတ္တနယေနေဝတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော။ ဝိပာကာဗ္ယာကတေ စေတ္ထ ဝတ္ထုဂ္ဂဟဏေန စက္ခာဒီနိ သင္ဂဟိတဗ္ဗာနိ။ ဧကံ မဟာဘူတန္တိအာဒိ ရူပာဗ္ယာကတသ္သ ပစ္စယဘာဝံ ဒသ္သေတုံ ဝုတ္တံ။ စိတ္တသမုဋ္ဌာနန္တိ အဗ္ယာကတစိတ္တသမုဋ္ဌာနမ္ပိ ကုသလာကုသလစိတ္တသမုဋ္ဌာနမ္ပိ။

    69. Vippayuttapaccaye vatthuṃ vippayuttapaccayāti vatthuṃ paṭicca vippayuttapaccayā, vatthunā vippayuttapaccayataṃ sādhentena uppajjantīti attho. Khandhe vippayuttapaccayāti khandhe paṭicca vippayuttapaccayā, khandhehi vippayuttapaccayataṃ sādhentehi uppajjatīti attho. Khandhā vatthuṃ vippayuttapaccayāti vatthuṃ paṭicca khandhā vippayuttapaccayā. Vatthunā vippayuttapaccayataṃ sādhentena uppajjantīti attho. Cittasamuṭṭhānarūpaṃ khandhe vippayuttapaccayāti khandhe paṭicca vippayuttapaccayā cittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ khandhehi vippayuttapaccayataṃ sādhentehi uppajjatīti attho. Sesavissajjanesupi vatthuṃ vippayuttapaccayātiādīsupi vuttanayenevattho veditabbo. Vipākābyākate cettha vatthuggahaṇena cakkhādīni saṅgahitabbāni. Ekaṃ mahābhūtantiādi rūpābyākatassa paccayabhāvaṃ dassetuṃ vuttaṃ. Cittasamuṭṭhānanti abyākatacittasamuṭṭhānampi kusalākusalacittasamuṭṭhānampi.

    ၇၀. အတ္ထိပစ္စယေ သဗ္ဗံ သဟဇာတပစ္စယဂတိကံ။ တေနေဝေတ္ထ ‘‘သဟဇာတပစ္စယသဒိသ’’န္တိ ဝုတ္တံ။

    70. Atthipaccaye sabbaṃ sahajātapaccayagatikaṃ. Tenevettha ‘‘sahajātapaccayasadisa’’nti vuttaṃ.

    ၇၁-၇၂. နတ္ထိဝိဂတာ အာရမ္မဏပစ္စယဂတိကာ, အဝိဂတံ သဟဇာတဂတိကံ။ တေနေဝေတ္ထ ‘‘အာရမ္မဏပစ္စယသဒိသံ, သဟဇာတပစ္စယသဒိသ’’န္တိ ဝုတ္တံ ။ ဣမေ တေဝီသတိ ပစ္စယာတိ သင္ခိပိတ္ဝာ ဒသ္သိတာနံ ဝသေနေတံ ဝုတ္တံ။ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗာတိ ယာ ပုစ္ဆာ ဝိသ္သဇ္ဇနံ လဘန္တိ, တာသံ ဝသေန ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗာ။ အယံ ဟေတုပစ္စယံ အာဒိံ ကတ္ဝာ ဧကမူလကေ ပစ္စယာနုလောမေ ပဋိစ္စဝာရသ္သ ကုသလတ္တိကဝိသ္သဇ္ဇနေ အတ္ထဝဏ္ဏနာ။

    71-72. Natthivigatā ārammaṇapaccayagatikā, avigataṃ sahajātagatikaṃ. Tenevettha ‘‘ārammaṇapaccayasadisaṃ, sahajātapaccayasadisa’’nti vuttaṃ . Ime tevīsati paccayāti saṅkhipitvā dassitānaṃ vasenetaṃ vuttaṃ. Vitthāretabbāti yā pucchā vissajjanaṃ labhanti, tāsaṃ vasena vitthāretabbā. Ayaṃ hetupaccayaṃ ādiṃ katvā ekamūlake paccayānulome paṭiccavārassa kusalattikavissajjane atthavaṇṇanā.

    (၂.) သင္ခ္ယာဝာရော

    (2.) Saṅkhyāvāro

    ၇၃. ဣဒာနိ ယေ ဧတ္ထ ဟေတုပစ္စယာဒီသု ဧကေကသ္မိံ ပစ္စယေ ဝိသ္သဇ္ဇနဝာရာ လဒ္ဓာ, တေ ဂဏနဝသေန ဒသ္သေတုံ ဟေတုယာ နဝာတိအာဒိ အာရဒ္ဓံ။ တတ္ထ ဟေတုယာ နဝာတိ ဟေတုပစ္စယေ နဝ ပုစ္ဆာဝိသ္သဇ္ဇနဝာရာ ဟောန္တိ။ သေယ္ယထိဒံ – ကုသလေန ကုသလံ, ကုသလေန အဗ္ယာကတံ, ကုသလေန ကုသလာဗ္ယာကတံ; အကုသလေန အကုသလံ, အကုသလေန အဗ္ယာကတံ, အကုသလေန အကုသလာဗ္ယာကတံ, အဗ္ယာကတေန အဗ္ယာကတံ, ကုသလာဗ္ယာကတေန အဗ္ယာကတံ, အကုသလာဗ္ယာကတေန အဗ္ယာကတန္တိ။

    73. Idāni ye ettha hetupaccayādīsu ekekasmiṃ paccaye vissajjanavārā laddhā, te gaṇanavasena dassetuṃ hetuyā navātiādi āraddhaṃ. Tattha hetuyā navāti hetupaccaye nava pucchāvissajjanavārā honti. Seyyathidaṃ – kusalena kusalaṃ, kusalena abyākataṃ, kusalena kusalābyākataṃ; akusalena akusalaṃ, akusalena abyākataṃ, akusalena akusalābyākataṃ, abyākatena abyākataṃ, kusalābyākatena abyākataṃ, akusalābyākatena abyākatanti.

    အာရမ္မဏေ တီဏီတိ ကုသလေန ကုသလံ, အကုသလေန အကုသလံ, အဗ္ယာကတေန အဗ္ယာကတံ။ အဓိပတိယာ နဝာတိ ဟေတုယာ ဝုတ္တသဒိသာဝ။ ဒ္ဝာဒသသု ဟိ ပစ္စယေသု နဝ နဝာတိ ဝုတ္တံ။ သဗ္ဗေသုပိ ပုစ္ဆာဝိသ္သဇ္ဇနာနိ ဟေတုပစ္စယသဒိသာနေဝ။ ဝိဘင္ဂေ ပန အတ္ထိ ဝိသေသော။ ဒသသု ပစ္စယေသု တီဏိ တီဏီတိ ဝုတ္တံ။ သဗ္ဗေသုပိ ပုစ္ဆာဝိသ္သဇ္ဇနာနိ အာရမ္မဏသဒိသာနေဝ။ ဝိဘင္ဂေ ပန အတ္ထိ ဝိသေသော။ အညမညပစ္စယသ္မိဉ္ဟိ အဗ္ယာကတပဒသ္သ ဝိသ္သဇ္ဇနေ ရူပမ္ပိ လဗ္ဘတိ, တထာ ပုရေဇာတပစ္စယေ။ အာသေဝနပစ္စယေ ဝိပာကာနိ စေဝ ဝီထိစိတ္တာနိ စ န လဗ္ဘန္တိ။ ဝိပာကေ ဧကန္တိ အဗ္ယာကတမေဝ။ ဧဝမေတ္ထ သင္ခေပတော နဝ တီဏိ ဧကန္တိ, တိဝိဓောဝ ဝာရပရိစ္ဆေဒော။ ဝိတ္ထာရတော ဒ္ဝာဒသ နဝကာ, ဒသ တိကာ, ဧကံ ဧကကန္တိ သဗ္ဗေသုပိ တေဝီသတိယာ ပစ္စယေသု ဧကူနစတ္တာလီသာဓိကံ ဝာရသတံ ဟောတိ, ဧကူနစတ္တာလီသာဓိကဉ္စ ပုစ္ဆာသတံ။ ဧကူနစတ္တာလီသာဓိကံ ပုစ္ဆာဝိသ္သဇ္ဇနသတန္တိပိ တသ္သေဝ နာမံ။

    Ārammaṇetīṇīti kusalena kusalaṃ, akusalena akusalaṃ, abyākatena abyākataṃ. Adhipatiyā navāti hetuyā vuttasadisāva. Dvādasasu hi paccayesu nava navāti vuttaṃ. Sabbesupi pucchāvissajjanāni hetupaccayasadisāneva. Vibhaṅge pana atthi viseso. Dasasu paccayesu tīṇi tīṇīti vuttaṃ. Sabbesupi pucchāvissajjanāni ārammaṇasadisāneva. Vibhaṅge pana atthi viseso. Aññamaññapaccayasmiñhi abyākatapadassa vissajjane rūpampi labbhati, tathā purejātapaccaye. Āsevanapaccaye vipākāni ceva vīthicittāni ca na labbhanti. Vipāke ekanti abyākatameva. Evamettha saṅkhepato nava tīṇi ekanti, tividhova vāraparicchedo. Vitthārato dvādasa navakā, dasa tikā, ekaṃ ekakanti sabbesupi tevīsatiyā paccayesu ekūnacattālīsādhikaṃ vārasataṃ hoti, ekūnacattālīsādhikañca pucchāsataṃ. Ekūnacattālīsādhikaṃ pucchāvissajjanasatantipi tasseva nāmaṃ.

