Library / Tipiṭaka / તિપિટક • Tipiṭaka / ધમ્મપદ-અટ્ઠકથા • Dhammapada-aṭṭhakathā |
૨૬. બ્રાહ્મણવગ્ગો
26. Brāhmaṇavaggo
૧. પસાદબહુલબ્રાહ્મણવત્થુ
1. Pasādabahulabrāhmaṇavatthu
છિન્દ સોતન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો પસાદબહુલં બ્રાહ્મણં આરબ્ભ કથેસિ.
Chindasotanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto pasādabahulaṃ brāhmaṇaṃ ārabbha kathesi.
સો કિર બ્રાહ્મણો ભગવતો ધમ્મદેસનં સુત્વા પસન્નચિત્તો અત્તનો ગેહે સોળસમત્તાનં ભિક્ખૂનં નિચ્ચભત્તં પટ્ઠપેત્વા ભિક્ખૂનં આગતવેલાય પત્તં ગહેત્વા ‘‘આગચ્છન્તુ ભોન્તો અરહન્તો, નિસીદન્તુ ભોન્તો અરહન્તો’’તિ યંકિઞ્ચિ વદન્તો અરહન્તવાદપટિસંયુત્તમેવ વદતિ. તેસુ પુથુજ્જના ‘‘અયં અમ્હેસુ અરહન્તસઞ્ઞી’’તિ ચિન્તયિંસુ, ખીણાસવા ‘‘અયં નો ખીણાસવભાવં જાનાતી’’તિ. એવં તે સબ્બેપિ કુક્કુચ્ચાયન્તા તસ્સ ગેહં નાગમિંસુ. સો દુક્ખી દુમ્મનો ‘‘કિન્નુ ખો, અય્યા, નાગચ્છન્તી’’તિ વિહારં ગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા તમત્થં આરોચેસિ. સત્થા ભિક્ખૂ આમન્તેત્વા ‘‘કિં એતં, ભિક્ખવે’’તિ પુચ્છિત્વા તેહિ તસ્મિં અત્થે આરોચિતે ‘‘સાદિયથ પન તુમ્હે, ભિક્ખવે, અરહન્તવાદ’’ન્તિ આહ. ‘‘ન સાદિયામ મયં, ભન્તે’’તિ. ‘‘એવં સન્તે મનુસ્સાનં એતં પસાદભઞ્ઞં, અનાપત્તિ , ભિક્ખવે, પસાદભઞ્ઞે, અપિ ચ ખો પન બ્રાહ્મણસ્સ અરહન્તેસુ અધિમત્તં પેમં, તસ્મા તુમ્હેહિપિ તણ્હાસોતં છેત્વા અરહત્તમેવ પત્તું યુત્ત’’ન્તિ વત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –
So kira brāhmaṇo bhagavato dhammadesanaṃ sutvā pasannacitto attano gehe soḷasamattānaṃ bhikkhūnaṃ niccabhattaṃ paṭṭhapetvā bhikkhūnaṃ āgatavelāya pattaṃ gahetvā ‘‘āgacchantu bhonto arahanto, nisīdantu bhonto arahanto’’ti yaṃkiñci vadanto arahantavādapaṭisaṃyuttameva vadati. Tesu puthujjanā ‘‘ayaṃ amhesu arahantasaññī’’ti cintayiṃsu, khīṇāsavā ‘‘ayaṃ no khīṇāsavabhāvaṃ jānātī’’ti. Evaṃ te sabbepi kukkuccāyantā tassa gehaṃ nāgamiṃsu. So dukkhī dummano ‘‘kinnu kho, ayyā, nāgacchantī’’ti vihāraṃ gantvā satthāraṃ vanditvā tamatthaṃ ārocesi. Satthā bhikkhū āmantetvā ‘‘kiṃ etaṃ, bhikkhave’’ti pucchitvā tehi tasmiṃ atthe ārocite ‘‘sādiyatha pana tumhe, bhikkhave, arahantavāda’’nti āha. ‘‘Na sādiyāma mayaṃ, bhante’’ti. ‘‘Evaṃ sante manussānaṃ etaṃ pasādabhaññaṃ, anāpatti , bhikkhave, pasādabhaññe, api ca kho pana brāhmaṇassa arahantesu adhimattaṃ pemaṃ, tasmā tumhehipi taṇhāsotaṃ chetvā arahattameva pattuṃ yutta’’nti vatvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –
૩૮૩.
383.
‘‘છિન્દ સોતં પરક્કમ્મ, કામે પનુદ બ્રાહ્મણ;
‘‘Chinda sotaṃ parakkamma, kāme panuda brāhmaṇa;
સઙ્ખારાનં ખયં ઞત્વા, અકતઞ્ઞૂસિ બ્રાહ્મણા’’તિ.
Saṅkhārānaṃ khayaṃ ñatvā, akataññūsi brāhmaṇā’’ti.
તત્થ પરક્કમ્માતિ તણ્હાસોતં નામ ન અપ્પમત્તકેન વાયામેન છિન્દિતું સક્કા, તસ્મા ઞાણસમ્પયુત્તેન મહન્તેન પરક્કમેન પરક્કમિત્વા તં સોતં છિન્દ. ઉભોપિ કામે પનુદ નીહર. બ્રાહ્મણાતિ ખીણાસવાનં આલપનમેતં. સઙ્ખારાનન્તિ પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં ખયં જાનિત્વા. અકતઞ્ઞૂતિ એવં સન્તે ત્વં સુવણ્ણાદીસુ કેનચિ અકતસ્સ નિબ્બાનસ્સ જાનનતો અકતઞ્ઞૂ નામ હોસીતિ.
Tattha parakkammāti taṇhāsotaṃ nāma na appamattakena vāyāmena chindituṃ sakkā, tasmā ñāṇasampayuttena mahantena parakkamena parakkamitvā taṃ sotaṃ chinda. Ubhopi kāme panuda nīhara. Brāhmaṇāti khīṇāsavānaṃ ālapanametaṃ. Saṅkhārānanti pañcannaṃ khandhānaṃ khayaṃ jānitvā. Akataññūti evaṃ sante tvaṃ suvaṇṇādīsu kenaci akatassa nibbānassa jānanato akataññū nāma hosīti.
દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
પસાદબહુલબ્રાહ્મણવત્થુ પઠમં.
Pasādabahulabrāhmaṇavatthu paṭhamaṃ.
૨. સમ્બહુલભિક્ખુવત્થુ
2. Sambahulabhikkhuvatthu
યદા દ્વયેસૂતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો સમ્બહુલે ભિક્ખૂ આરબ્ભ કથેસિ.
Yadādvayesūti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto sambahule bhikkhū ārabbha kathesi.
એકદિવસઞ્હિ તિંસમત્તા દિસાવાસિકા ભિક્ખૂ આગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા નિસીદિંસુ. સારિપુત્તત્થેરો તેસં અરહત્તસ્સ ઉપનિસ્સયં દિસ્વા સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા ઠિતકોવ ઇમં પઞ્હં પુચ્છિ – ‘‘ભન્તે, દ્વે ધમ્માતિ વુચ્ચન્તિ, કતમે નુ ખો દ્વે ધમ્મા’’તિ? અથ નં સત્થા ‘‘દ્વે ધમ્માતિ ખો, સારિપુત્ત, સમથવિપસ્સના વુચ્ચન્તી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –
Ekadivasañhi tiṃsamattā disāvāsikā bhikkhū āgantvā satthāraṃ vanditvā nisīdiṃsu. Sāriputtatthero tesaṃ arahattassa upanissayaṃ disvā satthāraṃ upasaṅkamitvā ṭhitakova imaṃ pañhaṃ pucchi – ‘‘bhante, dve dhammāti vuccanti, katame nu kho dve dhammā’’ti? Atha naṃ satthā ‘‘dve dhammāti kho, sāriputta, samathavipassanā vuccantī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
૩૮૪.
384.
‘‘યદા દ્વયેસુ ધમ્મેસુ, પારગૂ હોતિ બ્રાહ્મણો;
‘‘Yadā dvayesu dhammesu, pāragū hoti brāhmaṇo;
અથસ્સ સબ્બે સંયોગા, અત્થં ગચ્છન્તિ જાનતો’’તિ.
Athassa sabbe saṃyogā, atthaṃ gacchanti jānato’’ti.
તત્થ યદાતિ યસ્મિં કાલે દ્વિધા ઠિતેસુ સમથવિપસ્સનાધમ્મેસુ અભિઞ્ઞાપારગાદિવસેન અયં ખીણાસવો પારગૂ હોતિ, અથસ્સ વટ્ટસ્મિં સંયોજનસમત્થા સબ્બે કામયોગાદયો સંયોગા એવં જાનન્તસ્સ અત્થં પરિક્ખયં ગચ્છન્તીતિ અત્થો.
Tattha yadāti yasmiṃ kāle dvidhā ṭhitesu samathavipassanādhammesu abhiññāpāragādivasena ayaṃ khīṇāsavo pāragū hoti, athassa vaṭṭasmiṃ saṃyojanasamatthā sabbe kāmayogādayo saṃyogā evaṃ jānantassa atthaṃ parikkhayaṃ gacchantīti attho.
દેસનાવસાને સબ્બેપિ તે ભિક્ખૂ અરહત્તે પતિટ્ઠહિંસૂતિ.
Desanāvasāne sabbepi te bhikkhū arahatte patiṭṭhahiṃsūti.
સમ્બહુલભિક્ખુવત્થુ દુતિયં.
Sambahulabhikkhuvatthu dutiyaṃ.
૩. મારવત્થુ
3. Māravatthu
યસ્સ પારન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો મારં આરબ્ભ કથેસિ.
Yassa pāranti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto māraṃ ārabbha kathesi.
સો કિરેકસ્મિં દિવસે અઞ્ઞતરો પુરિસો વિય હુત્વા સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છિ – ‘‘ભન્તે , પારં પારન્તિ વુચ્ચતિ, કિન્નુ ખો એતં પારં નામા’’તિ. સત્થા ‘‘મારો અય’’ન્તિ વિદિત્વા, ‘‘પાપિમ, કિં તવ પારેન, તઞ્હિ વીતરાગેહિ પત્તબ્બ’’ન્તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –
So kirekasmiṃ divase aññataro puriso viya hutvā satthāraṃ upasaṅkamitvā pucchi – ‘‘bhante , pāraṃ pāranti vuccati, kinnu kho etaṃ pāraṃ nāmā’’ti. Satthā ‘‘māro aya’’nti viditvā, ‘‘pāpima, kiṃ tava pārena, tañhi vītarāgehi pattabba’’nti vatvā imaṃ gāthamāha –
૩૮૫.
385.
‘‘યસ્સ પારં અપારં વા, પારાપારં ન વિજ્જતિ;
‘‘Yassa pāraṃ apāraṃ vā, pārāpāraṃ na vijjati;
વીતદ્દરં વિસંયુત્તં, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણ’’ન્તિ.
Vītaddaraṃ visaṃyuttaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.
તત્થ પારન્તિ અજ્ઝત્તિકાનિ છ આયતનાનિ. અપારન્તિ બાહિરાનિ છ આયતનાનિ. પારાપારન્તિ તદુભયં. ન વિજ્જતીતિ યસ્સ સબ્બમ્પેતં ‘‘અહ’’ન્તિ વા ‘‘મમ’’ન્તિ વા ગહણાભાવેન નત્થિ, તં કિલેસદરથાનં વિગમેન વીતદ્દરં સબ્બકિલેસેહિ વિસંયુત્તં અહં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.
Tattha pāranti ajjhattikāni cha āyatanāni. Apāranti bāhirāni cha āyatanāni. Pārāpāranti tadubhayaṃ. Na vijjatīti yassa sabbampetaṃ ‘‘aha’’nti vā ‘‘mama’’nti vā gahaṇābhāvena natthi, taṃ kilesadarathānaṃ vigamena vītaddaraṃ sabbakilesehi visaṃyuttaṃ ahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.
દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
મારવત્થુ તતિયં.
Māravatthu tatiyaṃ.
૪. અઞ્ઞતરબ્રાહ્મણવત્થુ
4. Aññatarabrāhmaṇavatthu
ઝાયિન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અઞ્ઞતરં બ્રાહ્મણં આરબ્ભ કથેસિ.
Jhāyinti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ brāhmaṇaṃ ārabbha kathesi.
સો કિર ચિન્તેસિ – ‘‘સત્થા અત્તનો સાવકે, ‘બ્રાહ્મણા’તિ વદતિ, અહઞ્ચમ્હિ જાતિગોત્તેન બ્રાહ્મણો, મમ્પિ નુ ખો એવં વત્તું વટ્ટતી’’તિ. સો સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા તમત્થં પુચ્છિ. સત્થા ‘‘નાહં જાતિગોત્તમત્તેન બ્રાહ્મણં વદામિ, ઉત્તમત્થં અરહત્તં અનુપ્પત્તમેવ પનેવં વદામી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –
So kira cintesi – ‘‘satthā attano sāvake, ‘brāhmaṇā’ti vadati, ahañcamhi jātigottena brāhmaṇo, mampi nu kho evaṃ vattuṃ vaṭṭatī’’ti. So satthāraṃ upasaṅkamitvā tamatthaṃ pucchi. Satthā ‘‘nāhaṃ jātigottamattena brāhmaṇaṃ vadāmi, uttamatthaṃ arahattaṃ anuppattameva panevaṃ vadāmī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
૩૮૬.
386.
‘‘ઝાયિં વિરજમાસીનં, કતકિચ્ચમનાસવં;
‘‘Jhāyiṃ virajamāsīnaṃ, katakiccamanāsavaṃ;
ઉત્તમત્થમનુપ્પત્તં, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણ’’ન્તિ.
Uttamatthamanuppattaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.
તત્થ ઝાયિન્તિ દુવિધેન ઝાનેન ઝાયન્તં કામરજેન વિરજં વને એકકમાસીનં ચતૂહિ મગ્ગેહિ સોળસન્નં કિચ્ચાનં કતત્તા કતકિચ્ચં આસવાનં અભાવેન અનાસવં ઉત્તમત્થં અરહત્તં અનુપ્પત્તં અહં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.
Tattha jhāyinti duvidhena jhānena jhāyantaṃ kāmarajena virajaṃ vane ekakamāsīnaṃ catūhi maggehi soḷasannaṃ kiccānaṃ katattā katakiccaṃ āsavānaṃ abhāvena anāsavaṃ uttamatthaṃ arahattaṃ anuppattaṃ ahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.
દેસનાવસાને સો બ્રાહ્મણો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ, સમ્પત્તાનમ્પિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.
Desanāvasāne so brāhmaṇo sotāpattiphale patiṭṭhahi, sampattānampi sātthikā dhammadesanā ahosīti.
અઞ્ઞતરબ્રાહ્મણવત્થુ ચતુત્થં.
Aññatarabrāhmaṇavatthu catutthaṃ.
૫. આનન્દત્થેરવત્થુ
5. Ānandattheravatthu
દિવા તપતીતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા મિગારમાતુપાસાદે વિહરન્તો આનન્દત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.
Divātapatīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā migāramātupāsāde viharanto ānandattheraṃ ārabbha kathesi.
પસેનદિ કોસલો કિર મહાપવારણાય સબ્બાભરણપટિમણ્ડિતો ગન્ધમાલાદીનિ આદાય વિહારં અગમાસિ. તસ્મિં ખણે કાળુદાયિત્થેરો ઝાનં સમાપજ્જિત્વા પરિસપરિયન્તે નિસિન્નો હોતિ, નામમેવ પનસ્સેતં, સરીરં સુવણ્ણવણ્ણં. તસ્મિં પન ખણે ચન્દો ઉગ્ગચ્છતિ, સૂરિયો અત્થમેતિ. આનન્દત્થેરો અત્થમેન્તસ્સ ચ સૂરિયસ્સ ઉગ્ગચ્છન્તસ્સ ચ ચન્દસ્સ ઓભાસં ઓલોકેન્તો રઞ્ઞો સરીરોભાસં થેરસ્સ સરીરોભાસં તથાગતસ્સ ચ સરીરોભાસં ઓલોકેસિ. તત્થ સબ્બોભાસે અતિક્કમિત્વા સત્થાવ વિરોચતિ. થેરો સત્થારં વન્દિત્વા, ‘‘ભન્તે, અજ્જ મમ ઇમે ઓભાસે ઓલોકેન્તસ્સ તુમ્હાકમેવ ઓભાસો રુચ્ચતિ. તુમ્હાકઞ્હિ સરીરં સબ્બોભાસે અતિક્કમિત્વા વિરોચતી’’તિ આહ. અથ નં સત્થા, ‘‘આનન્દ, સૂરિયો નામ દિવા વિરોચતિ, ચન્દો રત્તિં, રાજા અલઙ્કતકાલેયેવ, ખીણાસવે ગણસઙ્ગણિકં પહાય અન્તોસમાપત્તિયંયેવ વિરોચતિ, બુદ્ધા પન રત્તિમ્પિ દિવાપિ પઞ્ચવિધેન તેજેન વિરોચન્તી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –
Pasenadi kosalo kira mahāpavāraṇāya sabbābharaṇapaṭimaṇḍito gandhamālādīni ādāya vihāraṃ agamāsi. Tasmiṃ khaṇe kāḷudāyitthero jhānaṃ samāpajjitvā parisapariyante nisinno hoti, nāmameva panassetaṃ, sarīraṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ. Tasmiṃ pana khaṇe cando uggacchati, sūriyo atthameti. Ānandatthero atthamentassa ca sūriyassa uggacchantassa ca candassa obhāsaṃ olokento rañño sarīrobhāsaṃ therassa sarīrobhāsaṃ tathāgatassa ca sarīrobhāsaṃ olokesi. Tattha sabbobhāse atikkamitvā satthāva virocati. Thero satthāraṃ vanditvā, ‘‘bhante, ajja mama ime obhāse olokentassa tumhākameva obhāso ruccati. Tumhākañhi sarīraṃ sabbobhāse atikkamitvā virocatī’’ti āha. Atha naṃ satthā, ‘‘ānanda, sūriyo nāma divā virocati, cando rattiṃ, rājā alaṅkatakāleyeva, khīṇāsave gaṇasaṅgaṇikaṃ pahāya antosamāpattiyaṃyeva virocati, buddhā pana rattimpi divāpi pañcavidhena tejena virocantī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
૩૮૭.
387.
‘‘દિવા તપતિ આદિચ્ચો, રત્તિમાભાતિ ચન્દિમા;
‘‘Divā tapati ādicco, rattimābhāti candimā;
સન્નદ્ધો ખત્તિયો તપતિ, ઝાયી તપતિ બ્રાહ્મણો;
Sannaddho khattiyo tapati, jhāyī tapati brāhmaṇo;
અથ સબ્બમહોરત્તિં, બુદ્ધો તપતિ તેજસા’’તિ.
Atha sabbamahorattiṃ, buddho tapati tejasā’’ti.
તત્થ દિવા તપતીતિ દિવા વિરોચતિ, રત્તિં પનસ્સ ગતમગ્ગોપિ ન પઞ્ઞાયતિ. ચન્દિમાતિ ચન્દોપિ અબ્ભાદીહિ વિમુત્તો રત્તિમેવ વિરોચતિ, નો દિવા. સન્નદ્ધોતિ સુવણ્ણમણિવિચિત્તેહિ સબ્બાભરણેહિ પટિમણ્ડિતો ચતુરઙ્ગિનિયા સેનાય પરિક્ખિત્તોવ રાજા વિરોચતિ, ન અઞ્ઞાતકવેસેન ઠિતો. ઝાયીતિ ખીણાસવો પન ગણં વિનોદેત્વા ઝાયન્તોવ વિરોચતિ. તેજસાતિ સમ્માસમ્બુદ્ધો પન સીલતેજેન દુસ્સીલ્યતેજં, ગુણતેજેન નિગ્ગુણતેજં, પઞ્ઞાતેજેન દુપ્પઞ્ઞતેજં, પુઞ્ઞતેજેન અપુઞ્ઞતેજં, ધમ્મતેજેન અધમ્મતેજં પરિયાદિયિત્વા ઇમિના પઞ્ચવિધેન તેજસા નિચ્ચકાલમેવ વિરોચતીતિ અત્થો.
Tattha divā tapatīti divā virocati, rattiṃ panassa gatamaggopi na paññāyati. Candimāti candopi abbhādīhi vimutto rattimeva virocati, no divā. Sannaddhoti suvaṇṇamaṇivicittehi sabbābharaṇehi paṭimaṇḍito caturaṅginiyā senāya parikkhittova rājā virocati, na aññātakavesena ṭhito. Jhāyīti khīṇāsavo pana gaṇaṃ vinodetvā jhāyantova virocati. Tejasāti sammāsambuddho pana sīlatejena dussīlyatejaṃ, guṇatejena nigguṇatejaṃ, paññātejena duppaññatejaṃ, puññatejena apuññatejaṃ, dhammatejena adhammatejaṃ pariyādiyitvā iminā pañcavidhena tejasā niccakālameva virocatīti attho.
દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
આનન્દત્થેરવત્થુ પઞ્ચમં.
Ānandattheravatthu pañcamaṃ.
૬. અઞ્ઞતરબ્રાહ્મણપબ્બજિતવત્થુ
6. Aññatarabrāhmaṇapabbajitavatthu
બાહિતપાપોતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અઞ્ઞતરં બ્રાહ્મણપબ્બજિતં આરબ્ભ કથેસિ.
Bāhitapāpoti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ brāhmaṇapabbajitaṃ ārabbha kathesi.