    ၇၄. ဧဝံ ဟေတုပစ္စယာဒိကေ ဧကမူလကေ ဂဏနံ ဒသ္သေတ္ဝာ ဣတော ပရေသု ဒုမူလကာဒီသု ဝိတ္ထာရဒေသနံ သင္ခိပိတ္ဝာ ဧကမူလကေ ဒသ္သိတာယ ဒေသနာယ လဗ္ဘမာနဂဏနညေဝ အာဒာယ ဝာရပရိစ္ဆေဒံ ဒသ္သေတုံ ဒုမူလကေ တာဝ ဟေတုပစ္စယာ အာရမ္မဏေ တီဏီတိအာဒိမာဟ။ တတ္ရိဒံ လက္ခဏံ – ဗဟုဂဏနောပိ ပစ္စယော အဗဟုဂဏနေန သဒ္ဓိံ ယုတ္တော တေန သမာနဂဏနောဝ ဟောတိ။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဟေတုပစ္စယာ အာရမ္မဏေ တီဏီ’’တိ။ ဟေတုအာရမ္မဏဒုကေ အာရမ္မဏေ ဝုတ္တာနိ တီဏေဝ ဝိသ္သဇ္ဇနာနိ လဗ္ဘန္တီတိ အတ္ထော။ သမာနဂဏနော ပန သမာနဂဏနေန သဒ္ဓိံ ယုတ္တော အပရိဟီနဂဏနောဝ ဟောတိ။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဟေတုပစ္စယာ အဓိပတိယာ နဝာ’’တိ။ ဟေတာဓိပတိဒုကေ နဝေဝ ဝိသ္သဇ္ဇနာနိ လဗ္ဘန္တီတိ အတ္ထော။ ဝိပာကေ ဧကန္တိ ဟေတုဝိပာကဒုကေ ဝိပာကေ ဝုတ္တံ ဧကမေဝ ဝိသ္သဇ္ဇနံ လဗ္ဘတီတိ ဧဝံ တာဝ ဒုမူလကေ ဝာရပရိစ္ဆေဒော ဝေဒိတဗ္ဗော။

    74. Evaṃ hetupaccayādike ekamūlake gaṇanaṃ dassetvā ito paresu dumūlakādīsu vitthāradesanaṃ saṅkhipitvā ekamūlake dassitāya desanāya labbhamānagaṇanaññeva ādāya vāraparicchedaṃ dassetuṃ dumūlake tāva hetupaccayā ārammaṇe tīṇītiādimāha. Tatridaṃ lakkhaṇaṃ – bahugaṇanopi paccayo abahugaṇanena saddhiṃ yutto tena samānagaṇanova hoti. Tena vuttaṃ ‘‘hetupaccayā ārammaṇe tīṇī’’ti. Hetuārammaṇaduke ārammaṇe vuttāni tīṇeva vissajjanāni labbhantīti attho. Samānagaṇano pana samānagaṇanena saddhiṃ yutto aparihīnagaṇanova hoti. Tena vuttaṃ ‘‘hetupaccayā adhipatiyā navā’’ti. Hetādhipatiduke naveva vissajjanāni labbhantīti attho. Vipāke ekanti hetuvipākaduke vipāke vuttaṃ ekameva vissajjanaṃ labbhatīti evaṃ tāva dumūlake vāraparicchedo veditabbo.

    ၇၅. တိမူလကာဒီသုပိ ဣဒမေဝ လက္ခဏံ။ တေနေဝာဟ – ဟေတုပစ္စယာ အာရမ္မဏပစ္စယာ အဓိပတိယာ တီဏီတိ။ ဟေတာရမ္မဏာဓိပတိ တိကေ အာရမ္မဏေ ဝုတ္တာနိ တီဏေဝ ဝိသ္သဇ္ဇနာနိ လဗ္ဘန္တီတိ အတ္ထော။ ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ နယော နေတဗ္ဗော။

    75. Timūlakādīsupi idameva lakkhaṇaṃ. Tenevāha – hetupaccayā ārammaṇapaccayā adhipatiyā tīṇīti. Hetārammaṇādhipati tike ārammaṇe vuttāni tīṇeva vissajjanāni labbhantīti attho. Evaṃ sabbattha nayo netabbo.

    ၇၆-၇၉. ဒ္ဝာဒသမူလကေ ပန ဝိပာကပစ္စယော န လဗ္ဘတိ, တသ္မာ အာသေဝနပစ္စယာ ကမ္မေ တီဏီတိ ဝတ္ဝာ ဝိပာကံ အပရာမသိတ္ဝာ အာဟာရေ တီဏီတိ ဝုတ္တံ။ တေရသမူလကာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော။ တေ ပန သင္ခိပိတ္ဝာ တေဝီသတိမူလကောဝေတ္ထ ဒသ္သိတော။ သော ဒုဝိဓော ဟောတိ – သာသေဝနော ဝာ သဝိပာကော ဝာ။ တတ္ထ ပဌမံ သာသေဝနော ဒသ္သိတော, သော တီဏေဝ ဝိသ္သဇ္ဇနာနိ လဘတိ။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘အာသေဝနပစ္စယာ အဝိဂတေ တီဏီ’’တိ။ သဝိပာကော ပန အာသေဝနံ န လဘတိ, တသ္မာ တံ ပဟာယ ဝိပာကဝသေန ဂဏနာယ ဒသ္သနတ္ထံ အနန္တရာယေဝ ‘‘ဟေတုပစ္စယာ။ပေ.။ ဝိပာကပစ္စယာ အာဟာရေ ဧက’’န္တိ ဧကံ နယံ ဒသ္သေတ္ဝာ ပစ္ဆာ တေဝီသတိမူလကောဝ ဒသ္သိတော။ ဧတေသု ပန ဒ္ဝီသု တေဝီသတိမူလကေသု ကိဉ္စာပိ ဧကသ္မိံ ဝိပာကပစ္စယော နတ္ထိ, ဧကသ္မိံ အာသေဝနပစ္စယော, ပစ္ဆာဇာတပစ္စယော ပန ဥဘယတ္ထာပိ။ ရုဠ္ဟီသဒ္ဒေန ပနေတေ တေဝီသတိမူလကာတ္ဝေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ တေသု သာသေဝနေ အာသေဝနသ္သ ဝသေန သဗ္ဗတ္ထ တီဏေဝ ဝိသ္သဇ္ဇနာနိ, သဝိပာကေ ဝိပာကပစ္စယသ္သ ဝသေန ဧကမေဝာတိ အယံ ဟေတုပစ္စယံ အာဒိံ ကတ္ဝာ ဧကမူလကာဒီသု ဂဏနာ။

    76-79. Dvādasamūlake pana vipākapaccayo na labbhati, tasmā āsevanapaccayā kamme tīṇīti vatvā vipākaṃ aparāmasitvā āhāre tīṇīti vuttaṃ. Terasamūlakādīsupi eseva nayo. Te pana saṅkhipitvā tevīsatimūlakovettha dassito. So duvidho hoti – sāsevano vā savipāko vā. Tattha paṭhamaṃ sāsevano dassito, so tīṇeva vissajjanāni labhati. Tena vuttaṃ ‘‘āsevanapaccayā avigate tīṇī’’ti. Savipāko pana āsevanaṃ na labhati, tasmā taṃ pahāya vipākavasena gaṇanāya dassanatthaṃ anantarāyeva ‘‘hetupaccayā…pe… vipākapaccayā āhāre eka’’nti ekaṃ nayaṃ dassetvā pacchā tevīsatimūlakova dassito. Etesu pana dvīsu tevīsatimūlakesu kiñcāpi ekasmiṃ vipākapaccayo natthi, ekasmiṃ āsevanapaccayo, pacchājātapaccayo pana ubhayatthāpi. Ruḷhīsaddena panete tevīsatimūlakātveva veditabbā. Tesu sāsevane āsevanassa vasena sabbattha tīṇeva vissajjanāni, savipāke vipākapaccayassa vasena ekamevāti ayaṃ hetupaccayaṃ ādiṃ katvā ekamūlakādīsu gaṇanā.

    ယံ ပနေတံ ဟေတုမူလကာနန္တရံ ‘‘အာရမ္မဏေ ဌိတေန သဗ္ဗတ္ထ တီဏေဝ ပဉ္ဟာ’’တိ ဝုတ္တံ, တံ အာရမ္မဏပစ္စယံ အာဒိံ ကတ္ဝာ ဧကမူလကေပိ ဒုမူလကာဒီသုပိ သဗ္ဗတ္ထ အာရမ္မဏပဒေ စေဝ အာရမ္မဏေန သဒ္ဓိံ သေသပစ္စယယောဇနာသု စ ယတ္ထ နဝဟိ ဘဝိတဗ္ဗံ, တတ္ထ တယောဝ ပဉ္ဟာ ဟောန္တီတိ ဒသ္သနတ္ထံ ဝုတ္တံ။ ဝိပာကပဒေ ပန ဝိပာကပဒေန သဒ္ဓိံ သေသပစ္စယယောဇနာသု စ ဧကောဝ ပဉ္ဟော ဟောတီတိ။ ဣတိ ယံ ဟေဋ္ဌာ အဝောစုမ္ဟ ‘‘ဗဟုဂဏနောပိ ပစ္စယော အဗဟုဂဏနေန သဒ္ဓိံ ယုတ္တော တေန သမာနဂဏနော ဟောတီ’’တိ, တံ သုဝုတ္တမေဝ။

    Yaṃ panetaṃ hetumūlakānantaraṃ ‘‘ārammaṇe ṭhitena sabbattha tīṇeva pañhā’’ti vuttaṃ, taṃ ārammaṇapaccayaṃ ādiṃ katvā ekamūlakepi dumūlakādīsupi sabbattha ārammaṇapade ceva ārammaṇena saddhiṃ sesapaccayayojanāsu ca yattha navahi bhavitabbaṃ, tattha tayova pañhā hontīti dassanatthaṃ vuttaṃ. Vipākapade pana vipākapadena saddhiṃ sesapaccayayojanāsu ca ekova pañho hotīti. Iti yaṃ heṭṭhā avocumha ‘‘bahugaṇanopi paccayo abahugaṇanena saddhiṃ yutto tena samānagaṇano hotī’’ti, taṃ suvuttameva.

    ၈၀-၈၅. ဣဒာနိ ယေ အာရမ္မဏာဒီနံ ပစ္စယာနံ ဝသေန ဧကမူလကာဒယော ဒသ္သေတဗ္ဗာ, တေသု ဧကမူလကော တာဝ ဟေတုဧကမူလကေနေဝ သဒိသောတိ ဧကသ္မိမ္ပိ ပစ္စယေ န ဒသ္သိတော။ အာရမ္မဏပစ္စယဝသေန ပန ဒုမူလကေ ဂဏနံ ဒသ္သေတုံ အာရမ္မဏပစ္စယာ ဟေတုယာ တီဏိ, အဓိပတိယာ တီဏိ။ပေ.။ အဝိဂတေ တီဏီတိ ဝုတ္တံ။ ဧတ္ထ စ ‘‘အာရမ္မဏပစ္စယာ အဓိပတိယာ တီဏိ။ပေ.။ အဝိဂတေ တီဏီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ယေ ဟေတုပစ္စယာဒယော ပစ္စယာ ဗဟုဂဏနာ, တေသံ ဦနတရဂဏနေဟိ စ သမာနဂဏနေဟိ စ သဒ္ဓိံ သံသန္ဒနေ ယာ ဂဏနာ လဗ္ဘတိ, တံ ဒသ္သေတုံ အာရမ္မဏပစ္စယသ္သ ပုရိမဘာဂေ ဌိတမ္ပိ ဟေတုပစ္စယံ ပစ္ဆိမဘာဂေဝ ဌပေတ္ဝာ ‘‘အာရမ္မဏပစ္စယာ ဟေတုယာ တီဏီ’’တိ ဝုတ္တံ။ တေနေတံ အာဝိ ကရောတိ – အာရမ္မဏပစ္စယော ယေန ယေန ဗဟုတရဂဏနေန ဝာ သမာနဂဏနေန ဝာ ပစ္စယေန သဒ္ဓိံ ဒုကတိကာဒိဘေဒံ ဂစ္ဆတိ, သဗ္ဗတ္ထ တီဏေဝ ပဉ္ဟာဝိသ္သဇ္ဇနာနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ။ ဝိပာကပစ္စယေန ပန သဒ္ဓိံ သံသန္ဒနေ ဧကမေဝ လဗ္ဘတိ, တံ ဝိပာကပစ္စယာဒိကာယ ဂဏနာယ အာဝိ ဘဝိသ္သတီတိ ဣဓ န ဒသ္သိတံ။ ယာ စေသာ ဒုမူလကေ ဂဏနာ ဒသ္သိတာ, တိမူလကာဒီသုပိ ဧသာဝ ဂဏနာတိ အာရမ္မဏပစ္စယဝသေန တိမူလကာဒယော န ဝိတ္ထာရိတာ။

    80-85. Idāni ye ārammaṇādīnaṃ paccayānaṃ vasena ekamūlakādayo dassetabbā, tesu ekamūlako tāva hetuekamūlakeneva sadisoti ekasmimpi paccaye na dassito. Ārammaṇapaccayavasena pana dumūlake gaṇanaṃ dassetuṃ ārammaṇapaccayā hetuyā tīṇi, adhipatiyā tīṇi…pe… avigate tīṇīti vuttaṃ. Ettha ca ‘‘ārammaṇapaccayā adhipatiyā tīṇi…pe… avigate tīṇī’’ti vattabbe ye hetupaccayādayo paccayā bahugaṇanā, tesaṃ ūnataragaṇanehi ca samānagaṇanehi ca saddhiṃ saṃsandane yā gaṇanā labbhati, taṃ dassetuṃ ārammaṇapaccayassa purimabhāge ṭhitampi hetupaccayaṃ pacchimabhāgeva ṭhapetvā ‘‘ārammaṇapaccayā hetuyā tīṇī’’ti vuttaṃ. Tenetaṃ āvi karoti – ārammaṇapaccayo yena yena bahutaragaṇanena vā samānagaṇanena vā paccayena saddhiṃ dukatikādibhedaṃ gacchati, sabbattha tīṇeva pañhāvissajjanāni veditabbāni. Vipākapaccayena pana saddhiṃ saṃsandane ekameva labbhati, taṃ vipākapaccayādikāya gaṇanāya āvi bhavissatīti idha na dassitaṃ. Yā cesā dumūlake gaṇanā dassitā, timūlakādīsupi esāva gaṇanāti ārammaṇapaccayavasena timūlakādayo na vitthāritā.

    ဣဒာနိ အဓိပတိပစ္စယာဒိဝသေန ဒုမူလကာဒီသု ဂဏနံ ဒသ္သေတုံ အဓိပတိပစ္စယာ ဟေတုယာ နဝာတိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထာပိ ဝုတ္တနယေနေဝ ပစ္စယသန္နိဝေသော ဝေဒိတဗ္ဗော။ ယထာ စ အဓိပတိပစ္စယာ ဟေတုယာ နဝ, ဧဝံ သေသေသုပိ ဟေတုနာ သမာနဂဏနာသု နဝေဝ။ ဣတိ ယော ယော ပစ္စယော အာဒိမ္ဟိ တိဋ္ဌတိ, တေန တေန သဒ္ဓိံ သမာနဂဏနာနံ သံသန္ဒနေ အာဒိမ္ဟိ ဌိတသ္သ ဝသေန ဂဏနာ ဟောတိ။ တေန ပန သဒ္ဓိံ ဦနတရဂဏနာနံ သံသန္ဒနေ ဦနတရဂဏနာနံယေဝ ဝသေန ဂဏနာ ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော။ ယထာ စ အာရမ္မဏပစ္စယဝသေန ဧဝံ အဓိပတိပစ္စယဝသေနာပိ တတော ပရေသံ အနန္တရာဒီနံ ဝသေနာပိ တိမူလကာဒယော န ဝိတ္ထာရိတာ။ တသ္မာ ဒုမူလကေ ဒသ္သိတဂဏနာဝသေနေဝ သဗ္ဗတ္ထ သာဓေတဗ္ဗာ။ တေနေဝ ဝုတ္တံ ‘‘ဧကေကံ ပစ္စယံ မူလကံ ကာတုန သဇ္ဈာယမဂ္ဂေန ဂဏေတဗ္ဗာ’’တိ။