એકો કિર બ્રાહ્મણો બાહિરકપબ્બજ્જાય પબ્બજિત્વા ‘‘સમણો ગોતમો અત્તનો સાવકે ‘પબ્બજિતા’તિ વદતિ, અહઞ્ચમ્હિ પબ્બજિતો, મમ્પિ ખો એવં વત્તું વટ્ટતી’’તિ ચિન્તેત્વા સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા એતમત્થં પુચ્છિ. સત્થા ‘‘નાહં એત્તકેન ‘પબ્બજિતો’તિ વદામિ, કિલેસમલાનં પન પબ્બાજિતત્તા પબ્બજિતો નામ હોતી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –
Eko kira brāhmaṇo bāhirakapabbajjāya pabbajitvā ‘‘samaṇo gotamo attano sāvake ‘pabbajitā’ti vadati, ahañcamhi pabbajito, mampi kho evaṃ vattuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā satthāraṃ upasaṅkamitvā etamatthaṃ pucchi. Satthā ‘‘nāhaṃ ettakena ‘pabbajito’ti vadāmi, kilesamalānaṃ pana pabbājitattā pabbajito nāma hotī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
૩૮૮.
388.
‘‘બાહિતપાપોતિ બ્રાહ્મણો, સમચરિયા સમણોતિ વુચ્ચતિ;
‘‘Bāhitapāpoti brāhmaṇo, samacariyā samaṇoti vuccati;
પબ્બાજયમત્તનો મલં, તસ્મા પબ્બજિતોતિ વુચ્ચતી’’તિ.
Pabbājayamattano malaṃ, tasmā pabbajitoti vuccatī’’ti.
તત્થ સમચરિયાતિ સબ્બાકુસલાનિ સમેત્વા ચરણેન. તસ્માતિ યસ્મા બાહિતપાપતાય બ્રાહ્મણો, અકુસલાનિ સમેત્વા ચરણેન સમણોતિ વુચ્ચતિ, તસ્મા યો અત્તનો રાગાદિમલં પબ્બાજયન્તો વિનોદેન્તો ચરતિ, સોપિ તેન પબ્બાજનેન પબ્બજિતોતિ વુચ્ચતીતિ અત્થો.
Tattha samacariyāti sabbākusalāni sametvā caraṇena. Tasmāti yasmā bāhitapāpatāya brāhmaṇo, akusalāni sametvā caraṇena samaṇoti vuccati, tasmā yo attano rāgādimalaṃ pabbājayanto vinodento carati, sopi tena pabbājanena pabbajitoti vuccatīti attho.
દેસનાવસાને સો બ્રાહ્મણપબ્બજિતો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ, સમ્પત્તાનમ્પિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.
Desanāvasāne so brāhmaṇapabbajito sotāpattiphale patiṭṭhahi, sampattānampi sātthikā dhammadesanā ahosīti.
અઞ્ઞતરબ્રાહ્મણપબ્બજિતવત્થુ છટ્ઠં.
Aññatarabrāhmaṇapabbajitavatthu chaṭṭhaṃ.
૭. સારિપુત્તત્થેરવત્થુ
7. Sāriputtattheravatthu
ન બ્રાહ્મણસ્સાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો સારિપુત્તત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.
Nabrāhmaṇassāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto sāriputtattheraṃ ārabbha kathesi.
એકસ્મિં કિર ઠાને સમ્બહુલા મનુસ્સા ‘‘અહો અમ્હાકં , અય્યો, ખન્તિબલેન સમન્નાગતો, અઞ્ઞેસુ અક્કોસન્તેસુ વા પહરન્તેસુ વા કોપમત્તમ્પિ નત્થી’’તિ થેરસ્સ ગુણે કથયિંસુ. અથેકો મિચ્છાદિટ્ઠિકો બ્રાહ્મણો ‘‘કો એસ ન કુજ્ઝતી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘અમ્હાકં થેરો’’તિ. ‘‘નં કુજ્ઝાપેન્તો ન ભવિસ્સતી’’તિ? ‘‘નત્થેતં, બ્રાહ્મણા’’તિ. ‘‘તેન હિ અહં નં કુજ્ઝાપેસ્સામી’’તિ? ‘‘સચે સક્કોસિ, કુજ્ઝાપેહી’’તિ. સો ‘‘હોતુ, જાનિસ્સામિસ્સ કત્તબ્બ’’ન્તિ થેરં ભિક્ખાય પવિટ્ઠં દિસ્વા પચ્છાભાગેન ગન્ત્વા પિટ્ઠિમજ્ઝે મહન્તં પાણિપ્પહારમદાસિ. થેરો ‘‘કિં નામેત’’ન્તિ અનોલોકેત્વાવ ગતો. બ્રાહ્મણસ્સ સકલસરીરે ડાહો ઉપ્પજ્જિ. સો ‘‘અહો ગુણસમ્પન્નો, અય્યો’’તિ થેરસ્સ પાદમૂલે નિપજ્જિત્વા ‘‘ખમથ મે, ભન્તે’’તિ વત્વા ‘‘કિં એત’’ન્તિ ચ વુત્તે ‘‘અહં વીમંસનત્થાય તુમ્હે પહરિ’’ન્તિ આહ. ‘‘હોતુ ખમામિ તે’’તિ. ‘‘સચે મે, ભન્તે, ખમથ, મમ ગેહેયેવ નિસીદિત્વા ભિક્ખં ગણ્હથા’’તિ થેરસ્સ પત્તં ગણ્હિ, થેરોપિ પત્તં અદાસિ. બ્રાહ્મણો થેરં ગેહં નેત્વા પરિવિસિ.
Ekasmiṃ kira ṭhāne sambahulā manussā ‘‘aho amhākaṃ , ayyo, khantibalena samannāgato, aññesu akkosantesu vā paharantesu vā kopamattampi natthī’’ti therassa guṇe kathayiṃsu. Atheko micchādiṭṭhiko brāhmaṇo ‘‘ko esa na kujjhatī’’ti pucchi. ‘‘Amhākaṃ thero’’ti. ‘‘Naṃ kujjhāpento na bhavissatī’’ti? ‘‘Natthetaṃ, brāhmaṇā’’ti. ‘‘Tena hi ahaṃ naṃ kujjhāpessāmī’’ti? ‘‘Sace sakkosi, kujjhāpehī’’ti. So ‘‘hotu, jānissāmissa kattabba’’nti theraṃ bhikkhāya paviṭṭhaṃ disvā pacchābhāgena gantvā piṭṭhimajjhe mahantaṃ pāṇippahāramadāsi. Thero ‘‘kiṃ nāmeta’’nti anoloketvāva gato. Brāhmaṇassa sakalasarīre ḍāho uppajji. So ‘‘aho guṇasampanno, ayyo’’ti therassa pādamūle nipajjitvā ‘‘khamatha me, bhante’’ti vatvā ‘‘kiṃ eta’’nti ca vutte ‘‘ahaṃ vīmaṃsanatthāya tumhe pahari’’nti āha. ‘‘Hotu khamāmi te’’ti. ‘‘Sace me, bhante, khamatha, mama geheyeva nisīditvā bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti therassa pattaṃ gaṇhi, theropi pattaṃ adāsi. Brāhmaṇo theraṃ gehaṃ netvā parivisi.
મનુસ્સા કુજ્ઝિત્વા ‘‘ઇમિના અમ્હાકં નિરપરાધો અય્યો પહટો, દણ્ડેનપિસ્સ મોક્ખો નત્થિ, એત્થેવ નં મારેસ્સામા’’તિ લેડ્ડુદણ્ડાદિહત્થા બ્રાહ્મણસ્સ ગેહદ્વારે અટ્ઠંસુ. થેરો ઉટ્ઠાય ગચ્છન્તો બ્રાહ્મણસ્સ હત્થે પત્તં અદાસિ. મનુસ્સા તં થેરેન સદ્ધિં ગચ્છન્તં દિસ્વા, ‘‘ભન્તે, તુમ્હાકં પત્તં ગહેત્વા બ્રાહ્મણં નિવત્તેથા’’તિ આહંસુ. કિં એતં ઉપાસકાતિ? બ્રાહ્મણેન તુમ્હે પહટા, મયમસ્સ કત્તબ્બં જાનિસ્સામાતિ. કિં પન તુમ્હે ઇમિના પહટા, ઉદાહુ અહન્તિ? તુમ્હે, ભન્તેતિ. ‘‘મં એસ પહરિત્વા ખમાપેસિ, ગચ્છથ તુમ્હે’’તિ મનુસ્સે ઉય્યોજેત્વા બ્રાહ્મણં નિવત્તાપેત્વા થેરો વિહારમેવ ગતો. ભિક્ખૂ ઉજ્ઝાયિંસુ ‘‘કિં નામેતં સારિપુત્તત્થેરો યેન બ્રાહ્મણેન પહટો, તસ્સેવ ગેહે નિસીદિત્વા ભિક્ખં ગહેત્વા આગતો. થેરસ્સ પહટકાલતો પટ્ઠાય ઇદાનિ સો કસ્સ લજ્જિસ્સતિ, અવસેસે પોથેન્તો વિચરિસ્સતી’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે, ‘‘ભિક્ખવે, બ્રાહ્મણો બ્રાહ્મણં પહરન્તો નામ નત્થિ, ગિહિબ્રાહ્મણેન પન સમણબ્રાહ્મણો પહટો ભવિસ્સતિ, કોધો નામેસ અનાગામિમગ્ગેન સમુગ્ઘાતં ગચ્છતી’’તિ વત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમા ગાથા અભાસિ –
Manussā kujjhitvā ‘‘iminā amhākaṃ niraparādho ayyo pahaṭo, daṇḍenapissa mokkho natthi, ettheva naṃ māressāmā’’ti leḍḍudaṇḍādihatthā brāhmaṇassa gehadvāre aṭṭhaṃsu. Thero uṭṭhāya gacchanto brāhmaṇassa hatthe pattaṃ adāsi. Manussā taṃ therena saddhiṃ gacchantaṃ disvā, ‘‘bhante, tumhākaṃ pattaṃ gahetvā brāhmaṇaṃ nivattethā’’ti āhaṃsu. Kiṃ etaṃ upāsakāti? Brāhmaṇena tumhe pahaṭā, mayamassa kattabbaṃ jānissāmāti. Kiṃ pana tumhe iminā pahaṭā, udāhu ahanti? Tumhe, bhanteti. ‘‘Maṃ esa paharitvā khamāpesi, gacchatha tumhe’’ti manusse uyyojetvā brāhmaṇaṃ nivattāpetvā thero vihārameva gato. Bhikkhū ujjhāyiṃsu ‘‘kiṃ nāmetaṃ sāriputtatthero yena brāhmaṇena pahaṭo, tasseva gehe nisīditvā bhikkhaṃ gahetvā āgato. Therassa pahaṭakālato paṭṭhāya idāni so kassa lajjissati, avasese pothento vicarissatī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte, ‘‘bhikkhave, brāhmaṇo brāhmaṇaṃ paharanto nāma natthi, gihibrāhmaṇena pana samaṇabrāhmaṇo pahaṭo bhavissati, kodho nāmesa anāgāmimaggena samugghātaṃ gacchatī’’ti vatvā dhammaṃ desento imā gāthā abhāsi –
૩૮૯.
389.
‘‘ન બ્રાહ્મણસ્સ પહરેય્ય, નાસ્સ મુઞ્ચેથ બ્રાહ્મણો;
‘‘Na brāhmaṇassa pahareyya, nāssa muñcetha brāhmaṇo;
ધી બ્રાહ્મણસ્સ હન્તારં, તતો ધી યસ્સ મુઞ્ચતિ.
Dhī brāhmaṇassa hantāraṃ, tato dhī yassa muñcati.
૩૯૦.
390.
‘‘ન બ્રાહ્મણસ્સેતદકિઞ્ચિ સેય્યો, યદા નિસેધો મનસો પિયેહિ;
‘‘Na brāhmaṇassetadakiñci seyyo, yadā nisedho manaso piyehi;
યતો યતો હિંસમનો નિવત્તતિ, તતો તતો સમ્મતિમેવ દુક્ખ’’ન્તિ.
Yato yato hiṃsamano nivattati, tato tato sammatimeva dukkha’’nti.
તત્થ પહરેય્યાતિ ‘‘ખીણાસવબ્રાહ્મણોહમસ્મી’’તિ જાનન્તો ખીણાસવસ્સ વા અઞ્ઞતરસ્સ વા જાતિબ્રાહ્મણસ્સ ન પહરેય્ય. નાસ્સ મુઞ્ચેથાતિ સોપિ પહટો ખીણાસવબ્રાહ્મણો અસ્સ પહરિત્વા ઠિતસ્સ વેરં ન મુઞ્ચેથ, તસ્મિં કોપં ન કરેય્યાતિ અત્થો. ધી બ્રાહ્મણસ્સાતિ ખીણાસવબ્રાહ્મણસ્સ હન્તારં ગરહામિ. તતો ધીતિ યો પન તં પહરન્તં પટિપહરન્તો તસ્સ ઉપરિ વેરં મુઞ્ચતિ, તં તતોપિ ગરહામિયેવ.
Tattha pahareyyāti ‘‘khīṇāsavabrāhmaṇohamasmī’’ti jānanto khīṇāsavassa vā aññatarassa vā jātibrāhmaṇassa na pahareyya. Nāssa muñcethāti sopi pahaṭo khīṇāsavabrāhmaṇo assa paharitvā ṭhitassa veraṃ na muñcetha, tasmiṃ kopaṃ na kareyyāti attho. Dhī brāhmaṇassāti khīṇāsavabrāhmaṇassa hantāraṃ garahāmi. Tato dhīti yo pana taṃ paharantaṃ paṭipaharanto tassa upari veraṃ muñcati, taṃ tatopi garahāmiyeva.
એતદકિઞ્ચિ સેય્યોતિ યં ખીણાસવસ્સ અક્કોસન્તં વા અપચ્ચક્કોસનં, પહરન્તં વા અપ્પટિપહરણં, એતં તસ્સ ખીણાસવબ્રાહ્મણસ્સ ન કિઞ્ચિ સેય્યો, અપ્પમત્તકં સેય્યો ન હોતિ, અધિમત્તમેવ સેય્યોતિ અત્થો. યદા નિસેધો મનસો પિયેહીતિ કોધનસ્સ હિ કોધુપ્પાદોવ મનસો પિયો નામ. કોધો હિ પનેસ માતાપિતૂસુપિ બુદ્ધાદીસુપિ અપરજ્ઝતિ. તસ્મા યો અસ્સ તેહિ મનસો નિસેધો કોધવસેન ઉપ્પજ્જમાનસ્સ ચિત્તસ્સ નિગ્ગહો, એતં ન કિઞ્ચિ સેય્યોતિ અત્થો. હિંસમનોતિ કોધમનો. સો તસ્સ યતો યતો વત્થુતો અનાગામિમગ્ગેન સમુગ્ઘાતં ગચ્છન્તો નિવત્તતિ . તતો તતોતિ તતો તતો વત્થુતો સકલમ્પિ વટ્ટદુક્ખં નિવત્તતિયેવાતિ અત્થો.
Etadakiñci seyyoti yaṃ khīṇāsavassa akkosantaṃ vā apaccakkosanaṃ, paharantaṃ vā appaṭipaharaṇaṃ, etaṃ tassa khīṇāsavabrāhmaṇassa na kiñci seyyo, appamattakaṃ seyyo na hoti, adhimattameva seyyoti attho. Yadā nisedho manaso piyehīti kodhanassa hi kodhuppādova manaso piyo nāma. Kodho hi panesa mātāpitūsupi buddhādīsupi aparajjhati. Tasmā yo assa tehi manaso nisedho kodhavasena uppajjamānassa cittassa niggaho, etaṃ na kiñci seyyoti attho. Hiṃsamanoti kodhamano. So tassa yato yato vatthuto anāgāmimaggena samugghātaṃ gacchanto nivattati . Tato tatoti tato tato vatthuto sakalampi vaṭṭadukkhaṃ nivattatiyevāti attho.
દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
સારિપુત્તત્થેરવત્થુ સત્તમં.
Sāriputtattheravatthu sattamaṃ.
૮. મહાપજાપતિગોતમીવત્થુ
8. Mahāpajāpatigotamīvatthu
યસ્સ કાયેન વાચાયાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો મહાપજાપતિં ગોતમિં આરબ્ભ કથેસિ.
Yassa kāyena vācāyāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto mahāpajāpatiṃ gotamiṃ ārabbha kathesi.
ભગવતા હિ અનુપ્પન્ને વત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તે અટ્ઠ ગરુધમ્મે મણ્ડનકજાતિયો પુરિસો સુરભિપુપ્ફદામં વિય સિરસા સમ્પટિચ્છિત્વા સપરિવારા મહાપજાપતિ ગોતમી ઉપસમ્પદં લભિ, અઞ્ઞો તસ્સા ઉપજ્ઝાયો વા આચરિયો વા નત્થિ. એવં લદ્ધૂપસમ્પદં થેરિં આરબ્ભ અપરેન સમયેન કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘મહાપજાપતિયા ગોતમિયા આચરિયુપજ્ઝાયા ન પઞ્ઞાયન્તિ, સહત્થેનેવ કાસાયાનિ ગણ્હી’’તિ. એવઞ્ચ પન વત્વા ભિક્ખુનિયો કુક્કુચ્ચાયન્તિયો તાય સદ્ધિં નેવ ઉપોસથં ન પવારણં કરોન્તિ, તા ગન્ત્વા તથાગતસ્સપિ તમત્થં આરોચેસું. સત્થા તાસં કથં સુત્વા ‘‘મયા મહાપજાપતિયા ગોતમિયા અટ્ઠ ગરુધમ્મા દિન્ના, અહમેવસ્સાચરિયો, અહમેવ ઉપજ્ઝાયો. કાયદુચ્ચરિતાદિવિરહિતેસુ ખીણાસવેસુ કુક્કુચ્ચં નામ ન કાતબ્બ’’ન્તિ વત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –
Bhagavatā hi anuppanne vatthusmiṃ paññatte aṭṭha garudhamme maṇḍanakajātiyo puriso surabhipupphadāmaṃ viya sirasā sampaṭicchitvā saparivārā mahāpajāpati gotamī upasampadaṃ labhi, añño tassā upajjhāyo vā ācariyo vā natthi. Evaṃ laddhūpasampadaṃ theriṃ ārabbha aparena samayena kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘mahāpajāpatiyā gotamiyā ācariyupajjhāyā na paññāyanti, sahattheneva kāsāyāni gaṇhī’’ti. Evañca pana vatvā bhikkhuniyo kukkuccāyantiyo tāya saddhiṃ neva uposathaṃ na pavāraṇaṃ karonti, tā gantvā tathāgatassapi tamatthaṃ ārocesuṃ. Satthā tāsaṃ kathaṃ sutvā ‘‘mayā mahāpajāpatiyā gotamiyā aṭṭha garudhammā dinnā, ahamevassācariyo, ahameva upajjhāyo. Kāyaduccaritādivirahitesu khīṇāsavesu kukkuccaṃ nāma na kātabba’’nti vatvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –
૩૯૧.
391.
‘‘યસ્સ કાયેન વાચાય, મનસા નત્થિ દુક્કટં;
‘‘Yassa kāyena vācāya, manasā natthi dukkaṭaṃ;
સંવુતં તીહિ ઠાનેહિ, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણ’’ન્તિ.
Saṃvutaṃ tīhi ṭhānehi, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.
તત્થ દુક્કટન્તિ સાવજ્જં દુક્ખુદ્રયં અપાયસંવત્તનિકં કમ્મં. તીહિ ઠાનેહીતિ એતેહિ કાયાદીહિ તીહિ કારણેહિ કાયદુચ્ચરિતાદિપવેસનિવારણત્થાય દ્વારં પિહિતં, તં અહં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.
Tattha dukkaṭanti sāvajjaṃ dukkhudrayaṃ apāyasaṃvattanikaṃ kammaṃ. Tīhi ṭhānehīti etehi kāyādīhi tīhi kāraṇehi kāyaduccaritādipavesanivāraṇatthāya dvāraṃ pihitaṃ, taṃ ahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.
દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
મહાપજાપતિગોતમીવત્થુ અટ્ઠમં.
Mahāpajāpatigotamīvatthu aṭṭhamaṃ.
૯. સારિપુત્તત્થેરવત્થુ
9. Sāriputtattheravatthu
યમ્હાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો સારિપુત્તત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.
Yamhāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto sāriputtattheraṃ ārabbha kathesi.
સો કિરાયસ્મા અસ્સજિત્થેરસ્સ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા સોતાપત્તિફલં પત્તકાલતો પટ્ઠાય ‘‘યસ્સં દિસાયં થેરો વસતી’’તિ સુણાતિ, તતો અઞ્જલિં પગ્ગય્હ તતોવ સીસં કત્વા નિપજ્જતિ. ભિક્ખૂ ‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિકો સારિપુત્તો, અજ્જાપિ દિસા નમસ્સમાનો વિચરતી’’તિ તમત્થં તથાગતસ્સ આરોચેસું. સત્થા થેરં પક્કોસાપેત્વા ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં, સારિપુત્ત, દિસા નમસ્સન્તો વિચરસી’’તિ પુચ્છિત્વા , ‘‘ભન્તે, મમ દિસા નમસ્સનભાવં વા અનમસ્સનભાવં વા તુમ્હેવ જાનાથા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, સારિપુત્તો દિસા નમસ્સતિ, અસ્સજિત્થેરસ્સ પન સન્તિકા ધમ્મં સુત્વા સોતાપત્તિફલં પત્તતાય અત્તનો આચરિયં નમસ્સતિ. યઞ્હિ આચરિયં નિસ્સાય ભિક્ખુ ધમ્મં વિજાનાતિ, તેન સો બ્રાહ્મણેન અગ્ગિ વિય સક્કચ્ચં નમસ્સિતબ્બોયેવા’’તિ વત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –
So kirāyasmā assajittherassa santike dhammaṃ sutvā sotāpattiphalaṃ pattakālato paṭṭhāya ‘‘yassaṃ disāyaṃ thero vasatī’’ti suṇāti, tato añjaliṃ paggayha tatova sīsaṃ katvā nipajjati. Bhikkhū ‘‘micchādiṭṭhiko sāriputto, ajjāpi disā namassamāno vicaratī’’ti tamatthaṃ tathāgatassa ārocesuṃ. Satthā theraṃ pakkosāpetvā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ, sāriputta, disā namassanto vicarasī’’ti pucchitvā , ‘‘bhante, mama disā namassanabhāvaṃ vā anamassanabhāvaṃ vā tumheva jānāthā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, sāriputto disā namassati, assajittherassa pana santikā dhammaṃ sutvā sotāpattiphalaṃ pattatāya attano ācariyaṃ namassati. Yañhi ācariyaṃ nissāya bhikkhu dhammaṃ vijānāti, tena so brāhmaṇena aggi viya sakkaccaṃ namassitabboyevā’’ti vatvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –
૩૯૨.
392.
‘‘યમ્હા ધમ્મં વિજાનેય્ય, સમ્માસમ્બુદ્ધદેસિતં;
‘‘Yamhā dhammaṃ vijāneyya, sammāsambuddhadesitaṃ;
સક્કચ્ચં તં નમસ્સેય્ય, અગ્ગિહુત્તંવ બ્રાહ્મણો’’તિ.
Sakkaccaṃ taṃ namasseyya, aggihuttaṃva brāhmaṇo’’ti.
તત્થ અગ્ગિહુત્તંવાતિ યથા બ્રાહ્મણો અગ્ગિહુત્તં સમ્મા પરિચરણેન ચેવ અઞ્જલિકમ્માદીહિ ચ સક્કચ્ચં નમસ્સતિ, એવં યમ્હા આચરિયા તથાગતપવેદિતં ધમ્મં વિજાનેય્ય, તં સક્કચ્ચં નમસ્સેય્યાતિ અત્થો.
Tattha aggihuttaṃvāti yathā brāhmaṇo aggihuttaṃ sammā paricaraṇena ceva añjalikammādīhi ca sakkaccaṃ namassati, evaṃ yamhā ācariyā tathāgatapaveditaṃ dhammaṃ vijāneyya, taṃ sakkaccaṃ namasseyyāti attho.
દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
સારિપુત્તત્થેરવત્થુ નવમં.
Sāriputtattheravatthu navamaṃ.
૧૦. જટિલબ્રાહ્મણવત્થુ
10. Jaṭilabrāhmaṇavatthu
ન જટાહીતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં જટિલબ્રાહ્મણં આરબ્ભ કથેસિ.
Na jaṭāhīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ jaṭilabrāhmaṇaṃ ārabbha kathesi.
સો કિર ‘‘અહં માતિતો ચ પિતિતો ચ સુજાતો બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તો. સચે સમણો ગોતમો અત્તનો સાવકે બ્રાહ્મણાતિ વદતિ, મમ્પિ નુ ખો તથા વત્તું વટ્ટતી’’તિ સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા તમત્થં પુચ્છિ. અથ નં સત્થા ‘‘નાહં, બ્રાહ્મણ, જટામત્તેન, ન જાતિગોત્તમત્તેન બ્રાહ્મણં વદામિ, પટિવિદ્ધસચ્ચમેવ પનાહં બ્રાહ્મણોતિ વદામી’’તિ વત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –
So kira ‘‘ahaṃ mātito ca pitito ca sujāto brāhmaṇakule nibbatto. Sace samaṇo gotamo attano sāvake brāhmaṇāti vadati, mampi nu kho tathā vattuṃ vaṭṭatī’’ti satthu santikaṃ gantvā tamatthaṃ pucchi. Atha naṃ satthā ‘‘nāhaṃ, brāhmaṇa, jaṭāmattena, na jātigottamattena brāhmaṇaṃ vadāmi, paṭividdhasaccameva panāhaṃ brāhmaṇoti vadāmī’’ti vatvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –
૩૯૩.
393.
‘‘ન જટાહિ ન ગોત્તેન, ન જચ્ચા હોતિ બ્રાહ્મણો;
‘‘Na jaṭāhi na gottena, na jaccā hoti brāhmaṇo;
યમ્હિ સચ્ચઞ્ચ ધમ્મો ચ, સો સુચી સો ચ બ્રાહ્મણો’’તિ.
Yamhi saccañca dhammo ca, so sucī so ca brāhmaṇo’’ti.
તત્થ સચ્ચન્તિ યસ્મિં પુગ્ગલે ચત્તારિ સચ્ચાનિ સોળસહાકારેહિ પટિવિજ્ઝિત્વા ઠિતં સચ્ચઞાણઞ્ચેવ નવવિધો ચ લોકુત્તરધમ્મો અત્થિ, સો સુચિ, સો બ્રાહ્મણો ચાતિ અત્થો.
Tattha saccanti yasmiṃ puggale cattāri saccāni soḷasahākārehi paṭivijjhitvā ṭhitaṃ saccañāṇañceva navavidho ca lokuttaradhammo atthi, so suci, so brāhmaṇo cāti attho.
દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
જટિલબ્રાહ્મણવત્થુ દસમં.
Jaṭilabrāhmaṇavatthu dasamaṃ.
૧૧. કુહકબ્રાહ્મણવત્થુ
11. Kuhakabrāhmaṇavatthu
કિં તેતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા કૂટાગારસાલાયં વિહરન્તો એકં વગ્ગુલિવતં કુહકબ્રાહ્મણં આરબ્ભ કથેસિ.
Kiṃ teti imaṃ dhammadesanaṃ satthā kūṭāgārasālāyaṃ viharanto ekaṃ vaggulivataṃ kuhakabrāhmaṇaṃ ārabbha kathesi.
સો કિર વેસાલિનગરદ્વારે એકં કકુધરુક્ખં આરુય્હ દ્વીહિ પાદેહિ રુક્ખસાખં ગણ્હિત્વા અધોસિરો ઓલમ્બન્તો ‘‘કપિલાનં મે સતં દેથ, કહાપણે દેથ, પરિચારિકં દેથ, નો ચે દસ્સથ, ઇતો પતિત્વા મરન્તો નગરં અનગરં કરિસ્સામી’’તિ વદતિ. તથાગતસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતસ્સ નગરં પવિસનકાલે ભિક્ખૂ તં બ્રાહ્મણં દિસ્વા નિક્ખમનકાલેપિ નં તથેવ ઓલમ્બન્તં પસ્સિંસુ. નાગરાપિ ‘‘અયં પાતોવ પટ્ઠાય એવં ઓલમ્બન્તો પતિત્વા મરન્તો નગરં અનગરં કરેય્યા’’તિ ચિન્તેત્વા નગરવિનાસભીતા ‘‘યં સો યાચતિ, સબ્બં દેમા’’તિ પટિસ્સુણિત્વા અદંસુ. સો ઓતરિત્વા સબ્બં ગહેત્વા અગમાસિ. ભિક્ખૂ વિહારૂપચારે તં ગાવિં વિય વિરવિત્વા ગચ્છન્તં દિસ્વા સઞ્જાનિત્વા ‘‘લદ્ધં તે , બ્રાહ્મણ, યથાપત્થિત’’ન્તિ પુચ્છિત્વા ‘‘આમ, લદ્ધં મે’’તિ સુત્વા અન્તોવિહારં ગન્ત્વા તથાગતસ્સ તમત્થં આરોચેસું. સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ સો કુહકચોરો, પુબ્બેપિ કુહકચોરોયેવ અહોસિ. ઇદાનિ પનેસ બાલજનં વઞ્ચેતિ, તદા પન પણ્ડિતે વઞ્ચેતું નાસક્ખી’’તિ વત્વા તેહિ યાચિતો અતીતમાહરિ.
So kira vesālinagaradvāre ekaṃ kakudharukkhaṃ āruyha dvīhi pādehi rukkhasākhaṃ gaṇhitvā adhosiro olambanto ‘‘kapilānaṃ me sataṃ detha, kahāpaṇe detha, paricārikaṃ detha, no ce dassatha, ito patitvā maranto nagaraṃ anagaraṃ karissāmī’’ti vadati. Tathāgatassa bhikkhusaṅghaparivutassa nagaraṃ pavisanakāle bhikkhū taṃ brāhmaṇaṃ disvā nikkhamanakālepi naṃ tatheva olambantaṃ passiṃsu. Nāgarāpi ‘‘ayaṃ pātova paṭṭhāya evaṃ olambanto patitvā maranto nagaraṃ anagaraṃ kareyyā’’ti cintetvā nagaravināsabhītā ‘‘yaṃ so yācati, sabbaṃ demā’’ti paṭissuṇitvā adaṃsu. So otaritvā sabbaṃ gahetvā agamāsi. Bhikkhū vihārūpacāre taṃ gāviṃ viya viravitvā gacchantaṃ disvā sañjānitvā ‘‘laddhaṃ te , brāhmaṇa, yathāpatthita’’nti pucchitvā ‘‘āma, laddhaṃ me’’ti sutvā antovihāraṃ gantvā tathāgatassa tamatthaṃ ārocesuṃ. Satthā ‘‘na, bhikkhave, idāneva so kuhakacoro, pubbepi kuhakacoroyeva ahosi. Idāni panesa bālajanaṃ vañceti, tadā pana paṇḍite vañcetuṃ nāsakkhī’’ti vatvā tehi yācito atītamāhari.
અતીતે એકં કાસિકગામં નિસ્સાય એકો કુહકતાપસો વાસં કપ્પેસિ. તં એકં કુલં પટિજગ્ગિ. દિવા ઉપ્પન્નખાદનીયભોજનીયતો અત્તનો પુત્તાનં વિય તસ્સપિ એકં કોટ્ઠાસં દેતિ, સાયં ઉપ્પન્નકોટ્ઠાસં ઠપેત્વા દુતિયદિવસે દેતિ. અથેકદિવસં સાયં ગોધમંસં લભિત્વા સાધુકં પચિત્વા તતો કોટ્ઠાસં ઠપેત્વા દુતિયદિવસે તસ્સ અદંસુ. તાપસો મંસં ખાદિત્વાવ રસતણ્હાય બદ્ધો ‘‘કિં મંસં નામેત’’ન્તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ગોધમંસ’’ન્તિ સુત્વા ભિક્ખાય ચરિત્વા સપ્પિદધિકટુકભણ્ડાદીનિ ગહેત્વા પણ્ણસાલં ગન્ત્વા એકમન્તં ઠપેસિ. પણ્ણસાલાય પન અવિદૂરે એકસ્મિં વમ્મિકે ગોધરાજા વિહરતિ. સો કાલેન કાલં તાપસં વન્દિતું આગચ્છતિ. તંદિવસં પનેસ ‘‘તં વધિસ્સામી’’તિ દણ્ડં પટિચ્છાદેત્વા તસ્સ વમ્મિકસ્સ અવિદૂરે ઠાને નિદ્દાયન્તો વિય નિસીદિ. ગોધરાજા વમ્મિકતો નિક્ખમિત્વા તસ્સ સન્તિકં આગચ્છન્તોવ આકારં સલ્લક્ખેત્વા ‘‘ન મે અજ્જ આચરિયસ્સ આકારો રુચ્ચતી’’તિ તતોવ નિવત્તિ. તાપસો તસ્સ નિવત્તનભાવં ઞત્વા તસ્સ મારણત્થાય દણ્ડં ખિપિ, દણ્ડો વિરજ્ઝિત્વા ગતો. ગોધરાજાપિ ધમ્મિકં પવિસિત્વા તતો સીસં નીહરિત્વા આગતમગ્ગં ઓલોકેન્તો તાપસં આહ –
Atīte ekaṃ kāsikagāmaṃ nissāya eko kuhakatāpaso vāsaṃ kappesi. Taṃ ekaṃ kulaṃ paṭijaggi. Divā uppannakhādanīyabhojanīyato attano puttānaṃ viya tassapi ekaṃ koṭṭhāsaṃ deti, sāyaṃ uppannakoṭṭhāsaṃ ṭhapetvā dutiyadivase deti. Athekadivasaṃ sāyaṃ godhamaṃsaṃ labhitvā sādhukaṃ pacitvā tato koṭṭhāsaṃ ṭhapetvā dutiyadivase tassa adaṃsu. Tāpaso maṃsaṃ khāditvāva rasataṇhāya baddho ‘‘kiṃ maṃsaṃ nāmeta’’nti pucchitvā ‘‘godhamaṃsa’’nti sutvā bhikkhāya caritvā sappidadhikaṭukabhaṇḍādīni gahetvā paṇṇasālaṃ gantvā ekamantaṃ ṭhapesi. Paṇṇasālāya pana avidūre ekasmiṃ vammike godharājā viharati. So kālena kālaṃ tāpasaṃ vandituṃ āgacchati. Taṃdivasaṃ panesa ‘‘taṃ vadhissāmī’’ti daṇḍaṃ paṭicchādetvā tassa vammikassa avidūre ṭhāne niddāyanto viya nisīdi. Godharājā vammikato nikkhamitvā tassa santikaṃ āgacchantova ākāraṃ sallakkhetvā ‘‘na me ajja ācariyassa ākāro ruccatī’’ti tatova nivatti. Tāpaso tassa nivattanabhāvaṃ ñatvā tassa māraṇatthāya daṇḍaṃ khipi, daṇḍo virajjhitvā gato. Godharājāpi dhammikaṃ pavisitvā tato sīsaṃ nīharitvā āgatamaggaṃ olokento tāpasaṃ āha –
‘‘સમણં તં મઞ્ઞમાનો, ઉપગચ્છિમસઞ્ઞતં;
‘‘Samaṇaṃ taṃ maññamāno, upagacchimasaññataṃ;
સો મં દણ્ડેન પાહાસિ, યથા અસમણો તથા.
So maṃ daṇḍena pāhāsi, yathā asamaṇo tathā.
‘‘કિં તે જટાહિ દુમ્મેધ, કિં તે અજિનસાટિયા;
‘‘Kiṃ te jaṭāhi dummedha, kiṃ te ajinasāṭiyā;
અબ્ભન્તરં તે ગહનં, બાહિરં પરિમજ્જસી’’તિ. (જા॰ ૧.૪.૯૭-૯૮);
Abbhantaraṃ te gahanaṃ, bāhiraṃ parimajjasī’’ti. (jā. 1.4.97-98);
અથ નં તાપસો અત્તનો સન્તકેન પલોભેતું એવમાહ –
Atha naṃ tāpaso attano santakena palobhetuṃ evamāha –
‘‘એહિ ગોધ નિવત્તસ્સુ, ભુઞ્જ સાલીનમોદનં;
‘‘Ehi godha nivattassu, bhuñja sālīnamodanaṃ;
તેલં લોણઞ્ચ મે અત્થિ, પહૂતં મય્હ પિપ્ફલી’’તિ. (જા॰ ૧.૪.૯૯);
Telaṃ loṇañca me atthi, pahūtaṃ mayha pipphalī’’ti. (jā. 1.4.99);
તં સુત્વા ગોધરાજા ‘‘યથા યથા ત્વં કથેસિ, તથા તથા મે પલાયિતુકામતાવ હોતી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –
Taṃ sutvā godharājā ‘‘yathā yathā tvaṃ kathesi, tathā tathā me palāyitukāmatāva hotī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
‘‘એસ ભિય્યો પવેક્ખામિ, વમ્મિકં સતપોરિસં;
‘‘Esa bhiyyo pavekkhāmi, vammikaṃ sataporisaṃ;
તેલં લોણઞ્ચ કિત્તેસિ, અહિતં મય્હ પિપ્ફલી’’તિ. (જા॰ ૧.૪.૧૦૦);
Telaṃ loṇañca kittesi, ahitaṃ mayha pipphalī’’ti. (jā. 1.4.100);
એવઞ્ચ પન વત્વા ‘‘અહં એત્તકં કાલં તયિ સમણસઞ્ઞં અકાસિં, ઇદાનિ પન તે મં પહરિતુકામતાય દણ્ડો ખિત્તો, તસ્સ ખિત્તકાલેયેવ અસમણો જાતો. કિં તાદિસસ્સ દુપ્પઞ્ઞસ્સ પુગ્ગલસ્સ જટાહિ, કિં સખુરેન અજિનચમ્મેન. અબ્ભન્તરઞ્હિ તે ગહનં, કેવલં બાહિરમેવ પરિમજ્જસી’’તિ આહ. સત્થા ઇમં અતીતં આહરિત્વા ‘‘તદા એસ કુહકો તાપસો અહોસિ, ગોધરાજા પન અહમેવા’’તિ વત્વા જાતકં સમોધાનેત્વા તદા ગોધપણ્ડિતેન તસ્સ નિગ્ગહિતકારણં દસ્સેન્તો ઇમં ગાથમાહ –
Evañca pana vatvā ‘‘ahaṃ ettakaṃ kālaṃ tayi samaṇasaññaṃ akāsiṃ, idāni pana te maṃ paharitukāmatāya daṇḍo khitto, tassa khittakāleyeva asamaṇo jāto. Kiṃ tādisassa duppaññassa puggalassa jaṭāhi, kiṃ sakhurena ajinacammena. Abbhantarañhi te gahanaṃ, kevalaṃ bāhirameva parimajjasī’’ti āha. Satthā imaṃ atītaṃ āharitvā ‘‘tadā esa kuhako tāpaso ahosi, godharājā pana ahamevā’’ti vatvā jātakaṃ samodhānetvā tadā godhapaṇḍitena tassa niggahitakāraṇaṃ dassento imaṃ gāthamāha –
૩૯૪.
394.
‘‘કિં તે જટાહિ દુમ્મેધ, કિં તે અજિનસાટિયા;
‘‘Kiṃ te jaṭāhi dummedha, kiṃ te ajinasāṭiyā;
અબ્ભન્તરં તે ગહનં, બાહિરં પરિમજ્જસી’’તિ. (જા॰ ૧.૪.૯૮);
Abbhantaraṃ te gahanaṃ, bāhiraṃ parimajjasī’’ti. (jā. 1.4.98);
તત્થ કિં તે જટાહીતિ અમ્ભો દુપ્પઞ્ઞ તવ બદ્ધાહિપિ ઇમાહિ જટાહિ સખુરાય નિવત્થાયપિ ઇમાય અજિનચમ્મસાટિકાય ચ કિમત્થોતિ. અબ્ભન્તરન્તિ અબ્ભન્તરઞ્હિ તે રાગાદિકિલેસગહનં, કેવલં હત્થિલણ્ડં અસ્સલણ્ડં વિય મટ્ઠં બાહિરં પરિમજ્જસીતિ અત્થો.
Tattha kiṃ te jaṭāhīti ambho duppañña tava baddhāhipi imāhi jaṭāhi sakhurāya nivatthāyapi imāya ajinacammasāṭikāya ca kimatthoti. Abbhantaranti abbhantarañhi te rāgādikilesagahanaṃ, kevalaṃ hatthilaṇḍaṃ assalaṇḍaṃ viya maṭṭhaṃ bāhiraṃ parimajjasīti attho.
દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
કુહકબ્રાહ્મણવત્થુ એકાદસમં.
Kuhakabrāhmaṇavatthu ekādasamaṃ.
૧૨. કિસાગોતમીવત્થુ
12. Kisāgotamīvatthu
પંસુકૂલધરન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા ગિજ્ઝકૂટે પબ્બતે વિહરન્તો કિસાગોતમિં આરબ્ભ કથેસિ.
Paṃsukūladharanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā gijjhakūṭe pabbate viharanto kisāgotamiṃ ārabbha kathesi.
તદા કિર સક્કો પઠમયામાવસાને દેવપરિસાય સદ્ધિં સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા એકમન્તે સારણીયધમ્મકથં સુણન્તો નિસીદિ. તસ્મિં ખણે કિસાગોતમી ‘‘સત્થારં પસ્સિસ્સામી’’તિ આકાસેનાગન્ત્વા સક્કં દિસ્વા નિવત્તિ. સો તં વન્દિત્વા નિવત્તન્તિં દિસ્વા સત્થારં પુચ્છિ – ‘‘કા નામેસા , ભન્તે, આગચ્છમાનાવ તુમ્હે દિસ્વા નિવત્તતી’’તિ? સત્થા ‘‘કિસાગોતમી નામેસા, મહારાજ, મમ ધીતા પંસુકૂલિકત્થેરીનં અગ્ગા’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –
Tadā kira sakko paṭhamayāmāvasāne devaparisāya saddhiṃ satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamante sāraṇīyadhammakathaṃ suṇanto nisīdi. Tasmiṃ khaṇe kisāgotamī ‘‘satthāraṃ passissāmī’’ti ākāsenāgantvā sakkaṃ disvā nivatti. So taṃ vanditvā nivattantiṃ disvā satthāraṃ pucchi – ‘‘kā nāmesā , bhante, āgacchamānāva tumhe disvā nivattatī’’ti? Satthā ‘‘kisāgotamī nāmesā, mahārāja, mama dhītā paṃsukūlikattherīnaṃ aggā’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
૩૯૫.
395.
‘‘પંસુકૂલધરં જન્તું, કિસં ધમનિસન્થતં;
‘‘Paṃsukūladharaṃ jantuṃ, kisaṃ dhamanisanthataṃ;
એકં વનસ્મિં ઝાયન્તં, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણ’’ન્તિ.
Ekaṃ vanasmiṃ jhāyantaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.
તત્થ કિસન્તિ પંસુકૂલિકા હિ અત્તનો અનુરૂપં પટિપદં પૂરેન્તા અપ્પમંસલોહિતા ચેવ હોન્તિ ધમનિસન્થતગત્તા ચ, તસ્મા એવમાહ. એકં વનસ્મિન્તિ વિવિત્તટ્ઠાને એકકં વનસ્મિં ઝાયન્તં તમહં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.