    Idāni adhipatipaccayādivasena dumūlakādīsu gaṇanaṃ dassetuṃ adhipatipaccayā hetuyā navātiādi vuttaṃ. Tatthāpi vuttanayeneva paccayasanniveso veditabbo. Yathā ca adhipatipaccayā hetuyā nava, evaṃ sesesupi hetunā samānagaṇanāsu naveva. Iti yo yo paccayo ādimhi tiṭṭhati, tena tena saddhiṃ samānagaṇanānaṃ saṃsandane ādimhi ṭhitassa vasena gaṇanā hoti. Tena pana saddhiṃ ūnataragaṇanānaṃ saṃsandane ūnataragaṇanānaṃyeva vasena gaṇanā hotīti veditabbo. Yathā ca ārammaṇapaccayavasena evaṃ adhipatipaccayavasenāpi tato paresaṃ anantarādīnaṃ vasenāpi timūlakādayo na vitthāritā. Tasmā dumūlake dassitagaṇanāvaseneva sabbattha sādhetabbā. Teneva vuttaṃ ‘‘ekekaṃ paccayaṃ mūlakaṃ kātuna sajjhāyamaggena gaṇetabbā’’ti.

    ပစ္စယာနုလောမဝဏ္ဏနာ။

    Paccayānulomavaṇṇanā.

    ပဋိစ္စဝာရော

    Paṭiccavāro

    ပစ္စယပစ္စနီယဝဏ္ဏနာ

    Paccayapaccanīyavaṇṇanā

    ၈၆-၈၇. ပစ္စယပစ္စနီယံ ပန ယသ္မာ ကုသလပဒေ န လဗ္ဘတိ ကုသလဓမ္မသ္သ ဟေတုပစ္စယေန ဝိနာ အနုပ္ပတ္တိတော, တသ္မာ အကုသလံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စာတိအာဒိ အာရဒ္ဓံ။ တတ္ထ နဟေတုပစ္စယာတိ ဟေတုပစ္စယပဋိက္ခေပော ဟေတုပစ္စယံ ဝိနာ အညေန ပစ္စယေန ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ အတ္ထော။ ဝိစိကိစ္ဆာသဟဂတော ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတော မောဟောတိ အယဉ္ဟိ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနဉ္စေဝ စိတ္တသမုဋ္ဌာနရူပသ္သ စ သယံ ဟေတုပစ္စယော ဟောတိ, အညသ္သ ပန သမ္ပယုတ္တဟေတုနော အဘာဝာ န ဟေတုပစ္စယာ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဌပေတ္ဝာ ဟေတုပစ္စယံ သေသေဟိ အတ္တနော အနုရူပပစ္စယေဟိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ။ ဣမိနာ နယေန သဗ္ဗပစ္စယပဋိက္ခေပေသု အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော။ အဟေတုကံ ဝိပာကာဗ္ယာကတန္တိ ဣဒံ ရူပသမုဋ္ဌာပကဝသေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ အညေသုပိ ဧဝရူပေသု ဧသေဝ နယော။

    86-87. Paccayapaccanīyaṃ pana yasmā kusalapade na labbhati kusaladhammassa hetupaccayena vinā anuppattito, tasmā akusalaṃ dhammaṃ paṭiccātiādi āraddhaṃ. Tattha nahetupaccayāti hetupaccayapaṭikkhepo hetupaccayaṃ vinā aññena paccayena uppajjatīti attho. Vicikicchāsahagato uddhaccasahagato mohoti ayañhi sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca sayaṃ hetupaccayo hoti, aññassa pana sampayuttahetuno abhāvā na hetupaccayā uppajjatīti ṭhapetvā hetupaccayaṃ sesehi attano anurūpapaccayehi uppajjati. Iminā nayena sabbapaccayapaṭikkhepesu attho veditabbo. Ahetukaṃ vipākābyākatanti idaṃ rūpasamuṭṭhāpakavaseneva veditabbaṃ. Aññesupi evarūpesu eseva nayo.

    ၈၈. နအဓိပတိပစ္စယေ ကာမံ အဓိပတိပိ အတ္တနာ သဒ္ဓိံ ဒုတိယသ္သ အဓိပတိနော အဘာဝာ နအဓိပတိပစ္စယံ လဘတိ, ယထာ ပန ဝိစိကိစ္ဆုဒ္ဓစ္စသဟဂတော မောဟော အဟေတုကော, န တထာ အဓိပတယော ဧဝ နိရာဓိပတိ။ ဆန္ဒာဒီသု ပန အညတရံ အဓိပတိံ အကတ္ဝာ ကုသလာဒီနံ ဥပ္ပတ္တိကာလေ သဗ္ဗေပိ ကုသလာဒယော နိရာဓိပတိနော။ တသ္မာ မောဟံ ဝိယ ဝိသုံ အဓိပတိမတ္တမေဝ အနုဒ္ဓရိတ္ဝာ သဗ္ဗသင္ဂာဟိကဝသေန ဧသာ ‘‘ဧကံ ခန္ဓံ ပဋိစ္စ တယော ခန္ဓာ’’တိအာဒိကာ ဒေသနာ ကတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ။

    88. Naadhipatipaccaye kāmaṃ adhipatipi attanā saddhiṃ dutiyassa adhipatino abhāvā naadhipatipaccayaṃ labhati, yathā pana vicikicchuddhaccasahagato moho ahetuko, na tathā adhipatayo eva nirādhipati. Chandādīsu pana aññataraṃ adhipatiṃ akatvā kusalādīnaṃ uppattikāle sabbepi kusalādayo nirādhipatino. Tasmā mohaṃ viya visuṃ adhipatimattameva anuddharitvā sabbasaṅgāhikavasena esā ‘‘ekaṃ khandhaṃ paṭicca tayo khandhā’’tiādikā desanā katāti veditabbā.

    ၈၉. နာနန္တရနသမနန္တရေသု နာရမ္မဏေ ဝိယ ရူပမေဝ ပစ္စယုပ္ပန္နံ။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘နာရမ္မဏပစ္စယသဒိသ’’န္တိ။ သဟဇာတပစ္စယော ပရိဟီနော။ ယထာ စေသ, တထာ နိသ္သယအတ္ထိအဝိဂတပစ္စယာပိ။ ကိံ ကာရဏာ? ဧတေဟိ ဝိနာ ကသ္သစိ အနုပ္ပတ္တိတော။ သဟဇာတနိသ္သယအတ္ထိအဝိဂတပစ္စယေပိ ဟိ ပစ္စက္ခာယ ဧကောပိ ရူပာရူပဓမ္မော နုပ္ပဇ္ဇတိ, တသ္မာ တေ ပရိဟီနာ။

    89. Nānantaranasamanantaresu nārammaṇe viya rūpameva paccayuppannaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘nārammaṇapaccayasadisa’’nti. Sahajātapaccayo parihīno. Yathā cesa, tathā nissayaatthiavigatapaccayāpi. Kiṃ kāraṇā? Etehi vinā kassaci anuppattito. Sahajātanissayaatthiavigatapaccayepi hi paccakkhāya ekopi rūpārūpadhammo nuppajjati, tasmā te parihīnā.

    ၉၀. နအညမညပစ္စယဝိဘင္ဂေ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ ဝိပာကာဗ္ယာကတေ ခန္ဓေ ပဋိစ္စ ကဋတ္တာရူပန္တိ ဟဒယဝတ္ထုဝဇ္ဇံ ဝေဒိတဗ္ဗံ။

    90. Naaññamaññapaccayavibhaṅge paṭisandhikkhaṇe vipākābyākate khandhe paṭicca kaṭattārūpanti hadayavatthuvajjaṃ veditabbaṃ.