Tattha kisanti paṃsukūlikā hi attano anurūpaṃ paṭipadaṃ pūrentā appamaṃsalohitā ceva honti dhamanisanthatagattā ca, tasmā evamāha. Ekaṃ vanasminti vivittaṭṭhāne ekakaṃ vanasmiṃ jhāyantaṃ tamahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.
દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
કિસાગોતમીવત્થુ દ્વાદસમં.
Kisāgotamīvatthu dvādasamaṃ.
૧૩. એકબ્રાહ્મણવત્થુ
13. Ekabrāhmaṇavatthu
ન ચાહન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં બ્રાહ્મણં આરબ્ભ કથેસિ.
Nacāhanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ brāhmaṇaṃ ārabbha kathesi.
સો કિર ‘‘સમણો ગોતમો અત્તનો સાવકે બ્રાહ્મણાતિ વદતિ અહઞ્ચમ્હિ બ્રાહ્મણયોનિયં નિબ્બત્તો, મમ્પિ નુ ખો એવં વત્તું વટ્ટતી’’તિ સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા તમત્થં પુચ્છિ. અથ નં સત્થા ‘‘નાહં, બ્રાહ્મણ, બ્રાહ્મણયોનિયં નિબ્બત્તમત્તેનેવં વદામિ, યો પન અકિઞ્ચનો અગહણો, તમહં બ્રાહ્મણં વદામી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –
So kira ‘‘samaṇo gotamo attano sāvake brāhmaṇāti vadati ahañcamhi brāhmaṇayoniyaṃ nibbatto, mampi nu kho evaṃ vattuṃ vaṭṭatī’’ti satthāraṃ upasaṅkamitvā tamatthaṃ pucchi. Atha naṃ satthā ‘‘nāhaṃ, brāhmaṇa, brāhmaṇayoniyaṃ nibbattamattenevaṃ vadāmi, yo pana akiñcano agahaṇo, tamahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
૩૯૬.
396.
‘‘ન ચાહં બ્રાહ્મણં બ્રૂમિ, યોનિજં મત્તિસમ્ભવં;
‘‘Na cāhaṃ brāhmaṇaṃ brūmi, yonijaṃ mattisambhavaṃ;
ભોવાદિ નામ સો હોતિ, સચે હોતિ સકિઞ્ચનો;
Bhovādi nāma so hoti, sace hoti sakiñcano;
અકિઞ્ચનં અનાદાનં, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણ’’ન્તિ.
Akiñcanaṃ anādānaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.
તત્થ યોનિજન્તિ યોનિયં જાતં. મત્તિસમ્ભવન્તિ બ્રાહ્મણિયા માતુ સન્તકે ઉદરસ્મિં સમ્ભૂતં. ભોવાદીતિ સો પન આમન્તનાદીસુ ‘‘ભો, ભો’’તિ વત્વા વિચરન્તો ભોવાદિ નામ હોતિ, સચે રાગાદીહિ કિઞ્ચનેહિ સકિઞ્ચનો. અહં પન રાગાદીહિ અકિઞ્ચનં ચતૂહિ ઉપાદાનેહિ અનાદાનં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.
Tattha yonijanti yoniyaṃ jātaṃ. Mattisambhavanti brāhmaṇiyā mātu santake udarasmiṃ sambhūtaṃ. Bhovādīti so pana āmantanādīsu ‘‘bho, bho’’ti vatvā vicaranto bhovādi nāma hoti, sace rāgādīhi kiñcanehi sakiñcano. Ahaṃ pana rāgādīhi akiñcanaṃ catūhi upādānehi anādānaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.
દેસનાવસાને સો બ્રાહ્મણો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ, સમ્પત્તાનમ્પિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.
Desanāvasāne so brāhmaṇo sotāpattiphale patiṭṭhahi, sampattānampi sātthikā dhammadesanā ahosīti.
એકબ્રાહ્મણવત્થુ તેરસમં.
Ekabrāhmaṇavatthu terasamaṃ.
૧૪. ઉગ્ગસેનસેટ્ઠિપુત્તવત્થુ
14. Uggasenaseṭṭhiputtavatthu
સબ્બસંયોજનન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો ઉગ્ગસેનં નામ સેટ્ઠિપુત્તં આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ ‘‘મુઞ્ચ પુરે મુઞ્ચ પચ્છતો’’તિ (ધ॰ પ॰ ૩૪૮) ગાથાવણ્ણનાય વિત્થારિતમેવ.
Sabbasaṃyojananti imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto uggasenaṃ nāma seṭṭhiputtaṃ ārabbha kathesi. Vatthu ‘‘muñca pure muñca pacchato’’ti (dha. pa. 348) gāthāvaṇṇanāya vitthāritameva.
તદા હિ સત્થા, ‘‘ભન્તે, ઉગ્ગસેનો ‘ન ભાયામી’તિ વદતિ, અભૂતેન મઞ્ઞે અઞ્ઞં બ્યાકરોતી’’તિ ભિક્ખૂહિ વુત્તે, ‘‘ભિક્ખવે, મમ પુત્તસદિસા છિન્નસંયોજના ન ભાયન્તિયેવા’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –
Tadā hi satthā, ‘‘bhante, uggaseno ‘na bhāyāmī’ti vadati, abhūtena maññe aññaṃ byākarotī’’ti bhikkhūhi vutte, ‘‘bhikkhave, mama puttasadisā chinnasaṃyojanā na bhāyantiyevā’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
૩૯૭.
397.
‘‘સબ્બસંયોજનં છેત્વા, યો વે ન પરિતસ્સતિ;
‘‘Sabbasaṃyojanaṃ chetvā, yo ve na paritassati;
સઙ્ગાતિગં વિસંયુત્તં, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણ’’ન્તિ.
Saṅgātigaṃ visaṃyuttaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.
તત્થ સબ્બસંયોજનન્તિ દસવિધસંયોજનં. ન પરિતસ્સતીતિ તણ્હાય ન ભાયતિ. તમહન્તિ તં અહં રાગાદીનં સઙ્ગાનં અતીતત્તા સઙ્ગાતિગં, ચતુન્નમ્પિ યોગાનં અભાવેન વિસંયુત્તં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.
Tattha sabbasaṃyojananti dasavidhasaṃyojanaṃ. Na paritassatīti taṇhāya na bhāyati. Tamahanti taṃ ahaṃ rāgādīnaṃ saṅgānaṃ atītattā saṅgātigaṃ, catunnampi yogānaṃ abhāvena visaṃyuttaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.
દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
ઉગ્ગસેનસેટ્ઠિપુત્તવત્થુ ચુદ્દસમં.
Uggasenaseṭṭhiputtavatthu cuddasamaṃ.
૧૫. દ્વેબ્રાહ્મણવત્થુ
15. Dvebrāhmaṇavatthu
છેત્વા નદ્ધિન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો દ્વે બ્રાહ્મણે આરબ્ભ કથેસિ.
Chetvānaddhinti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto dve brāhmaṇe ārabbha kathesi.
તેસુ કિરેકસ્સ ચૂળરોહિતો નામ ગોણો અહોસિ, એકસ્સ મહારોહિતો નામ. તે એકદિવસં ‘‘તવ ગોણો બલવા, મમ ગોણો બલવા’’તિ વિવદિત્વા ‘‘કિં નો વિવાદેન, પાજેત્વા જાનિસ્સામા’’તિ અચિરવતીતીરે સકટં વાલુકાય પૂરેત્વા ગોણે યોજયિંસુ. તસ્મિં ખણે ભિક્ખૂપિ ન્હાયિતું તત્થ ગતા હોન્તિ. બ્રાહ્મણા ગોણે પાજેસું. સકટં નિચ્ચલં અટ્ઠાસિ, નદ્ધિવરત્તા પન છિજ્જિંસુ. ભિક્ખૂ દિસ્વા વિહારં ગન્ત્વા તમત્થં સત્થુ આરોચયિંસુ. સત્થા, ‘‘ભિક્ખવે , બાહિરા એતા નદ્ધિવરત્તા, યો કોચિ એતા છિન્દતેવ, ભિક્ખુના પન અજ્ઝત્તિકં કોધનદ્ધિઞ્ચેવ તણ્હાવરત્તઞ્ચ છિન્દિતું વટ્ટતી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –
Tesu kirekassa cūḷarohito nāma goṇo ahosi, ekassa mahārohito nāma. Te ekadivasaṃ ‘‘tava goṇo balavā, mama goṇo balavā’’ti vivaditvā ‘‘kiṃ no vivādena, pājetvā jānissāmā’’ti aciravatītīre sakaṭaṃ vālukāya pūretvā goṇe yojayiṃsu. Tasmiṃ khaṇe bhikkhūpi nhāyituṃ tattha gatā honti. Brāhmaṇā goṇe pājesuṃ. Sakaṭaṃ niccalaṃ aṭṭhāsi, naddhivarattā pana chijjiṃsu. Bhikkhū disvā vihāraṃ gantvā tamatthaṃ satthu ārocayiṃsu. Satthā, ‘‘bhikkhave , bāhirā etā naddhivarattā, yo koci etā chindateva, bhikkhunā pana ajjhattikaṃ kodhanaddhiñceva taṇhāvarattañca chindituṃ vaṭṭatī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
૩૯૮.
398.
‘‘છેત્વા નદ્ધિં વરત્તઞ્ચ, સન્દાનં સહનુક્કમં;
‘‘Chetvā naddhiṃ varattañca, sandānaṃ sahanukkamaṃ;
ઉક્ખિત્તપલિઘં બુદ્ધં, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણ’’ન્તિ.
Ukkhittapalighaṃ buddhaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.
તત્થ નદ્ધિન્તિ નય્હનભાવેન પવત્તં કોધં. વરત્તન્તિ બન્ધનભાવેન પવત્તં તણ્હં. સન્દાનં સહનુક્કમન્તિ અનુસયાનુક્કમસહિતં દ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિસન્દાનં, ઇદં સબ્બમ્પિ છિન્દિત્વા ઠિતં અવિજ્જાપલિઘસ્સ ઉક્ખિત્તત્તા ઉક્ખિત્તપલિઘં, ચતુન્નં સચ્ચાનં બુદ્ધત્તા બુદ્ધં તં અહં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.
Tattha naddhinti nayhanabhāvena pavattaṃ kodhaṃ. Varattanti bandhanabhāvena pavattaṃ taṇhaṃ. Sandānaṃ sahanukkamanti anusayānukkamasahitaṃ dvāsaṭṭhidiṭṭhisandānaṃ, idaṃ sabbampi chinditvā ṭhitaṃ avijjāpalighassa ukkhittattā ukkhittapalighaṃ, catunnaṃ saccānaṃ buddhattā buddhaṃ taṃ ahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.
દેસનાવસાને પઞ્ચસતા ભિક્ખૂ અરહત્તે પતિટ્ઠહિંસુ, સમ્પત્તાનમ્પિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.
Desanāvasāne pañcasatā bhikkhū arahatte patiṭṭhahiṃsu, sampattānampi sātthikā dhammadesanā ahosīti.
દ્વેબ્રાહ્મણવત્થુ પન્નરસમં.
Dvebrāhmaṇavatthu pannarasamaṃ.
૧૬. અક્કોસકભારદ્વાજવત્થુ
16. Akkosakabhāradvājavatthu
અક્કોસન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો અક્કોસકભારદ્વાજં આરબ્ભ કથેસિ.
Akkosanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto akkosakabhāradvājaṃ ārabbha kathesi.
તસ્સ હિ ભાતુ ભારદ્વાજસ્સ ધનઞ્જાની નામ બ્રાહ્મણી સોતાપન્ના અહોસિ. સા ખીપિત્વાપિ કાસિત્વાપિ પક્ખલિત્વાપિ ‘‘નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સા’’તિ ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ. સા એકદિવસં બ્રાહ્મણપરિવેસનાય પવત્તમાનાય પક્ખલિત્વા તથેવ મહાસદ્દેન ઉદાનં ઉદાનેસિ. બ્રાહ્મણો કુજ્ઝિત્વા ‘‘એવમેવાયં વસલી યત્થ વા તત્થ વા પક્ખલિત્વા તસ્સ મુણ્ડકસ્સ સમણકસ્સ વણ્ણં ભાસતી’’તિ વત્વા ‘‘ઇદાનિ તે, વસલિ, ગન્ત્વા તસ્સ સત્થુનો વાદં આરોપેસ્સામી’’તિ આહ. અથ નં સા ‘‘ગચ્છ, બ્રાહ્મણ, નાહં તં પસ્સામિ, યો તસ્સ ભગવતો વાદં આરોપેય્ય, અપિ ચ ગન્ત્વા તં ભગવન્તં પઞ્હં પુચ્છસ્સૂ’’તિ આહ. સો સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા અવન્દિત્વાવ એકમન્તં ઠિતો પઞ્હં પુચ્છન્તો ઇમં ગાથમાહ –
Tassa hi bhātu bhāradvājassa dhanañjānī nāma brāhmaṇī sotāpannā ahosi. Sā khīpitvāpi kāsitvāpi pakkhalitvāpi ‘‘namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassā’’ti imaṃ udānaṃ udānesi. Sā ekadivasaṃ brāhmaṇaparivesanāya pavattamānāya pakkhalitvā tatheva mahāsaddena udānaṃ udānesi. Brāhmaṇo kujjhitvā ‘‘evamevāyaṃ vasalī yattha vā tattha vā pakkhalitvā tassa muṇḍakassa samaṇakassa vaṇṇaṃ bhāsatī’’ti vatvā ‘‘idāni te, vasali, gantvā tassa satthuno vādaṃ āropessāmī’’ti āha. Atha naṃ sā ‘‘gaccha, brāhmaṇa, nāhaṃ taṃ passāmi, yo tassa bhagavato vādaṃ āropeyya, api ca gantvā taṃ bhagavantaṃ pañhaṃ pucchassū’’ti āha. So satthu santikaṃ gantvā avanditvāva ekamantaṃ ṭhito pañhaṃ pucchanto imaṃ gāthamāha –
‘‘કિંસુ છેત્વા સુખં સેતિ, કિંસુ છેત્વા ન સોચતિ;
‘‘Kiṃsu chetvā sukhaṃ seti, kiṃsu chetvā na socati;
કિસ્સસ્સુ એકધમ્મસ્સ, વધં રોચેસિ ગોતમા’’તિ. (સં॰ નિ॰ ૧.૧૮૭);
Kissassu ekadhammassa, vadhaṃ rocesi gotamā’’ti. (saṃ. ni. 1.187);
અથસ્સ પઞ્હં બ્યાકરોન્તો સત્થા ઇમં ગાથમાહ –
Athassa pañhaṃ byākaronto satthā imaṃ gāthamāha –
‘‘કોધં છેત્વા સુખં સેતિ, કોધં છેત્વા ન સોચતિ;
‘‘Kodhaṃ chetvā sukhaṃ seti, kodhaṃ chetvā na socati;
કોધસ્સ વિસમૂલસ્સ, મધુરગ્ગસ્સ બ્રાહ્મણ;
Kodhassa visamūlassa, madhuraggassa brāhmaṇa;
વધં અરિયા પસંસન્તિ, તઞ્હિ છેત્વા ન સોચતી’’તિ. (સં॰ નિ॰ ૧.૧૮૭);
Vadhaṃ ariyā pasaṃsanti, tañhi chetvā na socatī’’ti. (saṃ. ni. 1.187);
સો સત્થરિ પસીદિત્વા પબ્બજિત્વા અરહત્તં પાપુણિ. અથસ્સ કનિટ્ઠો અક્કોસકભારદ્વાજો ‘‘ભાતા કિર મે પબ્બજિતો’’તિ સુત્વા કુદ્ધો આગન્ત્વા સત્થારં અસબ્ભાહિ ફરુસાહિ વાચાહિ અક્કોસિ. સોપિ સત્થારા અતિથીનં ખાદનીયાદિદાનઓપમ્મેન સઞ્ઞત્તો સત્થરિ પસન્નો પબ્બજિત્વા અરહત્તં પાપુણિ. અપરેપિસ્સ સુન્દરિકભારદ્વાજો બિલિઙ્ગકભારદ્વાજોતિ દ્વે કનિટ્ઠભાતરો સત્થારં અક્કોસન્તાવ સત્થારા વિનીતા પબ્બજિત્વા અરહત્તં પાપુણિંસુ.
So satthari pasīditvā pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇi. Athassa kaniṭṭho akkosakabhāradvājo ‘‘bhātā kira me pabbajito’’ti sutvā kuddho āgantvā satthāraṃ asabbhāhi pharusāhi vācāhi akkosi. Sopi satthārā atithīnaṃ khādanīyādidānaopammena saññatto satthari pasanno pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇi. Aparepissa sundarikabhāradvājo biliṅgakabhāradvājoti dve kaniṭṭhabhātaro satthāraṃ akkosantāva satthārā vinītā pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇiṃsu.
અથેકદિવસં ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું, ‘‘આવુસો, અચ્છરિયા વત બુદ્ધગુણા, ચતૂસુ નામ ભાતિકેસુ અક્કોસન્તેસુ સત્થા કિઞ્ચિ અવત્વા તેસંયેવ પતિટ્ઠા જાતો’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે, ‘‘ભિક્ખવે, અહં મમ ખન્તિબલેન સમન્નાગતત્તા દુટ્ઠેસુ અદુસ્સન્તો મહાજનસ્સ પતિટ્ઠા હોમિયેવા’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –
Athekadivasaṃ dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ, ‘‘āvuso, acchariyā vata buddhaguṇā, catūsu nāma bhātikesu akkosantesu satthā kiñci avatvā tesaṃyeva patiṭṭhā jāto’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte, ‘‘bhikkhave, ahaṃ mama khantibalena samannāgatattā duṭṭhesu adussanto mahājanassa patiṭṭhā homiyevā’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
૩૯૯.
399.
‘‘અક્કોસં વધબન્ધઞ્ચ, અદુટ્ઠો યો તિતિક્ખતિ;
‘‘Akkosaṃ vadhabandhañca, aduṭṭho yo titikkhati;
ખન્તીબલં બલાનીકં, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણ’’ન્તિ.
Khantībalaṃ balānīkaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.
તત્થ અદુટ્ઠોતિ એતં દસહિ અક્કોસવત્થૂહિ અક્કોસઞ્ચ પાણિઆદીહિ પોથનઞ્ચ અન્દુબન્ધનાદીહિ બન્ધનઞ્ચ યો અકુદ્ધમાનસો હુત્વા અધિવાસેતિ , ખન્તિબલેન સમન્નાગતત્તા ખન્તિબલં, પુનપ્પુનં ઉપ્પત્તિયા અનીકભૂતેન તેનેવ ખન્તિબલેન સમન્નાગતત્તા બલાનીકં તં એવરૂપં અહં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.
Tattha aduṭṭhoti etaṃ dasahi akkosavatthūhi akkosañca pāṇiādīhi pothanañca andubandhanādīhi bandhanañca yo akuddhamānaso hutvā adhivāseti , khantibalena samannāgatattā khantibalaṃ, punappunaṃ uppattiyā anīkabhūtena teneva khantibalena samannāgatattā balānīkaṃ taṃ evarūpaṃ ahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.
દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
અક્કોસકભારદ્વાજવત્થુ સોળસમં.
Akkosakabhāradvājavatthu soḷasamaṃ.
૧૭. સારિપુત્તત્થેરવત્થુ
17. Sāriputtattheravatthu
અક્કોધનન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો સારિપુત્તત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.
Akkodhananti imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto sāriputtattheraṃ ārabbha kathesi.
તદા કિર થેરો પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં પિણ્ડાય ચરન્તો નાલકગામે માતુ ઘરદ્વારં અગમાસિ. અથ નં સા નિસીદાપેત્વા પરિવિસમાના અક્કોસિ – ‘‘અમ્ભો, ઉચ્છિટ્ઠખાદક ઉચ્છિટ્ઠકઞ્જિયં અલભિત્વા પરઘરેસુ ઉળુઙ્કપિટ્ઠેન ઘટ્ટિતકઞ્જિયં પરિભુઞ્જિતું અસીતિકોટિધનં પહાય પબ્બજિતોસિ, નાસિતમ્હા તયા, ભુઞ્જાહિ દાની’’તિ. ભિક્ખૂનમ્પિ ભત્તં દદમાના ‘‘તુમ્હેહિ મમ પુત્તો અત્તનો ચૂળુપટ્ઠાકો કતો, ઇદાનિ ભુઞ્જથા’’તિ વદેતિ. થેરો ભિક્ખં ગહેત્વા વિહારમેવ અગમાસિ. અથાયસ્મા રાહુલો સત્થારં પિણ્ડપાતેન આપુચ્છિ. અથ નં સત્થા આહ – ‘‘રાહુલ, કહં ગમિત્થા’’તિ? ‘‘અય્યિકાય ગામં, ભન્તે’’તિ. ‘‘કિં પન તે અય્યિકાય ઉપજ્ઝાયો વુત્તો’’તિ? ‘‘અય્યિકાય મે, ભન્તે, ઉપજ્ઝાયો અક્કુટ્ઠો’’તિ. ‘‘કિન્તિ વત્વા’’તિ? ‘‘ઇદં નામ, ભન્તે’’તિ. ‘‘ઉપજ્ઝાયેન પન તે કિં વુત્ત’’ન્તિ? ‘‘ન કિઞ્ચિ, ભન્તે’’તિ. તં સુત્વા ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું, ‘‘આવુસો, અચ્છરિયા વત સારિપુત્તત્થેરસ્સ ગુણા, એવંનામસ્સ માતરિ અક્કોસન્તિયા કોધમત્તમ્પિ નાહોસી’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે, ‘‘ભિક્ખવે, ખીણાસવા નામ અક્કોધનાવ હોન્તી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –
Tadā kira thero pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ piṇḍāya caranto nālakagāme mātu gharadvāraṃ agamāsi. Atha naṃ sā nisīdāpetvā parivisamānā akkosi – ‘‘ambho, ucchiṭṭhakhādaka ucchiṭṭhakañjiyaṃ alabhitvā paragharesu uḷuṅkapiṭṭhena ghaṭṭitakañjiyaṃ paribhuñjituṃ asītikoṭidhanaṃ pahāya pabbajitosi, nāsitamhā tayā, bhuñjāhi dānī’’ti. Bhikkhūnampi bhattaṃ dadamānā ‘‘tumhehi mama putto attano cūḷupaṭṭhāko kato, idāni bhuñjathā’’ti vadeti. Thero bhikkhaṃ gahetvā vihārameva agamāsi. Athāyasmā rāhulo satthāraṃ piṇḍapātena āpucchi. Atha naṃ satthā āha – ‘‘rāhula, kahaṃ gamitthā’’ti? ‘‘Ayyikāya gāmaṃ, bhante’’ti. ‘‘Kiṃ pana te ayyikāya upajjhāyo vutto’’ti? ‘‘Ayyikāya me, bhante, upajjhāyo akkuṭṭho’’ti. ‘‘Kinti vatvā’’ti? ‘‘Idaṃ nāma, bhante’’ti. ‘‘Upajjhāyena pana te kiṃ vutta’’nti? ‘‘Na kiñci, bhante’’ti. Taṃ sutvā bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ, ‘‘āvuso, acchariyā vata sāriputtattherassa guṇā, evaṃnāmassa mātari akkosantiyā kodhamattampi nāhosī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte, ‘‘bhikkhave, khīṇāsavā nāma akkodhanāva hontī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
૪૦૦.
400.
‘‘અક્કોધનં વતવન્તં, સીલવન્તં અનુસ્સદં;
‘‘Akkodhanaṃ vatavantaṃ, sīlavantaṃ anussadaṃ;
દન્તં અન્તિમસારીરં, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણ’’ન્તિ.
Dantaṃ antimasārīraṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.
તત્થ વતવન્તન્તિ ધુતવતેન, સમન્નાગતં ચતુપારિસુદ્ધિસીલેન સીલવન્તં, તણ્હાઉસ્સદાભાવેન અનુસ્સદં , છળિન્દ્રિયદમનેન દન્તં, કોટિયં ઠિતેન અત્તભાવેન અન્તિમસરીરં તમહં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.
Tattha vatavantanti dhutavatena, samannāgataṃ catupārisuddhisīlena sīlavantaṃ, taṇhāussadābhāvena anussadaṃ, chaḷindriyadamanena dantaṃ, koṭiyaṃ ṭhitena attabhāvena antimasarīraṃ tamahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.
દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
સારિપુત્તત્થેરવત્થુ સત્તરસમં.
Sāriputtattheravatthu sattarasamaṃ.
૧૮. ઉપ્પલવણ્ણાથેરીવત્થુ
18. Uppalavaṇṇātherīvatthu
વારિ પોક્ખરપત્તેવાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો ઉપ્પલવણ્ણથેરિં આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ ‘‘મધુવા મઞ્ઞતિ બાલો’’તિ ગાથાવણ્ણનાય (ધ॰ પ॰ ૬૯) વિત્થારિતમેવ. વુત્તઞ્હિ તત્થ (ધ॰ પ॰ અટ્ઠ॰ ૧.૬૯) –
Vāri pokkharapattevāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto uppalavaṇṇatheriṃ ārabbha kathesi. Vatthu ‘‘madhuvā maññati bālo’’ti gāthāvaṇṇanāya (dha. pa. 69) vitthāritameva. Vuttañhi tattha (dha. pa. aṭṭha. 1.69) –
અપરેન સમયેન મહાજનો ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસિ ‘‘ખીણાસવાપિ મઞ્ઞે કામસુખં સાદિયન્તિ, કામં સેવન્તિ, કિં ન સેવિસ્સન્તિ. ન હેતે કોળાપરુક્ખા, ન ચ વમ્મિકા, અલ્લમંસસરીરાવ, તસ્મા એતેપિ કામસુખં સાદિયન્તી’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ખીણાસવા કામસુખં સાદિયન્તિ, ન કામં સેવન્તિ. યથા હિ પદુમપત્તે પતિતં ઉદકબિન્દુ ન લિમ્પતિ ન સણ્ઠાતિ, વિનિવત્તિત્વા પન પતતેવ. યથા ચ આરગ્ગે સાસપો ન ઉપલિમ્પતિ ન સણ્ઠાતિ, વિનિવત્તિત્વા પતતેવ, એવં ખીણાસવસ્સ ચિત્તે દુવિધોપિ કામો ન લિમ્પતિ ન સણ્ઠાતી’’તિ અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –
Aparena samayena mahājano dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesi ‘‘khīṇāsavāpi maññe kāmasukhaṃ sādiyanti, kāmaṃ sevanti, kiṃ na sevissanti. Na hete koḷāparukkhā, na ca vammikā, allamaṃsasarīrāva, tasmā etepi kāmasukhaṃ sādiyantī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, khīṇāsavā kāmasukhaṃ sādiyanti, na kāmaṃ sevanti. Yathā hi padumapatte patitaṃ udakabindu na limpati na saṇṭhāti, vinivattitvā pana patateva. Yathā ca āragge sāsapo na upalimpati na saṇṭhāti, vinivattitvā patateva, evaṃ khīṇāsavassa citte duvidhopi kāmo na limpati na saṇṭhātī’’ti anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –
૪૦૧.
401.
‘‘વારિ પોક્ખરપત્તેવ, આરગ્ગેરિવ સાસપો;
‘‘Vāri pokkharapatteva, āraggeriva sāsapo;
યો ન લિમ્પતિ કામેસુ, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણ’’ન્તિ.
Yo na limpati kāmesu, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.
તત્થ યો ન લિમ્પતીતિ એવમેવં યો અબ્ભન્તરે દુવિધેપિ કામે ન ઉપલિમ્પતિ, તસ્મિં કામે ન સણ્ઠાતિ, તમહં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.
Tattha yo na limpatīti evamevaṃ yo abbhantare duvidhepi kāme na upalimpati, tasmiṃ kāme na saṇṭhāti, tamahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.
દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
ઉપ્પલવણ્ણાથેરીવત્થુ અટ્ઠારસમં.
Uppalavaṇṇātherīvatthu aṭṭhārasamaṃ.
૧૯. અઞ્ઞતરબ્રાહ્મણવત્થુ
19. Aññatarabrāhmaṇavatthu
યો દુક્ખસ્સાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અઞ્ઞતરં બ્રાહ્મણં આરબ્ભ કથેસિ.
Yodukkhassāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ brāhmaṇaṃ ārabbha kathesi.
તસ્સ કિરેકો દાસો અપઞ્ઞત્તે સિક્ખાપદે પલાયિત્વા પબ્બજિત્વા અરહત્તં પાપુણિ. બ્રાહ્મણો તં ઓલોકેન્તો અદિસ્વા એકદિવસં સત્થારા સદ્ધિં પિણ્ડાય પવિસન્તં દ્વારન્તરે દિસ્વા ચીવરં દળ્હં અગ્ગહેસિ. સત્થા નિવત્તિત્વા ‘‘કિં ઇદં, બ્રાહ્મણા’’તિ પુચ્છિ. દાસો મે, ભો ગોતમાતિ . પન્નભારો એસ, બ્રાહ્મણાતિ. ‘‘પન્નભારો’’તિ ચ વુત્તે બ્રાહ્મણો ‘‘અરહા’’તિ સલ્લક્ખેસિ. તસ્મા પુનપિ તેન ‘‘એવં, ભો ગોતમા’’તિ વુત્તે સત્થા ‘‘આમ, બ્રાહ્મણ, પન્નભારો’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –
Tassa kireko dāso apaññatte sikkhāpade palāyitvā pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇi. Brāhmaṇo taṃ olokento adisvā ekadivasaṃ satthārā saddhiṃ piṇḍāya pavisantaṃ dvārantare disvā cīvaraṃ daḷhaṃ aggahesi. Satthā nivattitvā ‘‘kiṃ idaṃ, brāhmaṇā’’ti pucchi. Dāso me, bho gotamāti . Pannabhāro esa, brāhmaṇāti. ‘‘Pannabhāro’’ti ca vutte brāhmaṇo ‘‘arahā’’ti sallakkhesi. Tasmā punapi tena ‘‘evaṃ, bho gotamā’’ti vutte satthā ‘‘āma, brāhmaṇa, pannabhāro’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
૪૦૨.
402.
‘‘યો દુક્ખસ્સ પજાનાતિ, ઇધેવ ખયમત્તનો;
‘‘Yo dukkhassa pajānāti, idheva khayamattano;
પન્નભારં વિસંયુત્તં, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણ’’ન્તિ.
Pannabhāraṃ visaṃyuttaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.
તત્થ દુક્ખસ્સાતિ ખન્ધદુક્ખસ્સ. પન્નભારન્તિ ઓહિતખન્ધભારં ચતૂહિ યોગેહિ સબ્બકિલેસેહિ વા વિસંયુત્તં તમહં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો. દેસનાવસાને સો બ્રાહ્મણો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ, સમ્પત્તાનમ્પિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.
Tattha dukkhassāti khandhadukkhassa. Pannabhāranti ohitakhandhabhāraṃ catūhi yogehi sabbakilesehi vā visaṃyuttaṃ tamahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho. Desanāvasāne so brāhmaṇo sotāpattiphale patiṭṭhahi, sampattānampi sātthikā dhammadesanā ahosīti.
અઞ્ઞતરબ્રાહ્મણવત્થુ એકૂનવીસતિમં.
Aññatarabrāhmaṇavatthu ekūnavīsatimaṃ.
૨૦. ખેમાભિક્ખુનીવત્થુ
20. Khemābhikkhunīvatthu
ગમ્ભીરપઞ્ઞન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા ગિજ્ઝકૂટે વિહરન્તો ખેમં નામ ભિક્ખુનિં આરબ્ભ કથેસિ.
Gambhīrapaññanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā gijjhakūṭe viharanto khemaṃ nāma bhikkhuniṃ ārabbha kathesi.
એકદિવસઞ્હિ પઠમયામસમનન્તરે સક્કો દેવરાજા પરિસાય સદ્ધિં આગન્ત્વા સત્થુ સન્તિકે સારણીયધમ્મકથં સુણન્તો નિસીદિ. તસ્મિં ખણે ખેમા ભિક્ખુની ‘‘સત્થારં પસ્સિસ્સામી’’તિ આગન્ત્વા સક્કં દિસ્વા આકાસે ઠિતાવ સત્થારં વન્દિત્વા નિવત્તિ. સક્કો તં દિસ્વા ‘‘કો એસા, ભન્તે, આગચ્છમાના આકાસે ઠિતાવ સત્થારં વન્દિત્વા નિવત્તી’’તિ પુચ્છિ. સત્થા ‘‘એસા, મહારાજ, મમ ધીતા ખેમા નામ મહાપઞ્ઞા મગ્ગામગ્ગકોવિદા’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –
Ekadivasañhi paṭhamayāmasamanantare sakko devarājā parisāya saddhiṃ āgantvā satthu santike sāraṇīyadhammakathaṃ suṇanto nisīdi. Tasmiṃ khaṇe khemā bhikkhunī ‘‘satthāraṃ passissāmī’’ti āgantvā sakkaṃ disvā ākāse ṭhitāva satthāraṃ vanditvā nivatti. Sakko taṃ disvā ‘‘ko esā, bhante, āgacchamānā ākāse ṭhitāva satthāraṃ vanditvā nivattī’’ti pucchi. Satthā ‘‘esā, mahārāja, mama dhītā khemā nāma mahāpaññā maggāmaggakovidā’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
૪૦૩.
403.
‘‘ગમ્ભીરપઞ્ઞં મેધાવિં, મગ્ગામગ્ગસ્સ કોવિદં;
‘‘Gambhīrapaññaṃ medhāviṃ, maggāmaggassa kovidaṃ;
ઉત્તમત્થમનુપ્પત્તં, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણ’’ન્તિ.
Uttamatthamanuppattaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.
તત્થ ગબ્ભીરપઞ્ઞન્તિ ગમ્ભીરેસુ ખન્ધાદીસુ પવત્તાય પઞ્ઞાય સમન્નાગતં ધમ્મોજપઞ્ઞાય સમન્નાગતં મેધાવિં ‘‘અયં દુગ્ગતિયા મગ્ગો, અયં સુગતિયા મગ્ગો, અયં નિબ્બાનસ્સ મગ્ગો, અયં અમગ્ગો’’તિ એવં મગ્ગે ચ અમગ્ગે ચ છેકતાય મગ્ગામગ્ગસ્સ કોવિદં અરહત્તસઙ્ખાતં ઉત્તમત્થં અનુપ્પત્તં તમહં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.
Tattha gabbhīrapaññanti gambhīresu khandhādīsu pavattāya paññāya samannāgataṃ dhammojapaññāya samannāgataṃ medhāviṃ ‘‘ayaṃ duggatiyā maggo, ayaṃ sugatiyā maggo, ayaṃ nibbānassa maggo, ayaṃ amaggo’’ti evaṃ magge ca amagge ca chekatāya maggāmaggassa kovidaṃ arahattasaṅkhātaṃ uttamatthaṃ anuppattaṃ tamahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.
દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
ખેમાભિક્ખુનિવત્થુ વીસતિમં.
Khemābhikkhunivatthu vīsatimaṃ.
૨૧. પબ્ભારવાસીતિસ્સત્થેરવત્થુ
21. Pabbhāravāsītissattheravatthu
અસંસટ્ઠન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો પબ્ભારવાસીતિસ્સત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.
Asaṃsaṭṭhanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto pabbhāravāsītissattheraṃ ārabbha kathesi.
સો કિર સત્થુ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા અરઞ્ઞં પવિસિત્વા સપ્પાયં સેનાસનં ઓલોકેન્તો એકં લેણપબ્ભારં પાપુણિ, સમ્પત્તક્ખણેયેવસ્સ ચિત્તં એકગ્ગતં લભિ. સો ‘‘અહં ઇધ વસન્તો પબ્બજિતકિચ્ચં નિપ્ફાદેતું સક્ખિસ્સામી’’તિ ચિન્તેસિ. લેણેપિ અધિવત્થા દેવતા ‘‘સીલવા ભિક્ખુ આગતો, ઇમિના સદ્ધિં એકટ્ઠાને વસિતું દુક્ખં. અયં પન ઇધ એકરત્તિમેવ વસિત્વા પક્કમિસ્સતી’’તિ ચિન્તેત્વા પુત્તે આદાય નિક્ખમિ. થેરો પુનદિવસે પાતોવ ગોચરગામં પિણ્ડાય પાવિસિ. અથ નં એકા ઉપાસિકા દિસ્વાવ પુત્તસિનેહં પટિલભિત્વા ગેહે નિસીદાપેત્વા ભોજેત્વા અત્તાનં નિસ્સાય તેમાસં વસનત્થાય યાચિ. સોપિ ‘‘સક્કા મયા ઇમં નિસ્સાય ભવનિસ્સરણં કાતુ’’ન્તિ અધિવાસેત્વા તમેવ લેણં અગમાસિ. દેવતા તં આગચ્છન્તં દિસ્વા ‘‘અદ્ધા કેનચિ નિમન્તિતો ભવિસ્સતિ, સ્વે વા પરસુવે વા ગમિસ્સતી’’તિ ચિન્તેસિ.
So kira satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā araññaṃ pavisitvā sappāyaṃ senāsanaṃ olokento ekaṃ leṇapabbhāraṃ pāpuṇi, sampattakkhaṇeyevassa cittaṃ ekaggataṃ labhi. So ‘‘ahaṃ idha vasanto pabbajitakiccaṃ nipphādetuṃ sakkhissāmī’’ti cintesi. Leṇepi adhivatthā devatā ‘‘sīlavā bhikkhu āgato, iminā saddhiṃ ekaṭṭhāne vasituṃ dukkhaṃ. Ayaṃ pana idha ekarattimeva vasitvā pakkamissatī’’ti cintetvā putte ādāya nikkhami. Thero punadivase pātova gocaragāmaṃ piṇḍāya pāvisi. Atha naṃ ekā upāsikā disvāva puttasinehaṃ paṭilabhitvā gehe nisīdāpetvā bhojetvā attānaṃ nissāya temāsaṃ vasanatthāya yāci. Sopi ‘‘sakkā mayā imaṃ nissāya bhavanissaraṇaṃ kātu’’nti adhivāsetvā tameva leṇaṃ agamāsi. Devatā taṃ āgacchantaṃ disvā ‘‘addhā kenaci nimantito bhavissati, sve vā parasuve vā gamissatī’’ti cintesi.
એવં અડ્ઢમાસમત્તે અતિક્કન્તે ‘‘અયં ઇધેવ મઞ્ઞે અન્તોવસ્સં વસિસ્સતિ, સીલવતા પન સદ્ધિં એકટ્ઠાને પુત્તકેહિ સદ્ધિં વસિતું દુક્કરં, ઇમઞ્ચ ‘નિક્ખમા’તિ વત્તું ન સક્કા, અત્થિ નુ ખો ઇમસ્સ સીલે ખલિત’’ન્તિ દિબ્બેન ચક્ખુના ઓલોકેન્તી ઉપસમ્પદમાળકતો પટ્ઠાય તસ્સ સીલે ખલિતં અદિસ્વા ‘‘પરિસુદ્ધમસ્સ સીલં, કિઞ્ચિદેવસ્સ કત્વા અયસં ઉપ્પાદેસ્સામી’’તિ તસ્સ ઉપટ્ઠાકકુલે ઉપાસિકાય જેટ્ઠપુત્તસ્સ સરીરે અધિમુચ્ચિત્વા ગીવં પરિવત્તેસિ. તસ્સ અક્ખીનિ નિક્ખમિંસુ, મુખતો ખેળો પગ્ઘરિ. ઉપાસિકા તં દિસ્વા ‘‘કિં ઇદ’’ન્તિ વિરવિ. અથ નં દેવતા અદિસ્સમાનરૂપા એવમાહ – ‘‘મયા એસ ગહિતો, બલિકમ્મેનપિ મે અત્થો નત્થિ, તુમ્હાકં પન કુલૂપકં થેરં લટ્ઠિમધુકં યાચિત્વા તેન તેલં પચિત્વા ઇમસ્સ નત્થુકમ્મં દેથ, એવાહં ઇમં મુઞ્ચિસ્સામી’’તિ. નસ્સતુ વા એસ મરતુ વા, ન સક્ખિસ્સામહં અય્યં લટ્ઠિમધુકં યાચિતુન્તિ. સચે લટ્ઠિમધુકં યાચિતું ન સક્કોથ, નાસિકાયસ્સ હિઙ્ગુચુણ્ણં પક્ખિપિતું વદેથાતિ. ઇદમ્પિ વત્તું ન સક્કોમાતિ. તેન હિસ્સ પાદધોવનઉદકં આદાય સીસે આસિઞ્ચથાતિ. ઉપાસિકા ‘‘સક્કા ઇદં કાતુ’’ન્તિ વેલાય આગતં થેરં નિસીદાપેત્વા યાગુખજ્જકં દત્વા અન્તરભત્તે નિસિન્નસ્સ પાદે ધોવિત્વા ઉદકં ગહેત્વા, ‘‘ભન્તે, ઇદં ઉદકં દારકસ્સ સીસે આસિઞ્ચામા’’તિ આપુચ્છિત્વા ‘‘તેન હિ આસિઞ્ચથા’’તિ વુત્તે તથા અકાસિ. સા દેવતા તાવદેવ તં મુઞ્ચિત્વા ગન્ત્વા લેણદ્વારે અટ્ઠાસિ.
Evaṃ aḍḍhamāsamatte atikkante ‘‘ayaṃ idheva maññe antovassaṃ vasissati, sīlavatā pana saddhiṃ ekaṭṭhāne puttakehi saddhiṃ vasituṃ dukkaraṃ, imañca ‘nikkhamā’ti vattuṃ na sakkā, atthi nu kho imassa sīle khalita’’nti dibbena cakkhunā olokentī upasampadamāḷakato paṭṭhāya tassa sīle khalitaṃ adisvā ‘‘parisuddhamassa sīlaṃ, kiñcidevassa katvā ayasaṃ uppādessāmī’’ti tassa upaṭṭhākakule upāsikāya jeṭṭhaputtassa sarīre adhimuccitvā gīvaṃ parivattesi. Tassa akkhīni nikkhamiṃsu, mukhato kheḷo pagghari. Upāsikā taṃ disvā ‘‘kiṃ ida’’nti viravi. Atha naṃ devatā adissamānarūpā evamāha – ‘‘mayā esa gahito, balikammenapi me attho natthi, tumhākaṃ pana kulūpakaṃ theraṃ laṭṭhimadhukaṃ yācitvā tena telaṃ pacitvā imassa natthukammaṃ detha, evāhaṃ imaṃ muñcissāmī’’ti. Nassatu vā esa maratu vā, na sakkhissāmahaṃ ayyaṃ laṭṭhimadhukaṃ yācitunti. Sace laṭṭhimadhukaṃ yācituṃ na sakkotha, nāsikāyassa hiṅgucuṇṇaṃ pakkhipituṃ vadethāti. Idampi vattuṃ na sakkomāti. Tena hissa pādadhovanaudakaṃ ādāya sīse āsiñcathāti. Upāsikā ‘‘sakkā idaṃ kātu’’nti velāya āgataṃ theraṃ nisīdāpetvā yāgukhajjakaṃ datvā antarabhatte nisinnassa pāde dhovitvā udakaṃ gahetvā, ‘‘bhante, idaṃ udakaṃ dārakassa sīse āsiñcāmā’’ti āpucchitvā ‘‘tena hi āsiñcathā’’ti vutte tathā akāsi. Sā devatā tāvadeva taṃ muñcitvā gantvā leṇadvāre aṭṭhāsi.