    ၉၁. နဥပနိသ္သယပစ္စယဝိဘင္ဂေ ရူပမေဝ ပစ္စယုပ္ပန္နံ, တဉ္ဟိ ဥပနိသ္သယံ န လဘတိ။ အရူပံ ပန ကိဉ္စာပိ အာရမ္မဏူပနိသ္သယပကတူပနိသ္သယေ န လဘေယ္ယ, အနန္တရူပနိသ္သယမုတ္တကံ ပန နတ္ထိ။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘နာရမ္မဏပစ္စယသဒိသ’’န္တိ။

    91. Naupanissayapaccayavibhaṅge rūpameva paccayuppannaṃ, tañhi upanissayaṃ na labhati. Arūpaṃ pana kiñcāpi ārammaṇūpanissayapakatūpanissaye na labheyya, anantarūpanissayamuttakaṃ pana natthi. Tena vuttaṃ ‘‘nārammaṇapaccayasadisa’’nti.

    ၉၂. နပုရေဇာတေ စိတ္တသမုဋ္ဌာနရူပန္တိ ပဉ္စဝောကာရဝသေန ဝုတ္တံ။

    92. Napurejāte cittasamuṭṭhānarūpanti pañcavokāravasena vuttaṃ.

    ၉၃. နပစ္ဆာဇာတပစ္စယာတိ ဧတ္ထ သဟဇာတပုရေဇာတပစ္စယာ သင္ဂဟံ ဂစ္ဆန္တိ။ တသ္မာ သဟဇာတပစ္စယသဒိသာ ဧတ္ထ ပာဠိ, သာ နအဓိပတိပစ္စယေ ဝိတ္ထာရိတာတိ ဣဓ သင္ခိတ္တာ။ နာသေဝနပစ္စယေ ကုသလာကုသလာ ပဌမဇဝနဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာ, တထာ ကိရိယာဗ္ယာကတံ။ ပာဠိ ပန ဣဓာပိ နအဓိပတိပစ္စယေ ဝိတ္ထာရိတဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာ။ တေနေဝာဟ – ‘‘နပစ္ဆာဇာတပစ္စယမ္ပိ နာသေဝနပစ္စယမ္ပိ နာဓိပတိပစ္စယသဒိသ’’န္တိ။

    93. Napacchājātapaccayāti ettha sahajātapurejātapaccayā saṅgahaṃ gacchanti. Tasmā sahajātapaccayasadisā ettha pāḷi, sā naadhipatipaccaye vitthāritāti idha saṅkhittā. Nāsevanapaccaye kusalākusalā paṭhamajavanavasena veditabbā, tathā kiriyābyākataṃ. Pāḷi pana idhāpi naadhipatipaccaye vitthāritavasena veditabbā. Tenevāha – ‘‘napacchājātapaccayampi nāsevanapaccayampi nādhipatipaccayasadisa’’nti.

    ၉၄-၉၇. နကမ္မပစ္စယေ ဝိပာကစေတနာ နာနာက္ခဏိကကမ္မပစ္စယံ လဘတီတိ န ဂဟိတာ။ နာဟာရပစ္စယေ ဧကစ္စံ ရူပမေဝ ပစ္စယုပ္ပန္နံ, တထာ နဣန္ဒ္ရိယပစ္စယေ။

    94-97. Nakammapaccaye vipākacetanā nānākkhaṇikakammapaccayaṃ labhatīti na gahitā. Nāhārapaccaye ekaccaṃ rūpameva paccayuppannaṃ, tathā naindriyapaccaye.

    ၉၈. နဈာနပစ္စယေ ပဉ္စဝိညာဏဓမ္မာ စေဝ ဧကစ္စဉ္စ ရူပံ ပစ္စယုပ္ပန္နံ။ ပဉ္စဝိညာဏသ္မိဉ္ဟိ ဝေဒနာ စ စိတ္တေကဂ္ဂတာ စ ဒုဗ္ဗလတ္တာ ဥပနိဇ္ဈာနလက္ခဏံ န ပာပုဏန္တီတိ ဈာနပစ္စယေ န ဂဟိတာ။

    98. Najhānapaccaye pañcaviññāṇadhammā ceva ekaccañca rūpaṃ paccayuppannaṃ. Pañcaviññāṇasmiñhi vedanā ca cittekaggatā ca dubbalattā upanijjhānalakkhaṇaṃ na pāpuṇantīti jhānapaccaye na gahitā.

    ၉၉-၁၀၂. နမဂ္ဂပစ္စယေ အဟေတုကဝိပာကကိရိယဉ္စေဝ ဧကစ္စဉ္စ ရူပံ ပစ္စယုပ္ပန္နံ။ နသမ္ပယုတ္တနောနတ္ထိနောဝိဂတေသု ရူပမေဝ ပစ္စယုပ္ပန္နံ။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘နာရမ္မဏပစ္စယသဒိသ’’န္တိ။

    99-102. Namaggapaccaye ahetukavipākakiriyañceva ekaccañca rūpaṃ paccayuppannaṃ. Nasampayuttanonatthinovigatesu rūpameva paccayuppannaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘nārammaṇapaccayasadisa’’nti.

    ၁၀၃. နဟေတုယာ ဒ္ဝေတိ ဧကမူလကဂဏနာယ ယထာပာဠိမေဝ နိယ္ယာတိ။

    103. Nahetuyā dveti ekamūlakagaṇanāya yathāpāḷimeva niyyāti.

    ၁၀၄. ဒုမူလကေ နဟေတုပစ္စယာ နာရမ္မဏေ ဧကန္တိ ဧတ္ထ ကိဉ္စာပိ ဗဟုဂဏနေန သဒ္ဓိံ ဦနတရဂဏနသ္သ သံသန္ဒနေ ဦနတရဂဏနဝသေန နဟေတုယာ ဝိယ ဒ္ဝီဟိ ဘဝိတဗ္ဗံ။ နာရမ္မဏဝသေန ပန အရူပဓမ္မာနံ ပရိဟီနတ္တာ အဗ္ယာကတံ ပဋိစ္စ ရူပာဗ္ယာကတသ္သ ဥပ္ပတ္တိံ သန္ဓာယ ‘‘ဧက’’န္တိ ဝုတ္တံ ။ သဗ္ဗေသု ဧကကေသုပိ ဧသေဝ နယော။ ဒ္ဝေတိ ဝုတ္တဋ္ဌာနေ ပန နဟေတုယာ လဒ္ဓဝသေန ဝာရဒ္ဝယံ ဝေဒိတဗ္ဗံ။

    104. Dumūlake nahetupaccayā nārammaṇe ekanti ettha kiñcāpi bahugaṇanena saddhiṃ ūnataragaṇanassa saṃsandane ūnataragaṇanavasena nahetuyā viya dvīhi bhavitabbaṃ. Nārammaṇavasena pana arūpadhammānaṃ parihīnattā abyākataṃ paṭicca rūpābyākatassa uppattiṃ sandhāya ‘‘eka’’nti vuttaṃ . Sabbesu ekakesupi eseva nayo. Dveti vuttaṭṭhāne pana nahetuyā laddhavasena vāradvayaṃ veditabbaṃ.

    ၁၀၅-၁၀၆. တိမူလကာဒီသု ပန သဗ္ဗေသု နာရမ္မဏပစ္စယသ္သ အပရိဟီနတ္တာ ဧကမေဝ ဝိသ္သဇ္ဇနန္တိ အယံ ပစ္စနီယေ နဟေတုပစ္စယံ အာဒိံ ကတ္ဝာ ဧကမူလကာဒီသု ဂဏနာ။

    105-106. Timūlakādīsu pana sabbesu nārammaṇapaccayassa aparihīnattā ekameva vissajjananti ayaṃ paccanīye nahetupaccayaṃ ādiṃ katvā ekamūlakādīsu gaṇanā.