થેરોપિ ભત્તકિચ્ચાવસાને ઉટ્ઠાયાસના અવિસ્સટ્ઠકમ્મટ્ઠાનતાય દ્વત્તિંસાકારં સજ્ઝાયન્તોવ પક્કામિ. અથ નં લેણદ્વારં પત્તકાલે સા દેવતા ‘‘મહાવેજ્જ મા ઇધ પવિસા’’તિ આહ. સો તત્થેવ ઠત્વા ‘‘કાસિ ત્વ’’ન્તિ આહ. અહં ઇધ અધિવત્થા દેવતાતિ. થેરો ‘‘અત્થિ નુ ખો મયા વેજ્જકમ્મસ્સ કતટ્ઠાન’’ન્તિ ઉપસમ્પદમાળકતો પટ્ઠાય ઓલોકેન્તો અત્તનો સીલે તિલકં વા કાળકં વા અદિસ્વા ‘‘અહં મયા વેજ્જકમ્મસ્સ કતટ્ઠાનં ન પસ્સામિ, કસ્મા એવં વદેસી’’તિ આહ. ન પસ્સસીતિ. આમ, ન પસ્સામીતિ? આચિક્ખામિ તેતિ. આમ, આચિક્ખાહીતિ. તિટ્ઠતુ તાવ દૂરે કતં, અજ્જેવ તયા અમનુસ્સગહિતસ્સ ઉપટ્ઠાકપુત્તસ્સ પાદધોવનઉદકં સીસે આસિત્તં, નાસિત્તન્તિ? આમ, આસિત્તન્તિ. કિં એતં ન પસ્સસીતિ? એતં સન્ધાય ત્વં વદેસીતિ? આમ, એતં સન્ધાય વદામીતિ. થેરો ચિન્તેસિ – ‘‘અહો વત મે સમ્મા પણિહિતો અત્તા, સાસનસ્સ અનુરૂપં વત મે ચરિતં, દેવતાપિ મમ ચતુપારિસુદ્ધિસીલે તિલકં વા કાળકં વા અદિસ્વા દારકસ્સ સીસે આસિત્તપાદધોવનમત્તં અદ્દસા’’તિ તસ્સ સીલં આરબ્ભ બલવપીતિ ઉપ્પજ્જિ. સો તં વિક્ખમ્ભેત્વા પાદુદ્ધારમ્પિ અકત્વા તત્થેવ અરહત્તં પત્વા ‘‘માદિસં પરિસુદ્ધં સમણં દૂસેત્વા મા ઇધ વનસણ્ડે વસિ, ત્વમેવ નિક્ખમાહી’’તિ દેવતં ઓવદન્તો ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ –
Theropi bhattakiccāvasāne uṭṭhāyāsanā avissaṭṭhakammaṭṭhānatāya dvattiṃsākāraṃ sajjhāyantova pakkāmi. Atha naṃ leṇadvāraṃ pattakāle sā devatā ‘‘mahāvejja mā idha pavisā’’ti āha. So tattheva ṭhatvā ‘‘kāsi tva’’nti āha. Ahaṃ idha adhivatthā devatāti. Thero ‘‘atthi nu kho mayā vejjakammassa kataṭṭhāna’’nti upasampadamāḷakato paṭṭhāya olokento attano sīle tilakaṃ vā kāḷakaṃ vā adisvā ‘‘ahaṃ mayā vejjakammassa kataṭṭhānaṃ na passāmi, kasmā evaṃ vadesī’’ti āha. Na passasīti. Āma, na passāmīti? Ācikkhāmi teti. Āma, ācikkhāhīti. Tiṭṭhatu tāva dūre kataṃ, ajjeva tayā amanussagahitassa upaṭṭhākaputtassa pādadhovanaudakaṃ sīse āsittaṃ, nāsittanti? Āma, āsittanti. Kiṃ etaṃ na passasīti? Etaṃ sandhāya tvaṃ vadesīti? Āma, etaṃ sandhāya vadāmīti. Thero cintesi – ‘‘aho vata me sammā paṇihito attā, sāsanassa anurūpaṃ vata me caritaṃ, devatāpi mama catupārisuddhisīle tilakaṃ vā kāḷakaṃ vā adisvā dārakassa sīse āsittapādadhovanamattaṃ addasā’’ti tassa sīlaṃ ārabbha balavapīti uppajji. So taṃ vikkhambhetvā pāduddhārampi akatvā tattheva arahattaṃ patvā ‘‘mādisaṃ parisuddhaṃ samaṇaṃ dūsetvā mā idha vanasaṇḍe vasi, tvameva nikkhamāhī’’ti devataṃ ovadanto imaṃ udānaṃ udānesi –
‘‘વિસુદ્ધો વત મે વાસો, નિમ્મલં મં તપસ્સિનં;
‘‘Visuddho vata me vāso, nimmalaṃ maṃ tapassinaṃ;
મા ત્વં વિસુદ્ધં દૂસેસિ, નિક્ખમ પવના તુવ’’ન્તિ.
Mā tvaṃ visuddhaṃ dūsesi, nikkhama pavanā tuva’’nti.
સો તત્થેવ તેમાસં વસિત્વા વુત્થવસ્સો સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા ભિક્ખૂહિ ‘‘કિં, આવુસો, પબ્બજિતકિચ્ચં તે મત્થકં પાપિત’’ન્તિ પુટ્ઠો તસ્મિં લેણે વસ્સૂપગમનતો પટ્ઠાય સબ્બં તં પવત્તિં ભિક્ખૂનં આરોચેત્વા, ‘‘આવુસો, ત્વં દેવતાય એવં વુચ્ચમાનો ન કુજ્ઝી’’તિ વુત્તે ‘‘ન કુજ્ઝિ’’ન્તિ આહ. ભિક્ખૂ તથાગતસ્સ આરોચેસું, ‘‘ભન્તે, અયં ભિક્ખુ અઞ્ઞં બ્યાકરોતિ, દેવતાય ઇદં નામ વુચ્ચમાનોપિ ન કુજ્ઝિન્તિ વદતી’’તિ. સત્થા તેસં કથં સુત્વા ‘‘નેવ, ભિક્ખવે, મમ પુત્તો કુજ્ઝતિ, એતસ્સ ગિહીહિ વા પબ્બજિતેહિ વા સંસગ્ગો નામ નત્થિ, અસંસટ્ઠો એસ અપ્પિચ્છો સન્તુટ્ઠો’’તિ વત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –
So tattheva temāsaṃ vasitvā vutthavasso satthu santikaṃ gantvā bhikkhūhi ‘‘kiṃ, āvuso, pabbajitakiccaṃ te matthakaṃ pāpita’’nti puṭṭho tasmiṃ leṇe vassūpagamanato paṭṭhāya sabbaṃ taṃ pavattiṃ bhikkhūnaṃ ārocetvā, ‘‘āvuso, tvaṃ devatāya evaṃ vuccamāno na kujjhī’’ti vutte ‘‘na kujjhi’’nti āha. Bhikkhū tathāgatassa ārocesuṃ, ‘‘bhante, ayaṃ bhikkhu aññaṃ byākaroti, devatāya idaṃ nāma vuccamānopi na kujjhinti vadatī’’ti. Satthā tesaṃ kathaṃ sutvā ‘‘neva, bhikkhave, mama putto kujjhati, etassa gihīhi vā pabbajitehi vā saṃsaggo nāma natthi, asaṃsaṭṭho esa appiccho santuṭṭho’’ti vatvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –
૪૦૪.
404.
‘‘અસંસટ્ઠં ગહટ્ઠેહિ, અનાગારેહિ ચૂભયં;
‘‘Asaṃsaṭṭhaṃ gahaṭṭhehi, anāgārehi cūbhayaṃ;
અનોકસારિમપ્પિચ્છં, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણ’’ન્તિ.
Anokasārimappicchaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.
તત્થ અસંસટ્ઠન્તિ દસ્સનસવનસમુલ્લપનપરિભોગકાયસંસગ્ગાનં અભાવેન અસંસટ્ઠં. ઉભયન્તિ ગિહીહિ ચ અનાગારેહિ ચાતિ ઉભયેહિપિ અસંસટ્ઠં . અનોકસારિન્તિ અનાલયચારિં તં એવરૂપં અહં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.
Tattha asaṃsaṭṭhanti dassanasavanasamullapanaparibhogakāyasaṃsaggānaṃ abhāvena asaṃsaṭṭhaṃ. Ubhayanti gihīhi ca anāgārehi cāti ubhayehipi asaṃsaṭṭhaṃ . Anokasārinti anālayacāriṃ taṃ evarūpaṃ ahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.
દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
પબ્ભારવાસીતિસ્સત્થેરવત્થુ એકવીસતિમં.
Pabbhāravāsītissattheravatthu ekavīsatimaṃ.
૨૨. અઞ્ઞતરભિક્ખુવત્થુ
22. Aññatarabhikkhuvatthu
નિધાય દણ્ડન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અઞ્ઞતરં ભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ.
Nidhāya daṇḍanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ bhikkhuṃ ārabbha kathesi.
સો કિર સત્થુ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા અરઞ્ઞે વાયમન્તો અરહત્તં પત્વા ‘‘પટિલદ્ધગુણં સત્થુ આરોચેસ્સામી’’તિ તતો નિક્ખમિ. અથ નં એકસ્મિં ગામે એકા ઇત્થી સામિકેન સદ્ધિં કલહં કત્વા તસ્મિં બહિ નિક્ખન્તે ‘‘કુલઘરં ગમિસ્સામી’’તિ મગ્ગં પટિપન્ના અન્તરામગ્ગે દિસ્વા ‘‘ઇમં થેરં નિસ્સાય ગમિસ્સામી’’તિ પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો અનુબન્ધિ. થેરો પન તં ન પસ્સતિ. અથસ્સા સામિકો ગેહં આગતો તં અદિસ્વા ‘‘કુલગામં ગતા ભવિસ્સતી’’તિ અનુબન્ધન્તો તં દિસ્વા ‘‘ન સક્કા ઇમાય એકિકાય ઇમં અટવિં પટિપજ્જિતું, કં નુ ખો નિસ્સાય ગચ્છતી’’તિ ઓલોકેન્તો થેરં દિસ્વા ‘‘અયં ઇમં ગણ્હિત્વા નિક્ખન્તો ભવિસ્સતી’’તિ ચિન્તેત્વા થેરં સન્તજ્જેસિ. અથ નં સા ઇત્થી ‘‘નેવ મં એસ ભદન્તો પસ્સતિ, ન આલપતિ, મા નં કિઞ્ચિ અવચા’’તિ આહ. સો ‘‘કિં પન ત્વં અત્તાનં ગહેત્વા ગચ્છન્તં મમ આચિક્ખિસ્સસિ, તુય્હમેવ અનુચ્છવિકં ઇમસ્સ કરિસ્સામી’’તિ ઉપ્પન્નકોધો ઇત્થિયા આઘાતેન થેરં પોથેત્વા તં આદાય નિવત્તિ. થેરસ્સ સકલસરીરં સઞ્જાતગણ્ડં અહોસિ. અથસ્સ વિહારં ગતકાલે ભિક્ખૂ સરીરં સમ્બાહન્તા ગણ્ડે દિસ્વા ‘‘કિં ઇદ’’ન્તિ પુચ્છિંસુ. સો તેસં તમત્થં આરોચેસિ. અથ નં ભિક્ખૂ, ‘‘આવુસો, તસ્મિં પુરિસે એવં પહરન્તે ત્વં કિં અવચ, કિં વા તે કોધો ઉપ્પન્નો’’તિ. ‘‘ન મે, આવુસો, કોધો ઉપ્પજ્જી’’તિ વુત્તે સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા તમત્થં આરોચેત્વા, ‘‘ભન્તે, એસ ભિક્ખુ ‘કોધો તે ઉપ્પજ્જતી’તિ વુચ્ચમાનો ‘ન મે, આવુસો, કોધો ઉપ્પજ્જતી’તિ અભૂતં વત્વા અઞ્ઞં બ્યાકરોતી’’તિ આરોચેસું. સત્થા તેસં કથં સુત્વા, ‘‘ભિક્ખવે, ખીણાસવા નામ નિહિતદણ્ડા, તે પહરન્તેસુપિ કોધં ન કરોન્તિયેવા’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –
So kira satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā araññe vāyamanto arahattaṃ patvā ‘‘paṭiladdhaguṇaṃ satthu ārocessāmī’’ti tato nikkhami. Atha naṃ ekasmiṃ gāme ekā itthī sāmikena saddhiṃ kalahaṃ katvā tasmiṃ bahi nikkhante ‘‘kulagharaṃ gamissāmī’’ti maggaṃ paṭipannā antarāmagge disvā ‘‘imaṃ theraṃ nissāya gamissāmī’’ti piṭṭhito piṭṭhito anubandhi. Thero pana taṃ na passati. Athassā sāmiko gehaṃ āgato taṃ adisvā ‘‘kulagāmaṃ gatā bhavissatī’’ti anubandhanto taṃ disvā ‘‘na sakkā imāya ekikāya imaṃ aṭaviṃ paṭipajjituṃ, kaṃ nu kho nissāya gacchatī’’ti olokento theraṃ disvā ‘‘ayaṃ imaṃ gaṇhitvā nikkhanto bhavissatī’’ti cintetvā theraṃ santajjesi. Atha naṃ sā itthī ‘‘neva maṃ esa bhadanto passati, na ālapati, mā naṃ kiñci avacā’’ti āha. So ‘‘kiṃ pana tvaṃ attānaṃ gahetvā gacchantaṃ mama ācikkhissasi, tuyhameva anucchavikaṃ imassa karissāmī’’ti uppannakodho itthiyā āghātena theraṃ pothetvā taṃ ādāya nivatti. Therassa sakalasarīraṃ sañjātagaṇḍaṃ ahosi. Athassa vihāraṃ gatakāle bhikkhū sarīraṃ sambāhantā gaṇḍe disvā ‘‘kiṃ ida’’nti pucchiṃsu. So tesaṃ tamatthaṃ ārocesi. Atha naṃ bhikkhū, ‘‘āvuso, tasmiṃ purise evaṃ paharante tvaṃ kiṃ avaca, kiṃ vā te kodho uppanno’’ti. ‘‘Na me, āvuso, kodho uppajjī’’ti vutte satthu santikaṃ gantvā tamatthaṃ ārocetvā, ‘‘bhante, esa bhikkhu ‘kodho te uppajjatī’ti vuccamāno ‘na me, āvuso, kodho uppajjatī’ti abhūtaṃ vatvā aññaṃ byākarotī’’ti ārocesuṃ. Satthā tesaṃ kathaṃ sutvā, ‘‘bhikkhave, khīṇāsavā nāma nihitadaṇḍā, te paharantesupi kodhaṃ na karontiyevā’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
૪૦૫.
405.
‘‘નિધાય દણ્ડં ભૂતેસુ, તસેસુ થાવરેસુ ચ;
‘‘Nidhāya daṇḍaṃ bhūtesu, tasesu thāvaresu ca;
યો ન હન્તિ ન ઘાતેતિ, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણ’’ન્તિ.
Yo na hanti na ghāteti, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.
તત્થ નિધાયાતિ નિક્ખિપિત્વા ઓરોપેત્વા. તસેસુ થાવરેસુ ચાતિ તણ્હાતાસેન તસેસુ, તણ્હાઅભાવેન થિરતાય થાવરેસુ ચ. યો ન હન્તીતિ યો એવં સબ્બસત્તેસુ વિગતપટિઘતાય નિક્ખિત્તદણ્ડો નેવ કઞ્ચિ સયં હનતિ, ન અઞ્ઞે ઘાતેતિ, તમહં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.
Tattha nidhāyāti nikkhipitvā oropetvā. Tasesu thāvaresu cāti taṇhātāsena tasesu, taṇhāabhāvena thiratāya thāvaresu ca. Yo na hantīti yo evaṃ sabbasattesu vigatapaṭighatāya nikkhittadaṇḍo neva kañci sayaṃ hanati, na aññe ghāteti, tamahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.
દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
અઞ્ઞતરભિક્ખુવત્થુ બાવીસતિમં.
Aññatarabhikkhuvatthu bāvīsatimaṃ.
૨૩. સામણેરાનં વત્થુ
23. Sāmaṇerānaṃ vatthu
અવિરુદ્ધન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો ચત્તારો સામણેરે આરબ્ભ કથેસિ.
Aviruddhanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto cattāro sāmaṇere ārabbha kathesi.
એકા કિર બ્રાહ્મણી ચતુન્નં ભિક્ખૂનં ઉદ્દેસભત્તં સજ્જેત્વા બ્રાહ્મણં આહ – ‘‘વિહારં ગન્ત્વા ચત્તારો મહલ્લકબ્રાહ્મણે ઉદ્દિસાપેત્વા આનેહી’’તિ. સો વિહારં ગન્ત્વા ‘‘ચત્તારો મે બ્રાહ્મણે ઉદ્દિસિત્વા દેથા’’તિ આહ. તસ્સ સંકિચ્ચો પણ્ડિતો સોપાકો રેવતોતિ સત્તવસ્સિકા ચત્તારો ખીણાસવસામણેરા પાપુણિંસુ. બ્રાહ્મણી મહારહાનિ આસનાનિ પઞ્ઞાપેત્વા ઠિતા સામણેરે દિસ્વાવ કુપિતા ઉદ્ધને પક્ખિત્તલોણં વિય તટતટાયમાના ‘‘ત્વં વિહારં ગન્ત્વા અત્તનો નત્તુમત્તેપિ અપ્પહોન્તે ચત્તારો કુમારકે ગહેત્વા આગતોસી’’તિ વત્વા તેસં તેસુ આસનેસુ નિસીદિતું અદત્વા નીચપીઠકાનિ અત્થરિત્વા ‘‘એતેસુ નિસીદથા’’તિ વત્વા ‘‘ગચ્છ, બ્રાહ્મણ, મહલ્લકે ઓલોકેત્વા આનેહી’’તિ આહ. બ્રાહ્મણો વિહારં ગન્ત્વા સારિપુત્તત્થેરં દિસ્વા ‘‘એથ, અમ્હાકં ગેહં ગમિસ્સામા’’તિ આનેસિ. થેરો આગન્ત્વા સામણેરે દિસ્વા ‘‘ઇમેહિ બ્રાહ્મણેહિ ભત્તં લદ્ધ’’ન્તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ન લદ્ધ’’ન્તિ વુત્તે ચતુન્નમેવ ભત્તસ્સ પટિયત્તભાવં ઞત્વા ‘‘આહર મે પત્ત’’ન્તિ પત્તં ગહેત્વા પક્કામિ. બ્રાહ્મણીપિ ‘‘કિં ઇમિના વુત્ત’’ન્તિ પુચ્છિત્વા ‘‘એતેસં નિસિન્નાનં બ્રાહ્મણાનં લદ્ધું વટ્ટતિ, આહર મે પત્ત’’ન્તિ અત્તનો પત્તં ગહેત્વા ગતો, ન ભુઞ્જિતુકામો ભવિસ્સતિ, સીઘં ગન્ત્વા અઞ્ઞં ઓલોકેત્વા આનેહીતિ. બ્રાહ્મણો ગન્ત્વા મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરં દિસ્વા તથેવ વત્વા આનેસિ. સોપિ સામણેરે દિસ્વા તથેવ વત્વા પત્તં ગહેત્વા પક્કામિ. અથ નં બ્રાહ્મણી આહ – ‘‘એતે ન ભુઞ્જિતુકામા, બ્રાહ્મણવાદકં ગન્ત્વા એકં મહલ્લકબ્રાહ્મણં આનેહી’’તિ.
Ekā kira brāhmaṇī catunnaṃ bhikkhūnaṃ uddesabhattaṃ sajjetvā brāhmaṇaṃ āha – ‘‘vihāraṃ gantvā cattāro mahallakabrāhmaṇe uddisāpetvā ānehī’’ti. So vihāraṃ gantvā ‘‘cattāro me brāhmaṇe uddisitvā dethā’’ti āha. Tassa saṃkicco paṇḍito sopāko revatoti sattavassikā cattāro khīṇāsavasāmaṇerā pāpuṇiṃsu. Brāhmaṇī mahārahāni āsanāni paññāpetvā ṭhitā sāmaṇere disvāva kupitā uddhane pakkhittaloṇaṃ viya taṭataṭāyamānā ‘‘tvaṃ vihāraṃ gantvā attano nattumattepi appahonte cattāro kumārake gahetvā āgatosī’’ti vatvā tesaṃ tesu āsanesu nisīdituṃ adatvā nīcapīṭhakāni attharitvā ‘‘etesu nisīdathā’’ti vatvā ‘‘gaccha, brāhmaṇa, mahallake oloketvā ānehī’’ti āha. Brāhmaṇo vihāraṃ gantvā sāriputtattheraṃ disvā ‘‘etha, amhākaṃ gehaṃ gamissāmā’’ti ānesi. Thero āgantvā sāmaṇere disvā ‘‘imehi brāhmaṇehi bhattaṃ laddha’’nti pucchitvā ‘‘na laddha’’nti vutte catunnameva bhattassa paṭiyattabhāvaṃ ñatvā ‘‘āhara me patta’’nti pattaṃ gahetvā pakkāmi. Brāhmaṇīpi ‘‘kiṃ iminā vutta’’nti pucchitvā ‘‘etesaṃ nisinnānaṃ brāhmaṇānaṃ laddhuṃ vaṭṭati, āhara me patta’’nti attano pattaṃ gahetvā gato, na bhuñjitukāmo bhavissati, sīghaṃ gantvā aññaṃ oloketvā ānehīti. Brāhmaṇo gantvā mahāmoggallānattheraṃ disvā tatheva vatvā ānesi. Sopi sāmaṇere disvā tatheva vatvā pattaṃ gahetvā pakkāmi. Atha naṃ brāhmaṇī āha – ‘‘ete na bhuñjitukāmā, brāhmaṇavādakaṃ gantvā ekaṃ mahallakabrāhmaṇaṃ ānehī’’ti.
સામણેરાપિ પાતોવ પટ્ઠાય કિઞ્ચિ અલભમાના જિઘચ્છાય પીળિતા નિસીદિંસુ. અથ નેસં ગુણતેજેન સક્કસ્સ આસનં ઉણ્હાકારં દસ્સેસિ. સો આવજ્જેન્તો તેસં પાતોવ પટ્ઠાય નિસિન્નાનં કિલન્તભાવં ઞત્વા ‘‘મયા તત્થ ગન્તું વટ્ટતી’’તિ જરાજિણ્ણો મહલ્લકબ્રાહ્મણો હુત્વા તસ્મિં બ્રાહ્મણવાદકે બ્રાહ્મણાનં અગ્ગાસને નિસીદિ. બ્રાહ્મણો તં દિસ્વા ‘‘ઇદાનિ મે બ્રાહ્મણી અત્તમના ભવિસ્સતી’’તિ એહિ ગેહં ગમિસ્સામા’’તિ તં આદાય ગેહં અગમાસિ. બ્રાહ્મણી તં દિસ્વાવ તુટ્ઠચિત્તા દ્વીસુ આસનેસુ અત્થરણં એકસ્મિંયેવ અત્થરિત્વા, ‘‘અય્ય, ઇધ નિસીદાહી’’તિ આહ. સક્કો ગેહં પવિસિત્વા ચત્તારો સામણેરે પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા તેસં આસનપરિયન્તે ભૂમિયં પલ્લઙ્કેન નિસીદિ. અથ નં દિસ્વા બ્રાહ્મણી બ્રાહ્મણં આહ – ‘‘અહો તે આનીતો બ્રાહ્મણો, એતમ્પિ ઉમ્મત્તકં ગહેત્વા આગતોસિ, અત્તનો નત્તુમત્તે વન્દન્તો વિચરતિ, કિં ઇમિના, નીહરાહિ ન’’ન્તિ. સો ખન્ધેપિ હત્થેપિ કચ્છાયપિ ગહેત્વા નિક્કડ્ઢિયમાનો ઉટ્ઠાતુમ્પિ ન ઇચ્છતિ. અથ નં બ્રાહ્મણી ‘‘એહિ, બ્રાહ્મણ, ત્વં એકસ્મિં હત્થે ગણ્હ, અહં એકસ્મિં હત્થે ગણ્હિસ્સામી’’તિ ઉભોપિ દ્વીસુ હત્થેસુ ગહેત્વા પિટ્ઠિયં પોથેન્તા ગેહદ્વારતો બહિ અકંસુ. સક્કોપિ નિસિન્નટ્ઠાનેયેવ નિસિન્નો હત્થં પરિવત્તેસિ. તે નિવત્તિત્વા તં નિસિન્નમેવ દિસ્વા ભીતરવં રવન્તા વિસ્સજ્જેસું. તસ્મિં ખણે સક્કો અત્તનો સક્કભાવં જાનાપેસિ. અથ નેસં આહારં અદંસુ. પઞ્ચપિ જના આહારં ગહેત્વા એકો કણ્ણિકામણ્ડલં વિનિવિજ્ઝિત્વા, એકો છદનસ્સ પુરિમભાગં, એકો પચ્છિમભાગં, એકો પથવિયં નિમુજ્જિત્વા, સક્કોપિ એકેન ઠાનેન નિક્ખમીતિ એવં પઞ્ચધા અગમંસુ . તતો પટ્ઠાય ચ પન તં ગેહં પઞ્ચછિદ્દગેહં કિર નામ જાતં.
Sāmaṇerāpi pātova paṭṭhāya kiñci alabhamānā jighacchāya pīḷitā nisīdiṃsu. Atha nesaṃ guṇatejena sakkassa āsanaṃ uṇhākāraṃ dassesi. So āvajjento tesaṃ pātova paṭṭhāya nisinnānaṃ kilantabhāvaṃ ñatvā ‘‘mayā tattha gantuṃ vaṭṭatī’’ti jarājiṇṇo mahallakabrāhmaṇo hutvā tasmiṃ brāhmaṇavādake brāhmaṇānaṃ aggāsane nisīdi. Brāhmaṇo taṃ disvā ‘‘idāni me brāhmaṇī attamanā bhavissatī’’ti ehi gehaṃ gamissāmā’’ti taṃ ādāya gehaṃ agamāsi. Brāhmaṇī taṃ disvāva tuṭṭhacittā dvīsu āsanesu attharaṇaṃ ekasmiṃyeva attharitvā, ‘‘ayya, idha nisīdāhī’’ti āha. Sakko gehaṃ pavisitvā cattāro sāmaṇere pañcapatiṭṭhitena vanditvā tesaṃ āsanapariyante bhūmiyaṃ pallaṅkena nisīdi. Atha naṃ disvā brāhmaṇī brāhmaṇaṃ āha – ‘‘aho te ānīto brāhmaṇo, etampi ummattakaṃ gahetvā āgatosi, attano nattumatte vandanto vicarati, kiṃ iminā, nīharāhi na’’nti. So khandhepi hatthepi kacchāyapi gahetvā nikkaḍḍhiyamāno uṭṭhātumpi na icchati. Atha naṃ brāhmaṇī ‘‘ehi, brāhmaṇa, tvaṃ ekasmiṃ hatthe gaṇha, ahaṃ ekasmiṃ hatthe gaṇhissāmī’’ti ubhopi dvīsu hatthesu gahetvā piṭṭhiyaṃ pothentā gehadvārato bahi akaṃsu. Sakkopi nisinnaṭṭhāneyeva nisinno hatthaṃ parivattesi. Te nivattitvā taṃ nisinnameva disvā bhītaravaṃ ravantā vissajjesuṃ. Tasmiṃ khaṇe sakko attano sakkabhāvaṃ jānāpesi. Atha nesaṃ āhāraṃ adaṃsu. Pañcapi janā āhāraṃ gahetvā eko kaṇṇikāmaṇḍalaṃ vinivijjhitvā, eko chadanassa purimabhāgaṃ, eko pacchimabhāgaṃ, eko pathaviyaṃ nimujjitvā, sakkopi ekena ṭhānena nikkhamīti evaṃ pañcadhā agamaṃsu . Tato paṭṭhāya ca pana taṃ gehaṃ pañcachiddagehaṃ kira nāma jātaṃ.
સામણેરેપિ વિહારં ગતકાલે ભિક્ખૂ, ‘‘આવુસો, કીદિસ’’ન્તિ પુચ્છિંસુ. મા નો પુચ્છિત્થ, અમ્હાકં દિટ્ઠકાલતો પટ્ઠાય બ્રાહ્મણી કોધાભિભૂતા પઞ્ઞત્તાસનેસુ નો નિસીદિતુમ્પિ અદત્વા ‘‘સીઘં સીઘં મહલ્લકબ્રાહ્મણં આનેહી’’તિ આહ. અમ્હાકં ઉપજ્ઝાયો આગન્ત્વા અમ્હે દિસ્વા ‘‘ઇમેસં નિસિન્નબ્રાહ્મણાનં લદ્ધું વટ્ટતી’’તિ પત્તં આહરાપેત્વા નિક્ખમિ. ‘‘અઞ્ઞં મહલ્લકં બ્રાહ્મણં આનેસી’’તિ વુત્તે બ્રાહ્મણો મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરં આનેસિ, સોપિ અમ્હે દિસ્વા તથેવ વત્વા પક્કામિ. અથ બ્રાહ્મણી ‘‘ન એતે ભુઞ્જિતુકામા, ગચ્છ બ્રાહ્મણવાદકતો એકં મહલ્લકબ્રાહ્મણં આનેહી’’તિ બ્રાહ્મણં પહિણિ. સો તત્થ ગન્ત્વા બ્રાહ્મણવેસેન આગતં સક્કં આનેસિ, તસ્સ આગતકાલે અમ્હાકં આહારં અદંસૂતિ. એવં કરોન્તાનં પન તેસં તુમ્હે ન કુજ્ઝિત્થાતિ? ન કુજ્ઝિમ્હાતિ. ભિક્ખૂ તં સુત્વા સત્થુ આરોચેસું – ‘‘ભન્તે, ઇમે ‘ન કુજ્ઝિમ્હા’તિ અભૂતં વત્વા અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તી’’તિ. સત્થા, ‘‘ભિક્ખવે, ખીણાસવા નામ વિરુદ્ધેસુપિ ન વિરુજ્ઝન્તિયેવા’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –
Sāmaṇerepi vihāraṃ gatakāle bhikkhū, ‘‘āvuso, kīdisa’’nti pucchiṃsu. Mā no pucchittha, amhākaṃ diṭṭhakālato paṭṭhāya brāhmaṇī kodhābhibhūtā paññattāsanesu no nisīditumpi adatvā ‘‘sīghaṃ sīghaṃ mahallakabrāhmaṇaṃ ānehī’’ti āha. Amhākaṃ upajjhāyo āgantvā amhe disvā ‘‘imesaṃ nisinnabrāhmaṇānaṃ laddhuṃ vaṭṭatī’’ti pattaṃ āharāpetvā nikkhami. ‘‘Aññaṃ mahallakaṃ brāhmaṇaṃ ānesī’’ti vutte brāhmaṇo mahāmoggallānattheraṃ ānesi, sopi amhe disvā tatheva vatvā pakkāmi. Atha brāhmaṇī ‘‘na ete bhuñjitukāmā, gaccha brāhmaṇavādakato ekaṃ mahallakabrāhmaṇaṃ ānehī’’ti brāhmaṇaṃ pahiṇi. So tattha gantvā brāhmaṇavesena āgataṃ sakkaṃ ānesi, tassa āgatakāle amhākaṃ āhāraṃ adaṃsūti. Evaṃ karontānaṃ pana tesaṃ tumhe na kujjhitthāti? Na kujjhimhāti. Bhikkhū taṃ sutvā satthu ārocesuṃ – ‘‘bhante, ime ‘na kujjhimhā’ti abhūtaṃ vatvā aññaṃ byākarontī’’ti. Satthā, ‘‘bhikkhave, khīṇāsavā nāma viruddhesupi na virujjhantiyevā’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
૪૦૬.
406.
‘‘અવિરુદ્ધં વિરુદ્ધેસુ, અત્તદણ્ડેસુ નિબ્બુતં;
‘‘Aviruddhaṃ viruddhesu, attadaṇḍesu nibbutaṃ;
સાદાનેસુ અનાદાનં, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણ’’ન્તિ.
Sādānesu anādānaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.
તત્થ અવિરુદ્ધન્તિ આઘાતવસેન વિરુદ્ધેસુપિ લોકિયમહાજનેસુ આઘાતાભાવેન અવિરુદ્ધં. હત્થગતે દણ્ડે વા સત્થે વા અવિજ્જમાનેપિ પરેસં પહારદાનતો અવિરતત્તા અત્તદણ્ડેસુ જનેસુ નિબ્બુતં નિક્ખિત્તદણ્ડં, પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં અહં મમન્તિ ગહિતત્તા સાદાનેસુ તસ્સ ગહણસ્સ અભાવેન અનાદાનં તં એવરૂપં અહં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.
Tattha aviruddhanti āghātavasena viruddhesupi lokiyamahājanesu āghātābhāvena aviruddhaṃ. Hatthagate daṇḍe vā satthe vā avijjamānepi paresaṃ pahāradānato aviratattā attadaṇḍesu janesu nibbutaṃ nikkhittadaṇḍaṃ, pañcannaṃ khandhānaṃ ahaṃ mamanti gahitattā sādānesu tassa gahaṇassa abhāvena anādānaṃ taṃ evarūpaṃ ahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.
દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
સામણેરાનં વત્થુ તેવીસતિમં.
Sāmaṇerānaṃ vatthu tevīsatimaṃ.
૨૪. મહાપન્થકત્થેરવત્થુ
24. Mahāpanthakattheravatthu
યસ્સ રાગો ચાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો મહાપન્થકં આરબ્ભ કથેસિ.
Yassarāgo cāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto mahāpanthakaṃ ārabbha kathesi.
સો હાયસ્મા ચૂળપન્થકં ચતૂહિ માસેહિ એકં ગાથં પગુણં કાતું અસક્કોન્તં ‘‘ત્વં સાસને અભબ્બો, ગિહિભોગાપિ પરિહીનો, કિં તે ઇધ વાસેન, ઇતો નિક્ખમા’’તિ વિહારા નિક્કડ્ઢિત્વા દ્વારં થકેસિ. ભિક્ખૂ કથં સમુટ્ઠાપેસું, ‘‘આવુસો, મહાપન્થકત્થેરેન ઇદં નામ કતં , ખીણાસવાનમ્પિ મઞ્ઞે કોધો ઉપ્પજ્જતી’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ખીણાસવાનં રાગાદયો કિલેસા અત્થિ, મમ પુત્તેન અત્થપુરેક્ખારતાય ચેવ ધમ્મપુરેક્ખારતાય ચ કત’’ન્તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –
So hāyasmā cūḷapanthakaṃ catūhi māsehi ekaṃ gāthaṃ paguṇaṃ kātuṃ asakkontaṃ ‘‘tvaṃ sāsane abhabbo, gihibhogāpi parihīno, kiṃ te idha vāsena, ito nikkhamā’’ti vihārā nikkaḍḍhitvā dvāraṃ thakesi. Bhikkhū kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ, ‘‘āvuso, mahāpanthakattherena idaṃ nāma kataṃ , khīṇāsavānampi maññe kodho uppajjatī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, khīṇāsavānaṃ rāgādayo kilesā atthi, mama puttena atthapurekkhāratāya ceva dhammapurekkhāratāya ca kata’’nti vatvā imaṃ gāthamāha –
૪૦૭.
407.
‘‘યસ્સ રાગો ચ દોસો ચ, માનો મક્ખો ચ પાતિતો;
‘‘Yassa rāgo ca doso ca, māno makkho ca pātito;
સાસપોરિવ આરગ્ગા, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણ’’ન્તિ.
Sāsaporiva āraggā, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.
તત્થ આરગ્ગાતિ યસ્સેતે રાગાદયો કિલેસા, અયઞ્ચ પરગુણમક્ખનલક્ખણો મક્ખો આરગ્ગા સાસપો વિય પાતિતો, યથા સાસપો આરગ્ગે ન સન્તિટ્ઠતિ, એવં ચિત્તે ન સન્તિટ્ઠતિ, તમહં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.
Tattha āraggāti yassete rāgādayo kilesā, ayañca paraguṇamakkhanalakkhaṇo makkho āraggā sāsapo viya pātito, yathā sāsapo āragge na santiṭṭhati, evaṃ citte na santiṭṭhati, tamahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.
દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
મહાપન્થકત્થેરવત્થુ ચતુવીસતિમં.
Mahāpanthakattheravatthu catuvīsatimaṃ.
૨૫. પિલિન્દવચ્છત્થેરવત્થુ
25. Pilindavacchattheravatthu
અકક્કસન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો પિલિન્દવચ્છત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.
Akakkasanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto pilindavacchattheraṃ ārabbha kathesi.
સો કિરાયસ્મા ‘‘એહિ, વસલિ, યાહિ, વસલી’’તિઆદીનિ વદન્તો ગિહીપિ પબ્બજિતેપિ વસલિવાદેનેવ સમુદાચરતિ. અથેકદિવસં સમ્બહુલા ભિક્ખૂ સત્થુ આરોચેસું – ‘‘આયસ્મા, ભન્તે, પિલિન્દવચ્છો ભિક્ખૂ વસલિવાદેન સમુદાચરતી’’તિ. સત્થા તં પક્કોસાપેત્વા ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં પિલિન્દવચ્છ ભિક્ખૂ વસલિવાદેન સમુદાચરસી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ વુત્તે તસ્સાયસ્મતો પુબ્બેનિવાસં મનસિકરિત્વા ‘‘મા ખો તુમ્હે, ભિક્ખવે, વચ્છસ્સ ભિક્ખુનો ઉજ્ઝાયિત્થ, ન, ભિક્ખવે, વચ્છો દોસન્તરો ભિક્ખૂ વસલિવાદેન સમુદાચરતિ, વચ્છસ્સ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો પઞ્ચ જાતિસતાનિ અબ્બોકિણ્ણાનિ સબ્બાનિ તાનિ બ્રાહ્મણકુલે પચ્ચાજાતાનિ, સો તસ્સ દીઘરત્તં વસલિવાદો સમુદાચિણ્ણો, ખીણાસવસ્સ નામ કક્કસં ફરુસં પરેસં મમ્મઘટ્ટનવચનમેવ નત્થિ. આચિણ્ણવસેન હિ મમ પુત્તો એવં કથેતી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –
So kirāyasmā ‘‘ehi, vasali, yāhi, vasalī’’tiādīni vadanto gihīpi pabbajitepi vasalivādeneva samudācarati. Athekadivasaṃ sambahulā bhikkhū satthu ārocesuṃ – ‘‘āyasmā, bhante, pilindavaccho bhikkhū vasalivādena samudācaratī’’ti. Satthā taṃ pakkosāpetvā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ pilindavaccha bhikkhū vasalivādena samudācarasī’’ti pucchitvā ‘‘evaṃ, bhante’’ti vutte tassāyasmato pubbenivāsaṃ manasikaritvā ‘‘mā kho tumhe, bhikkhave, vacchassa bhikkhuno ujjhāyittha, na, bhikkhave, vaccho dosantaro bhikkhū vasalivādena samudācarati, vacchassa, bhikkhave, bhikkhuno pañca jātisatāni abbokiṇṇāni sabbāni tāni brāhmaṇakule paccājātāni, so tassa dīgharattaṃ vasalivādo samudāciṇṇo, khīṇāsavassa nāma kakkasaṃ pharusaṃ paresaṃ mammaghaṭṭanavacanameva natthi. Āciṇṇavasena hi mama putto evaṃ kathetī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
૪૦૮.
408.
‘‘અકક્કસં વિઞ્ઞાપનિં, ગિરં સચ્ચમુદીરયે;
‘‘Akakkasaṃ viññāpaniṃ, giraṃ saccamudīraye;
યાય નાભિસજે કઞ્ચિ, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણ’’ન્તિ.
Yāya nābhisaje kañci, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.
તત્થ અકક્કસન્તિ અફરુસં. વિઞ્ઞાપનિન્તિ અત્થવિઞ્ઞાપનિં. સચ્ચન્તિ ભૂતત્થં. નાભિસજેતિ યાય ગિરાય અઞ્ઞં કુજ્ઝાપનવસેન ન લગ્ગાપેય્ય, ખીણાસવો નામ એવરૂપમેવ ગિરં ભાસેય્ય, તસ્મા તમહં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.
Tattha akakkasanti apharusaṃ. Viññāpaninti atthaviññāpaniṃ. Saccanti bhūtatthaṃ. Nābhisajeti yāya girāya aññaṃ kujjhāpanavasena na laggāpeyya, khīṇāsavo nāma evarūpameva giraṃ bhāseyya, tasmā tamahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.
દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
પિલિન્દવચ્છત્થેરવત્થુ પઞ્ચવીસતિમં.
Pilindavacchattheravatthu pañcavīsatimaṃ.
૨૬. અઞ્ઞતરત્થેરવત્થુ
26. Aññatarattheravatthu
યોધ દીઘન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અઞ્ઞતરત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.
Yodhadīghanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto aññatarattheraṃ ārabbha kathesi.