    ၁၀၇-၁၃၀. နာရမ္မဏပစ္စယာဒယော ပန ဧကမူလကေ တာဝ ပုရိမေန သဒိသတ္တာ ဣဓာပိ န ဒသ္သိတာယေဝ။ နာရမ္မဏပစ္စယဝသေန ဒုမူလကေ နာရမ္မဏပစ္စယာ, နဟေတုယာ ဧကန္တိ နဟေတုဒုမူလကေ ဝုတ္တမေဝ။ နာဓိပတိယာ ပဉ္စာတိ နာရမ္မဏပစ္စယေ လဒ္ဓဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာတိ ဧဝံ သဗ္ဗသံသန္ဒနေသု ဦနတရဂဏနသ္သေဝ ပစ္စယသ္သ ဝသေန ဂဏနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ ယတ္ထ ယတ္ထ စ နာရမ္မဏပစ္စယော ပဝိသတိ, တတ္ထ တတ္ထ ရူပမေဝ ပစ္စယုပ္ပန္နံ။ နာနန္တရနသမနန္တရနအညမညနဥပနိသ္သယနာဟာရနဣန္ဒ္ရိယနသမ္ပယုတ္တနောနတ္ထိနောဝိဂတပစ္စယာနံ ပဝိဋ္ဌဋ္ဌာနေပိ ဧသေဝ နယော။ နာဟာရနဣန္ဒ္ရိယနဈာနနမဂ္ဂပစ္စယာ သဗ္ဗတ္ထ သဒိသဝိသ္သဇ္ဇနာ။ နသဟဇာတာဒိစတုက္ကံ ဣဓာပိ ပရိဟီနမေဝာတိ ဣဒမေတ္ထ လက္ခဏံ။ ဣမိနာ ပန လက္ခဏေန သဗ္ဗေသု ဒုမူလကာဒီသု ‘‘အယံ ပစ္စယော မူလံ, အယမေတ္ထ ဒုမူလကော, အယံ တိမူလကော, အယံ သဗ္ဗမူလကော’’တိ သလ္လက္ခေတ္ဝာ ဦနတရဂဏနသ္သ ပစ္စယသ္သ ဝသေန ဂဏနာ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ။

    107-130. Nārammaṇapaccayādayo pana ekamūlake tāva purimena sadisattā idhāpi na dassitāyeva. Nārammaṇapaccayavasena dumūlake nārammaṇapaccayā, nahetuyā ekanti nahetudumūlake vuttameva. Nādhipatiyā pañcāti nārammaṇapaccaye laddhavasena veditabbāti evaṃ sabbasaṃsandanesu ūnataragaṇanasseva paccayassa vasena gaṇanā veditabbā. Yattha yattha ca nārammaṇapaccayo pavisati, tattha tattha rūpameva paccayuppannaṃ. Nānantaranasamanantaranaaññamaññanaupanissayanāhāranaindriyanasampayuttanonatthinovigatapaccayānaṃ paviṭṭhaṭṭhānepi eseva nayo. Nāhāranaindriyanajhānanamaggapaccayā sabbattha sadisavissajjanā. Nasahajātādicatukkaṃ idhāpi parihīnamevāti idamettha lakkhaṇaṃ. Iminā pana lakkhaṇena sabbesu dumūlakādīsu ‘‘ayaṃ paccayo mūlaṃ, ayamettha dumūlako, ayaṃ timūlako, ayaṃ sabbamūlako’’ti sallakkhetvā ūnataragaṇanassa paccayassa vasena gaṇanā veditabbāti.

    ပစ္စယပစ္စနီယဝဏ္ဏနာ။

    Paccayapaccanīyavaṇṇanā.

    ပစ္စယာနုလောမပစ္စနီယဝဏ္ဏနာ

    Paccayānulomapaccanīyavaṇṇanā

    ၁၃၁-၁၈၉. ဣဒာနိ အနုလောမပစ္စနီယေ ဂဏနံ ဒသ္သေတုံ ဟေတုပစ္စယာ နာရမ္မဏေ ပဉ္စာတိအာဒိ အာရဒ္ဓံ။ တတ္ထ ဟေတာဓိပတိမဂ္ဂပစ္စယေသု အနုလောမတော ဌိတေသု သဟဇာတာဒယော စတ္တာရော သဗ္ဗဋ္ဌာနိကပစ္စယာ, အာဟာရိန္ဒ္ရိယဈာနမဂ္ဂပစ္စယာ စတ္တာရောတိ ဣမေ အဋ္ဌ ပစ္စနီယတော န လဗ္ဘန္တိ။ ဟေတုပစ္စယာဒိဝသေန ဟိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ဓမ္မော ဣမေ အဋ္ဌ ပစ္စယေ အလဘန္တော နာမ နတ္ထိ။ အာရမ္မဏအနန္တရသမနန္တရဥပနိသ္သယသမ္ပယုတ္တနတ္ထိဝိဂတပစ္စယေသု ပန အနုလောမတော ဌိတေသု အရူပဋ္ဌာနိကာ ပစ္စနီကတော န လဗ္ဘန္တိ။ န ဟိ အာရမ္မဏပစ္စယာဒီဟိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ အနန္တရသမနန္တရပစ္စယာဒယော န လဘန္တိ။ သဟဇာတအညမညနိသ္သယကမ္မာဟာရိန္ဒ္ရိယအတ္ထိအဝိဂတပစ္စယေသု ပန အနုလောမတော ဌိတေသု စတ္တာရော သဗ္ဗဋ္ဌာနိကာယေဝ, ပစ္စနီကတော န လဗ္ဘန္တိ။ ဧတေသဉ္ဟိ ပစ္စယာနံ ဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇမာနော သဗ္ဗဋ္ဌာနိကေ အလဘန္တော နာမ နတ္ထိ။ ပစ္ဆာဇာတပစ္စယသ္သ အနုလောမတော ဌာနံ နာမ နတ္ထိ။ ဧဝံ သေသေသု အနုလောမတော ဌိတေသု ယေ စ လဗ္ဘန္တိ, ယေ စ န လဗ္ဘန္တိ, တေ သလ္လက္ခေတ္ဝာ သဗ္ဗေသုပိ ဒုမူလကာဒီသု နယေသု တေသံ တေသံ ပစ္စယာနံ သံသန္ဒနေ ဦနတရဂဏနာနံယေဝ ဝသေန ဂဏနာ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ။

    131-189. Idāni anulomapaccanīye gaṇanaṃ dassetuṃ hetupaccayā nārammaṇe pañcātiādi āraddhaṃ. Tattha hetādhipatimaggapaccayesu anulomato ṭhitesu sahajātādayo cattāro sabbaṭṭhānikapaccayā, āhārindriyajhānamaggapaccayā cattāroti ime aṭṭha paccanīyato na labbhanti. Hetupaccayādivasena hi uppajjamāno dhammo ime aṭṭha paccaye alabhanto nāma natthi. Ārammaṇaanantarasamanantaraupanissayasampayuttanatthivigatapaccayesu pana anulomato ṭhitesu arūpaṭṭhānikā paccanīkato na labbhanti. Na hi ārammaṇapaccayādīhi uppajjamānā anantarasamanantarapaccayādayo na labhanti. Sahajātaaññamaññanissayakammāhārindriyaatthiavigatapaccayesu pana anulomato ṭhitesu cattāro sabbaṭṭhānikāyeva, paccanīkato na labbhanti. Etesañhi paccayānaṃ vasena uppajjamāno sabbaṭṭhānike alabhanto nāma natthi. Pacchājātapaccayassa anulomato ṭhānaṃ nāma natthi. Evaṃ sesesu anulomato ṭhitesu ye ca labbhanti, ye ca na labbhanti, te sallakkhetvā sabbesupi dumūlakādīsu nayesu tesaṃ tesaṃ paccayānaṃ saṃsandane ūnataragaṇanānaṃyeva vasena gaṇanā veditabbāti.

    ပစ္စယာနုလောမပစ္စနီယဝဏ္ဏနာ။

    Paccayānulomapaccanīyavaṇṇanā.

    ပစ္စယပစ္စနီယာနုလောမဝဏ္ဏနာ

    Paccayapaccanīyānulomavaṇṇanā

    ၁၉၀. ဣဒာနိ ပစ္စနီယာနုလောမေ ဂဏနံ ဒသ္သေတုံ နဟေတုပစ္စယာ အာရမ္မဏေ ဒ္ဝေတိအာဒိ အာရဒ္ဓံ။ တတ္ထ ဟေတုမ္ဟိ ပစ္စနီကတော ဌိတေ ဌပေတ္ဝာ အဓိပတိံ အဝသေသာ အနုလောမတော လဗ္ဘန္တိ။ ပစ္ဆာဇာတော ပန အနုလောမတော သဗ္ဗတ္ထေဝ န လဗ္ဘတိ, ယေ နဝ ပစ္စယာ ‘‘အရူပာနညေဝာ’’တိ ဝုတ္တာ, တေသု ပုရေဇာတဉ္စ အာသေဝနဉ္စ ဌပေတ္ဝာ အဝသေသေသု သတ္တသု ပစ္စနီကတော ဌိတေသု သေသာ အရူပဋ္ဌာနိကာ အနုလောမတော န လဗ္ဘန္တိ။ ယော ဟိ အာရမ္မဏာဒီဟိ နုပ္ပဇ္ဇတိ, န သော အနန္တရာဒယော လဘတိ။ ပဋိသန္ဓိဝိပာကော ပန ပုရေဇာတတော, သဗ္ဗဝိပာကော စ သဒ္ဓိံ ကိရိယမနောဓာတုယာ အာသေဝနတော အနုပ္ပဇ္ဇမာနောပိ အနန္တရာဒယော လဘတိ, တသ္မာ ‘‘ပုရေဇာတဉ္စ အာသေဝနဉ္စ ဌပေတ္ဝာ’’တိ ဝုတ္တံ။

    190. Idāni paccanīyānulome gaṇanaṃ dassetuṃ nahetupaccayā ārammaṇe dvetiādi āraddhaṃ. Tattha hetumhi paccanīkato ṭhite ṭhapetvā adhipatiṃ avasesā anulomato labbhanti. Pacchājāto pana anulomato sabbattheva na labbhati, ye nava paccayā ‘‘arūpānaññevā’’ti vuttā, tesu purejātañca āsevanañca ṭhapetvā avasesesu sattasu paccanīkato ṭhitesu sesā arūpaṭṭhānikā anulomato na labbhanti. Yo hi ārammaṇādīhi nuppajjati, na so anantarādayo labhati. Paṭisandhivipāko pana purejātato, sabbavipāko ca saddhiṃ kiriyamanodhātuyā āsevanato anuppajjamānopi anantarādayo labhati, tasmā ‘‘purejātañca āsevanañca ṭhapetvā’’ti vuttaṃ.

    ပုရေဇာတပစ္ဆာဇာတအာသေဝနဝိပာကဝိပ္ပယုတ္တေသု ပစ္စနီကတော ဌိတေသု ဧကံ ဌပေတ္ဝာ အဝသေသာ အနုလောမတော လဗ္ဘန္တိ။ ကမ္မပစ္စယေ ပစ္စနီကတော ဌိတေ ဌပေတ္ဝာ ဝိပာကပစ္စယံ အဝသေသာ အနုလောမတော လဗ္ဘန္တိ။ အာဟာရိန္ဒ္ရိယေသု ပစ္စနီကတော ဌိတေသု ဌပေတ္ဝာ သဗ္ဗဋ္ဌာနိကေ စေဝ အညမညကမ္မာဟာရိန္ဒ္ရိယပစ္စယေ စ အဝသေသာ အနုလောမတော န လဗ္ဘန္တိ, ဣတရေ ယုဇ္ဇမာနကဝသေန လဗ္ဘန္တိ။ ဈာနပစ္စယေ ပစ္စနီကတော ဌိတေ။ ဟေတာဓိပတိအာသေဝနမဂ္ဂပစ္စယာ အနုလောမတော န လဗ္ဘန္တိ။ မဂ္ဂပစ္စယေ ပစ္စနီကတော ဌိတေ ဟေတာဓိပတိပစ္စယာ အနုလောမတော န လဗ္ဘန္တိ။ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယေ ပစ္စနီကတော ဌိတေ ပုရေဇာတပစ္စယံ ဌပေတ္ဝာ အဝသေသာ အနုလောမတော လဗ္ဘန္တိ။ ဧဝံ တေသု တေသု ပစ္စယေသု ပစ္စနီကတော ဌိတေသု ယေ ယေ အနုလောမတော န လဗ္ဘန္တိ, တေ တေ ဉတ္ဝာ တေသံ တေသံ ပစ္စယာနံ သံသန္ဒနေ ဦနတရဂဏနာနံ ဝသေန ဂဏနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ။

    Purejātapacchājātaāsevanavipākavippayuttesu paccanīkato ṭhitesu ekaṃ ṭhapetvā avasesā anulomato labbhanti. Kammapaccaye paccanīkato ṭhite ṭhapetvā vipākapaccayaṃ avasesā anulomato labbhanti. Āhārindriyesu paccanīkato ṭhitesu ṭhapetvā sabbaṭṭhānike ceva aññamaññakammāhārindriyapaccaye ca avasesā anulomato na labbhanti, itare yujjamānakavasena labbhanti. Jhānapaccaye paccanīkato ṭhite. Hetādhipatiāsevanamaggapaccayā anulomato na labbhanti. Maggapaccaye paccanīkato ṭhite hetādhipatipaccayā anulomato na labbhanti. Vippayuttapaccaye paccanīkato ṭhite purejātapaccayaṃ ṭhapetvā avasesā anulomato labbhanti. Evaṃ tesu tesu paccayesu paccanīkato ṭhitesu ye ye anulomato na labbhanti, te te ñatvā tesaṃ tesaṃ paccayānaṃ saṃsandane ūnataragaṇanānaṃ vasena gaṇanā veditabbā.

    ၁၉၁-၁၉၅. ဒုမူလကာဒီသု စ နယေသု ယံ ယံ ပစ္စယံ အာဒိံ ကတ္ဝာ ယေ ယေ ဒုကာဒယော ဒသ္သိတာ, တေ တေ လဗ္ဘမာနာလဗ္ဘမာနပစ္စယဝသေန ယထာ ယထာ ဒသ္သိတာ, တထာ တထာ သာဓုကံ သလ္လက္ခေတဗ္ဗာ။ တတ္ထ ယံ နဟေတုဝသေန ဒုမူလကာဒယော နယေ ဒသ္သေန္တေန နဟေတုပစ္စယာ နာရမ္မဏပစ္စယာ။ပေ.။ နာသေဝနပစ္စယာတိ ဝတ္ဝာ ‘‘ယာဝ အာသေဝနာ သဗ္ဗံ သဒိသ’’န္တိ ဝုတ္တံ။ တသ္သ, ‘‘နအညမညပစ္စယာ သဟဇာတေ ဧက’’န္တိအာဒီဟိ သဒိသတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ ယံ ပန ‘‘နကမ္မေ ဂဏိတေ ပဉ္စ ဂဏ္ဟာတီ’’တိ သီဟဠဘာသာယ လိခိတံ, တသ္သတ္ထော – နဟေတုပစ္စယံ အာဒိံ ကတ္ဝာ နကမ္မပစ္စယာတိ ဧဝံ နကမ္မပစ္စယေန ဃဋိတေ သဟဇာတေ ဧကန္တိ ဧဝံ ဒသ္သိတာ ပဉ္စေဝ ပစ္စယာ အနုလောမတော လဗ္ဘန္တိ, န အညေတိ။ ဧဝံ အညေသုပိ ဧဝရူပေသု ဌာနေသု ဗ္ယဉ္ဇနံ အနာဒိယိတ္ဝာ အဓိပ္ပေတတ္ထောယေဝ ဂဟေတဗ္ဗော။ ဧဝရူပဉ္ဟိ ဗ္ယဉ္ဇနံ အတ္တနော သညာနိဗန္ဓနတ္ထံ ပောရာဏေဟိ သကသကဘာသာယ လိခိတံ။

    191-195. Dumūlakādīsu ca nayesu yaṃ yaṃ paccayaṃ ādiṃ katvā ye ye dukādayo dassitā, te te labbhamānālabbhamānapaccayavasena yathā yathā dassitā, tathā tathā sādhukaṃ sallakkhetabbā. Tattha yaṃ nahetuvasena dumūlakādayo naye dassentena nahetupaccayā nārammaṇapaccayā…pe… nāsevanapaccayāti vatvā ‘‘yāva āsevanā sabbaṃ sadisa’’nti vuttaṃ. Tassa, ‘‘naaññamaññapaccayā sahajāte eka’’ntiādīhi sadisatā veditabbā. Yaṃ pana ‘‘nakamme gaṇite pañca gaṇhātī’’ti sīhaḷabhāsāya likhitaṃ, tassattho – nahetupaccayaṃ ādiṃ katvā nakammapaccayāti evaṃ nakammapaccayena ghaṭite sahajāte ekanti evaṃ dassitā pañceva paccayā anulomato labbhanti, na aññeti. Evaṃ aññesupi evarūpesu ṭhānesu byañjanaṃ anādiyitvā adhippetatthoyeva gahetabbo. Evarūpañhi byañjanaṃ attano saññānibandhanatthaṃ porāṇehi sakasakabhāsāya likhitaṃ.

    အပိစ ဣမသ္မိံ ပစ္စနီယာနုလောမေ ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မေသုပိ အတ္ထိ ဓမ္မော ကမ္မပစ္စယံ လဘတိ, န ဣန္ဒ္ရိယပစ္စယံ။ သော အသညေသု စေဝ ပဉ္စဝောကာရေ ပဝတ္တေ စ ရူပဇီဝိတိန္ဒ္ရိယဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော။ အတ္ထိ ဓမ္မော မဂ္ဂပစ္စယံ လဘတိ, နဟေတုပစ္စယံ။ သော ဝိစိကိစ္ဆုဒ္ဓစ္စသဟဇာတမောဟဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော။ အတ္ထိ ဓမ္မော ဈာနပစ္စယံ လဘတိ, နမဂ္ဂပစ္စယံ။ သော မနောဓာတုအဟေတုကမနောဝိညာဏဓာတုဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော။ ယတ္ထ ကဋတ္တာရူပာနိ နာနာက္ခဏိကကမ္မဝသေနေဝ ကမ္မပစ္စယံ လဘန္တိ, တတ္ထ ရူပဓမ္မာ ဟေတာဓိပတိဝိပာကိန္ဒ္ရိယဈာနမဂ္ဂပစ္စယေ န လဘန္တိ, သဗ္ဗဋ္ဌာနိကာ ပစ္စနီယာ န ဟောန္တိ။ အဟေတုကေ အဓိပတိပစ္စယော နတ္ထီတိ ဣမေသမ္ပိ ပကိဏ္ဏကာနံ ဝသေနေတ္ထ ဂဏနဝာရော အသမ္မောဟတော ဝေဒိတဗ္ဗော။

    Apica imasmiṃ paccanīyānulome paccayuppannadhammesupi atthi dhammo kammapaccayaṃ labhati, na indriyapaccayaṃ. So asaññesu ceva pañcavokāre pavatte ca rūpajīvitindriyavasena veditabbo. Atthi dhammo maggapaccayaṃ labhati, nahetupaccayaṃ. So vicikicchuddhaccasahajātamohavasena veditabbo. Atthi dhammo jhānapaccayaṃ labhati, namaggapaccayaṃ. So manodhātuahetukamanoviññāṇadhātuvasena veditabbo. Yattha kaṭattārūpāni nānākkhaṇikakammavaseneva kammapaccayaṃ labhanti, tattha rūpadhammā hetādhipativipākindriyajhānamaggapaccaye na labhanti, sabbaṭṭhānikā paccanīyā na honti. Ahetuke adhipatipaccayo natthīti imesampi pakiṇṇakānaṃ vasenettha gaṇanavāro asammohato veditabbo.

    တတ္ရာယံ နယော – နဟေတုပစ္စယာ အာရမ္မဏေ ဒ္ဝေတိ ဧတ္ထ တာဝ အဟေတုကမောဟော စေဝ အဟေတုကဝိပာကကိရိယာ စ ပစ္စယုပ္ပန္နံ, တသ္မာ အကုသလေနာကုသလံ, အဗ္ယာကတေန အဗ္ယာကတံ သန္ဓာယေတ္ထ ဒ္ဝေတိ ဝုတ္တံ။ သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော။ အာသေဝနေ ပန ဝိပာကံ န လဗ္ဘတိ, တထာ ကိရိယမနောဓာတု။ တသ္မာ ကိရိယာဟေတုမနောဝိညာဏဓာတုဝသေနေတ္ထ အဗ္ယာကတေန အဗ္ယာကတံ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ ဝိပာကေ ဧကန္တိ အဗ္ယာကတေန အဗ္ယာကတမေဝ။ မဂ္ဂေ ဧကန္တိ အကုသလေန အကုသလမေဝ။

    Tatrāyaṃ nayo – nahetupaccayā ārammaṇe dveti ettha tāva ahetukamoho ceva ahetukavipākakiriyā ca paccayuppannaṃ, tasmā akusalenākusalaṃ, abyākatena abyākataṃ sandhāyettha dveti vuttaṃ. Sesesupi eseva nayo. Āsevane pana vipākaṃ na labbhati, tathā kiriyamanodhātu. Tasmā kiriyāhetumanoviññāṇadhātuvasenettha abyākatena abyākataṃ veditabbaṃ. Vipāke ekanti abyākatena abyākatameva. Magge ekanti akusalena akusalameva.

    ၁၉၆-၁၉၇. နာရမ္မဏမူလကေ ဟေတုယာ ပဉ္စာတိ ရူပမေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ။ တဉ္ဟိ ကုသလံ အကုသလံ အဗ္ယာကတံ ကုသလာဗ္ယာကတံ အကုသလာဗ္ယာကတဉ္စာတိ ပဉ္စ ကောဋ္ဌာသေ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ။ သဗ္ဗပဉ္စကေသု ဧသေဝ နယော။ အညမညေ ဧကန္တိ ဘူတရူပာနိ စေဝ ဝတ္ထုဉ္စ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ။ တာနိ ဟိ နာရမ္မဏပစ္စယာ အညမညပစ္စယာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ။ တိမူလကေပိ ဧသေဝ နယော။

    196-197. Nārammaṇamūlake hetuyā pañcāti rūpameva sandhāya vuttaṃ. Tañhi kusalaṃ akusalaṃ abyākataṃ kusalābyākataṃ akusalābyākatañcāti pañca koṭṭhāse paṭicca uppajjati. Sabbapañcakesu eseva nayo. Aññamaññe ekanti bhūtarūpāni ceva vatthuñca sandhāya vuttaṃ. Tāni hi nārammaṇapaccayā aññamaññapaccayā uppajjanti. Timūlakepi eseva nayo.

    ၁၉၈-၂၀၂. နာဓိပတိမူလကေ ဟေတုယာ နဝာတိ အနုလောမေ ဟေတုမ္ဟိ ဝုတ္တာနေဝ။ တီဏီတိအာဒီနိပိ ဟေဋ္ဌာ အနုလောမေ ဝုတ္တသဒိသာနေဝ။ တိမူလကေ ဒ္ဝေတိ ဟေဋ္ဌာ နဟေတုပစ္စယာ အာရမ္မဏေ ဝုတ္တသဒိသာနေဝ။

    198-202. Nādhipatimūlake hetuyā navāti anulome hetumhi vuttāneva. Tīṇītiādīnipi heṭṭhā anulome vuttasadisāneva. Timūlake dveti heṭṭhā nahetupaccayā ārammaṇe vuttasadisāneva.

    ၂၀၃-၂၃၃. နပုရေဇာတမူလကေ ဟေတုယာ သတ္တာတိ ဟေဋ္ဌာ ‘‘အာရုပ္ပေ ကုသလံ ဧကံ ခန္ဓံ ပဋိစ္စာ’’တိအာဒိနာ နယေန ပုရေဇာတေ ဒသ္သိတာနေဝ။ သဗ္ဗသတ္တကေသု ဧသေဝ နယော။ နကမ္မမူလကေ ဟေတုယာ တီဏီတိအာဒီသု စေတနာဝ ပစ္စယုပ္ပန္နာ။ တသ္မာ ကုသလံ အကုသလံ အဗ္ယာကတဉ္စ ပဋိစ္စ ဥပ္ပတ္တိံ သန္ဓာယ တီဏီတိ ဝုတ္တံ။ ဣမိနာ နယေန ‘‘ဧကံ ဒ္ဝေ တီဏိ ပဉ္စ သတ္တ နဝာ’’တိ အာဂတဋ္ဌာနေသု ဂဏနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ ‘‘စတ္တာရိ ဆ အဋ္ဌာ’’တိ ဣမာ ပန တိသ္သော ဂဏနာ နတ္ထေဝာတိ။

    203-233. Napurejātamūlake hetuyā sattāti heṭṭhā ‘‘āruppe kusalaṃ ekaṃ khandhaṃ paṭiccā’’tiādinā nayena purejāte dassitāneva. Sabbasattakesu eseva nayo. Nakammamūlake hetuyā tīṇītiādīsu cetanāva paccayuppannā. Tasmā kusalaṃ akusalaṃ abyākatañca paṭicca uppattiṃ sandhāya tīṇīti vuttaṃ. Iminā nayena ‘‘ekaṃ dve tīṇi pañca satta navā’’ti āgataṭṭhānesu gaṇanā veditabbā. ‘‘Cattāri cha aṭṭhā’’ti imā pana tisso gaṇanā natthevāti.

    ပစ္စယပစ္စနီယာနုလောမဝဏ္ဏနာ။

    Paccayapaccanīyānulomavaṇṇanā.

    နိဋ္ဌိတာ စ ပဋိစ္စဝာရသ္သ အတ္ထဝဏ္ဏနာ။

    Niṭṭhitā ca paṭiccavārassa atthavaṇṇanā.







    Related texts:



    တိပိဋက (မူလ) • Tipiṭaka (Mūla) / အဘိဓမ္မပိဋက • Abhidhammapiṭaka / ပဋ္ဌာနပာဠိ • Paṭṭhānapāḷi / ၁. ကုသလတ္တိကံ • 1. Kusalattikaṃ


    © 1991-2023 The Titi Tudorancea Bulletin | Titi Tudorancea® is a Registered Trademark | Terms of use and privacy policy
    Contact