સાવત્થિયં કિરેકો મિચ્છાદિટ્ઠિકો બ્રાહ્મણો સરીરગન્ધગહણભયેન ઉત્તરસાટકં અપનેત્વા એકમન્તે ઠપેત્વા ગેહદ્વારાભિમુખો નિસીદિ. અથેકો ખીણાસવો ભત્તકિચ્ચં કત્વા વિહારં ગચ્છન્તો તં સાટકં દિસ્વા ઇતો ચિતો ચ ઓલોકેત્વા કઞ્ચિ અપસ્સન્તો ‘‘નિસ્સામિકો અય’’ન્તિ પંસુકૂલં અધિટ્ઠહિત્વા ગણ્હિ. અથ નં બ્રાહ્મણો દિસ્વા અક્કોસન્તો ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘મુણ્ડક , સમણ, મમ સાટકં ગણ્હસી’’તિ આહ. તવેસો, બ્રાહ્મણાતિ. આમ, સમણાતિ. ‘‘મયા કઞ્ચિ અપસ્સન્તેન પંસુકૂલસઞ્ઞાય ગહિતો, ગણ્હ ન’’ન્તિ તસ્સ દત્વા વિહારં ગન્ત્વા ભિક્ખૂનં તમત્થં આરોચેસિ. અથસ્સ વચનં સુત્વા ભિક્ખૂ તેન સદ્ધિં કેળિં કરોન્તા ‘‘કિં નુ ખો, આવુસો, સાટકો દીઘો રસ્સો થૂલો સણ્હો’’તિ. આવુસો, દીઘો વા હોતુ રસ્સો વા થૂલો વા સણ્હો વા, નત્થિ મય્હં તસ્મિં આલયો, પંસુકૂલસઞ્ઞાય નં ગણ્હિન્તિ. તં સુત્વા ભિક્ખૂ તથાગતસ્સ આરોચેસું – ‘‘એસ, ભન્તે, ભિક્ખુ અભૂતં વત્વા અઞ્ઞં બ્યાકરોતી’’તિ. સત્થા ‘‘ભૂતં, ભિક્ખવે, એસ કથેતિ, ખીણાસવા નામ પરેસં સન્તકં ન ગણ્હન્તી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –
Sāvatthiyaṃ kireko micchādiṭṭhiko brāhmaṇo sarīragandhagahaṇabhayena uttarasāṭakaṃ apanetvā ekamante ṭhapetvā gehadvārābhimukho nisīdi. Atheko khīṇāsavo bhattakiccaṃ katvā vihāraṃ gacchanto taṃ sāṭakaṃ disvā ito cito ca oloketvā kañci apassanto ‘‘nissāmiko aya’’nti paṃsukūlaṃ adhiṭṭhahitvā gaṇhi. Atha naṃ brāhmaṇo disvā akkosanto upasaṅkamitvā ‘‘muṇḍaka , samaṇa, mama sāṭakaṃ gaṇhasī’’ti āha. Taveso, brāhmaṇāti. Āma, samaṇāti. ‘‘Mayā kañci apassantena paṃsukūlasaññāya gahito, gaṇha na’’nti tassa datvā vihāraṃ gantvā bhikkhūnaṃ tamatthaṃ ārocesi. Athassa vacanaṃ sutvā bhikkhū tena saddhiṃ keḷiṃ karontā ‘‘kiṃ nu kho, āvuso, sāṭako dīgho rasso thūlo saṇho’’ti. Āvuso, dīgho vā hotu rasso vā thūlo vā saṇho vā, natthi mayhaṃ tasmiṃ ālayo, paṃsukūlasaññāya naṃ gaṇhinti. Taṃ sutvā bhikkhū tathāgatassa ārocesuṃ – ‘‘esa, bhante, bhikkhu abhūtaṃ vatvā aññaṃ byākarotī’’ti. Satthā ‘‘bhūtaṃ, bhikkhave, esa katheti, khīṇāsavā nāma paresaṃ santakaṃ na gaṇhantī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
૪૦૯.
409.
‘‘યોધ દીઘં વ રસ્સં વા, અણું થૂલં સુભાસુભં;
‘‘Yodha dīghaṃ va rassaṃ vā, aṇuṃ thūlaṃ subhāsubhaṃ;
લોકે અદિન્નં નાદિયતિ, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણ’’ન્તિ.
Loke adinnaṃ nādiyati, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.
તસ્સત્થો – સાટકાભરણાદીસુ દીઘં વા રસ્સં વા મણિમુત્તાદીસુ અણું વા થૂલં વા મહગ્ઘઅપ્પગ્ઘવસેન સુભં વા અસુભં વા યો પુગ્ગલો ઇમસ્મિં લોકે પરપરિગ્ગહિતં નાદિયતિ, તમહં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.
Tassattho – sāṭakābharaṇādīsu dīghaṃ vā rassaṃ vā maṇimuttādīsu aṇuṃ vā thūlaṃ vā mahagghaappagghavasena subhaṃ vā asubhaṃ vā yo puggalo imasmiṃ loke parapariggahitaṃ nādiyati, tamahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.
દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
અઞ્ઞતરત્થેરવત્થુ છબ્બીસતિમં.
Aññatarattheravatthu chabbīsatimaṃ.
૨૭. સારિપુત્તત્થેરવત્થુ
27. Sāriputtattheravatthu
આસા યસ્સાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો સારિપુત્તત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.
Āsā yassāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto sāriputtattheraṃ ārabbha kathesi.
થેરો કિર પઞ્ચભિક્ખુસતપરિવારો જનપદે એકં વિહારં ગન્ત્વા વસ્સં ઉપગઞ્છિ. મનુસ્સા થેરં દિસ્વા બહું વસ્સાવાસિકં પટિસ્સુણિંસુ. થેરો પવારેત્વા સબ્બસ્મિં વસ્સાવાસિકે અસમ્પત્તેયેવ સત્થુ સન્તિકં ગચ્છન્તો ભિક્ખૂ આહ – ‘‘દહરાનઞ્ચેવ સામણેરાનઞ્ચ મનુસ્સેહિ વસ્સાવાસિકે આહટે ગહેત્વા પેસેય્યાથ, ઠપેત્વા વા સાસનં પહિણેય્યાથા’’તિ. એવં વત્વા ચ પન સત્થુ સન્તિકં અગમાસિ. ભિક્ખૂ કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘અજ્જાપિ મઞ્ઞે સારિપુત્તત્થેરસ્સ તણ્હા અત્થિયેવ. તથા હિ મનુસ્સેહિ વસ્સાવાસિકે દિન્ને અત્તનો સદ્ધિવિહારિકાનં ‘વસ્સાવાસિકં પેસેય્યાથ , ઠપેત્વા વા સાસનં પહિણેય્યાથા’તિ ભિક્ખૂનં વત્વા આગતો’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, મમ પુત્તસ્સ તણ્હા અત્થિ, મનુસ્સાનં પન પુઞ્ઞતો દહરસામણેરાનઞ્ચ ધમ્મિકલાભતો પરિહાનિ મા અહોસીતિ તેનેવં કથિત’’ન્તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –
Thero kira pañcabhikkhusataparivāro janapade ekaṃ vihāraṃ gantvā vassaṃ upagañchi. Manussā theraṃ disvā bahuṃ vassāvāsikaṃ paṭissuṇiṃsu. Thero pavāretvā sabbasmiṃ vassāvāsike asampatteyeva satthu santikaṃ gacchanto bhikkhū āha – ‘‘daharānañceva sāmaṇerānañca manussehi vassāvāsike āhaṭe gahetvā peseyyātha, ṭhapetvā vā sāsanaṃ pahiṇeyyāthā’’ti. Evaṃ vatvā ca pana satthu santikaṃ agamāsi. Bhikkhū kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘ajjāpi maññe sāriputtattherassa taṇhā atthiyeva. Tathā hi manussehi vassāvāsike dinne attano saddhivihārikānaṃ ‘vassāvāsikaṃ peseyyātha , ṭhapetvā vā sāsanaṃ pahiṇeyyāthā’ti bhikkhūnaṃ vatvā āgato’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, mama puttassa taṇhā atthi, manussānaṃ pana puññato daharasāmaṇerānañca dhammikalābhato parihāni mā ahosīti tenevaṃ kathita’’nti vatvā imaṃ gāthamāha –
૪૧૦.
410.
‘‘આસા યસ્સ ન વિજ્જન્તિ, અસ્મિં લોકે પરમ્હિ ચ;
‘‘Āsā yassa na vijjanti, asmiṃ loke paramhi ca;
નિરાસાસં વિસંયુત્તં, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણ’’ન્તિ.
Nirāsāsaṃ visaṃyuttaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.
તત્થ આસાતિ તણ્હા. નિરાસાસન્તિ નિત્તણ્હં. વિસંયુત્તન્તિ સબ્બકિલેસેહિ વિસંયુત્તં તમહં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.
Tattha āsāti taṇhā. Nirāsāsanti nittaṇhaṃ. Visaṃyuttanti sabbakilesehi visaṃyuttaṃ tamahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.
દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
સારિપુત્તત્થેરવત્થુ સત્તવીસતિમં.
Sāriputtattheravatthu sattavīsatimaṃ.
૨૮. મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરવત્થુ
28. Mahāmoggallānattheravatthu
યસ્સાલયાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ પુરિમસદિસમેવ. ઇધ પન સત્થા મોગ્ગલ્લાનત્થેરસ્સ નિત્તણ્હભાવં વત્વા ઇમં ગાથમાહ –
Yassālayāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto mahāmoggallānattheraṃ ārabbha kathesi. Vatthu purimasadisameva. Idha pana satthā moggallānattherassa nittaṇhabhāvaṃ vatvā imaṃ gāthamāha –
૪૧૧.
411.
‘‘યસ્સાલયા ન વિજ્જન્તિ, અઞ્ઞાય અકથંકથી;
‘‘Yassālayā na vijjanti, aññāya akathaṃkathī;
અમતોગધમનુપ્પત્તં, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણ’’ન્તિ.
Amatogadhamanuppattaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.
તત્થ આલયાતિ તણ્હા. અઞ્ઞાય અકથંકથીતિ અટ્ઠ વત્થૂનિ યથાભૂતં જાનિત્વા અટ્ઠવત્થુકાય વિચિકિચ્છાય નિબ્બિચિકિચ્છો. અમતોગધમનુપ્પત્તન્તિ અમતં નિબ્બાનં ઓગાહેત્વા અનુપ્પત્તં તમહં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.
Tattha ālayāti taṇhā. Aññāya akathaṃkathīti aṭṭha vatthūni yathābhūtaṃ jānitvā aṭṭhavatthukāya vicikicchāya nibbicikiccho. Amatogadhamanuppattanti amataṃ nibbānaṃ ogāhetvā anuppattaṃ tamahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.
દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરવત્થુ અટ્ઠવીસતિમં.
Mahāmoggallānattheravatthu aṭṭhavīsatimaṃ.
૨૯. રેવતત્થેરવત્થુ
29. Revatattheravatthu
યોધ પુઞ્ઞઞ્ચાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા પુબ્બારામે વિહરન્તો રેવતત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ ‘‘ગામે વા યદિ વારઞ્ઞે’’તિ (ધ॰ પ॰ ૯૮) ગાથાવણ્ણનાય વિત્થારિતમેવ. વુત્તઞ્હિ તત્થ (ધ॰ પ॰ અટ્ઠ॰ ૧.૯૮) –
Yodhapuññañcāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā pubbārāme viharanto revatattheraṃ ārabbha kathesi. Vatthu ‘‘gāme vā yadi vāraññe’’ti (dha. pa. 98) gāthāvaṇṇanāya vitthāritameva. Vuttañhi tattha (dha. pa. aṭṭha. 1.98) –
પુન એકદિવસં ભિક્ખૂ કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘અહો સામણેરસ્સ લાભો, અહો પુઞ્ઞં, યેન એકકેન પઞ્ચન્નં ભિક્ખુસતાનં પઞ્ચકૂટાગારસતાનિ કતાની’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે, ‘‘ભિક્ખવે, મય્હં પુત્તસ્સ નેવ પુઞ્ઞં અત્થિ, ન પાપં, ઉભયમસ્સ પહીન’’ન્તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –
Puna ekadivasaṃ bhikkhū kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘aho sāmaṇerassa lābho, aho puññaṃ, yena ekakena pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ pañcakūṭāgārasatāni katānī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte, ‘‘bhikkhave, mayhaṃ puttassa neva puññaṃ atthi, na pāpaṃ, ubhayamassa pahīna’’nti vatvā imaṃ gāthamāha –
૪૧૨.
412.
‘‘યોધ પુઞ્ઞઞ્ચ પાપઞ્ચ, ઉભો સઙ્ગમુપચ્ચગા;
‘‘Yodha puññañca pāpañca, ubho saṅgamupaccagā;
અસોકં વિરજં સુદ્ધં, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણ’’ન્તિ.
Asokaṃ virajaṃ suddhaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.
તત્થ ઉભોતિ દ્વેપિ પુઞ્ઞાનિ ચ પાપાનિ ચ છડ્ડેત્વાતિ અત્થો. સઙ્ગન્તિ રાગાદિભેદં સઙ્ગં. ઉપચ્ચગાતિ અતિક્કન્તો. વટ્ટમૂલકસોકાભાવેન અસોકં અબ્ભન્તરે રાગરજાદીનં અભાવેન વિરજં નિરુપક્કિલેસતાય સુદ્ધં તમહં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.
Tattha ubhoti dvepi puññāni ca pāpāni ca chaḍḍetvāti attho. Saṅganti rāgādibhedaṃ saṅgaṃ. Upaccagāti atikkanto. Vaṭṭamūlakasokābhāvena asokaṃ abbhantare rāgarajādīnaṃ abhāvena virajaṃ nirupakkilesatāya suddhaṃ tamahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.
દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
રેવતત્થેરવત્થુ એકૂનતિંસતિમં.
Revatattheravatthu ekūnatiṃsatimaṃ.
૩૦. ચન્દાભત્થેરવત્થુ
30. Candābhattheravatthu
ચન્દં વાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો ચન્દાભત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.
Candaṃ vāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto candābhattheraṃ ārabbha kathesi.
તત્રાયં અનુપુબ્બી કથા – અતીતે એકો બારાણસિવાસી વાણિજો ‘‘પચ્ચન્તં ગન્ત્વા ચન્દનં આહરિસ્સામી’’તિ બહૂનિ વત્થાભરણાદીનિ ગહેત્વા પઞ્ચહિ સકટસતેહિ પચ્ચન્તં ગન્ત્વા ગામદ્વારે નિવાસં ગહેત્વા અટવિયં ગોપાલદારકે પુચ્છિ – ‘‘ઇમસ્મિં ગામે પબ્બતપાદકમ્મિકો કોચિ મનુસ્સો અત્થી’’તિ? ‘‘આમ, અત્થી’’તિ. ‘‘કો નામેસો’’તિ? ‘‘અસુકો નામા’’તિ. ‘‘ભરિયાય પનસ્સ પુત્તાનં વા કિંનામ’’ન્તિ? ‘‘ઇદઞ્ચિદઞ્ચા’’તિ. ‘‘કહં પનસ્સ ઠાને ગેહ’’ન્તિ? ‘‘અસુકટ્ઠાને નામા’’તિ. સો તેહિ દિન્નસઞ્ઞાય સુખયાનકે નિસીદિત્વા તસ્સ ગેહદ્વારં ગન્ત્વા યાના ઓરુય્હ ગેહં પવિસિત્વા ‘‘અસુકનામે’’તિ તં ઇત્થિં પક્કોસિ. સા ‘‘એકો નો ઞાતકો ભવિસ્સતી’’તિ વેગેનાગન્ત્વા આસનં પઞ્ઞાપેસિ. સો તત્થ નિસીદિત્વા નામં વત્વા ‘‘મમ સહાયો કહ’’ન્તિ પુચ્છિ. ‘‘અરઞ્ઞં ગતો, સામી’’તિ. ‘‘મમ પુત્તો અસુકો નામ, મમ ધીતા અસુકા નામ કહ’’ન્તિ સબ્બેસં નામં કિત્તેન્તોવ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાનિ નેસં વત્થાભરણાનિ દદેય્યાસિ, સહાયસ્સાપિ મે અટવિતો આગતકાલે ઇદં વત્થાભરણં દદેય્યાસી’’તિ અદાસિ. સા તસ્સ ઉળારં સક્કારં કત્વા સામિકસ્સ આગતકાલે ‘‘સામિ, ઇમિના આગતકાલતો પટ્ઠાય સબ્બેસં નામં વત્વા ઇદઞ્ચિદઞ્ચ દિન્ન’’ન્તિ આહ. સોપિસ્સ કત્તબ્બયુત્તકં કરિ.
Tatrāyaṃ anupubbī kathā – atīte eko bārāṇasivāsī vāṇijo ‘‘paccantaṃ gantvā candanaṃ āharissāmī’’ti bahūni vatthābharaṇādīni gahetvā pañcahi sakaṭasatehi paccantaṃ gantvā gāmadvāre nivāsaṃ gahetvā aṭaviyaṃ gopāladārake pucchi – ‘‘imasmiṃ gāme pabbatapādakammiko koci manusso atthī’’ti? ‘‘Āma, atthī’’ti. ‘‘Ko nāmeso’’ti? ‘‘Asuko nāmā’’ti. ‘‘Bhariyāya panassa puttānaṃ vā kiṃnāma’’nti? ‘‘Idañcidañcā’’ti. ‘‘Kahaṃ panassa ṭhāne geha’’nti? ‘‘Asukaṭṭhāne nāmā’’ti. So tehi dinnasaññāya sukhayānake nisīditvā tassa gehadvāraṃ gantvā yānā oruyha gehaṃ pavisitvā ‘‘asukanāme’’ti taṃ itthiṃ pakkosi. Sā ‘‘eko no ñātako bhavissatī’’ti vegenāgantvā āsanaṃ paññāpesi. So tattha nisīditvā nāmaṃ vatvā ‘‘mama sahāyo kaha’’nti pucchi. ‘‘Araññaṃ gato, sāmī’’ti. ‘‘Mama putto asuko nāma, mama dhītā asukā nāma kaha’’nti sabbesaṃ nāmaṃ kittentova pucchitvā ‘‘imāni nesaṃ vatthābharaṇāni dadeyyāsi, sahāyassāpi me aṭavito āgatakāle idaṃ vatthābharaṇaṃ dadeyyāsī’’ti adāsi. Sā tassa uḷāraṃ sakkāraṃ katvā sāmikassa āgatakāle ‘‘sāmi, iminā āgatakālato paṭṭhāya sabbesaṃ nāmaṃ vatvā idañcidañca dinna’’nti āha. Sopissa kattabbayuttakaṃ kari.
અથ નં સાયં સયને નિસિન્નો પુચ્છિ – ‘‘સમ્મ, પબ્બતપાદે ચરન્તેન તે કિં બહું દિટ્ઠપુબ્બ’’ન્તિ? ‘‘અઞ્ઞં ન પસ્સામિ, રત્તસાખા પન મે બહૂ રુક્ખા દિટ્ઠા’’તિ. ‘‘બહૂ રુક્ખા’’તિ? ‘‘આમ, બહૂ’’તિ. તેન હિ તે અમ્હાકં દસ્સેહીતિ તેન સદ્ધિં ગન્ત્વા રત્તચન્દનરુક્ખે છિન્દિત્વા પઞ્ચ સકટસતાનિ પૂરેત્વા આગચ્છન્તો તં આહ – ‘‘સમ્મ, બારાણસિયં અસુકટ્ઠાને નામ મમ ગેહં, કાલેન કાલં મમ સન્તિકં આગચ્છેય્યાસિ, અઞ્ઞેન ચ મે પણ્ણાકારેન અત્થો નત્થિ, રત્તસાખરુક્ખે એવ આહરેય્યાસી’’તિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ વત્વા કાલેન કાલં તસ્સ સન્તિકં આગચ્છન્તો રત્તચન્દનમેવ આહરતિ, સોપિસ્સ બહુધનં દેતિ.
Atha naṃ sāyaṃ sayane nisinno pucchi – ‘‘samma, pabbatapāde carantena te kiṃ bahuṃ diṭṭhapubba’’nti? ‘‘Aññaṃ na passāmi, rattasākhā pana me bahū rukkhā diṭṭhā’’ti. ‘‘Bahū rukkhā’’ti? ‘‘Āma, bahū’’ti. Tena hi te amhākaṃ dassehīti tena saddhiṃ gantvā rattacandanarukkhe chinditvā pañca sakaṭasatāni pūretvā āgacchanto taṃ āha – ‘‘samma, bārāṇasiyaṃ asukaṭṭhāne nāma mama gehaṃ, kālena kālaṃ mama santikaṃ āgaccheyyāsi, aññena ca me paṇṇākārena attho natthi, rattasākharukkhe eva āhareyyāsī’’ti. So ‘‘sādhū’’ti vatvā kālena kālaṃ tassa santikaṃ āgacchanto rattacandanameva āharati, sopissa bahudhanaṃ deti.
તતો અપરેન સમયેન પરિનિબ્બુતે કસ્સપદસબલે પતિટ્ઠિતે કઞ્ચનથૂપે સો પુરિસો બહું ચન્દનં આદાય બારાણસિં અગમાસિ. અથસ્સ સો સહાયકો વાણિજો બહું ચન્દનં પિસાપેત્વા પાતિં પૂરેત્વા ‘‘એહિ, સમ્મ, યાવ ભત્તં પચતિ, તાવ ચેતિયકરણટ્ઠાનં ગન્ત્વા આગમિસ્સામા’’તિ તં આદાય તત્થ ગન્ત્વા ચન્દનપૂજં અકાસિ. સોપિસ્સ પચ્ચન્તવાસી સહાયકો ચેતિયકુચ્છિયં ચન્દનેન ચન્દમણ્ડલં અકાસિ. એત્તકમેવસ્સ પુબ્બકમ્મં.
Tato aparena samayena parinibbute kassapadasabale patiṭṭhite kañcanathūpe so puriso bahuṃ candanaṃ ādāya bārāṇasiṃ agamāsi. Athassa so sahāyako vāṇijo bahuṃ candanaṃ pisāpetvā pātiṃ pūretvā ‘‘ehi, samma, yāva bhattaṃ pacati, tāva cetiyakaraṇaṭṭhānaṃ gantvā āgamissāmā’’ti taṃ ādāya tattha gantvā candanapūjaṃ akāsi. Sopissa paccantavāsī sahāyako cetiyakucchiyaṃ candanena candamaṇḍalaṃ akāsi. Ettakamevassa pubbakammaṃ.
સો તતો ચુતો દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા એકં બુદ્ધન્તરં તત્થ ખેપેત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે રાજગહનગરે બ્રાહ્મણમહાસાલકુલે નિબ્બત્તિ. તસ્સ નાભિમણ્ડલતો ચન્દમણ્ડલસદિસા પભા ઉટ્ઠહિ, તેનસ્સ ચન્દાભોત્વેવ નામં કરિંસુ. ચેતિયે કિરસ્સ ચન્દમણ્ડલકરણનિસ્સન્દો એસ. બ્રાહ્મણા ચિન્તયિંસુ – ‘‘સક્કા અમ્હેહિ ઇમં ગહેત્વા લોકં ખાદિતુ’’ન્તિ. તં યાને નિસીદાપેત્વા ‘‘યો ઇમસ્સ સરીરં હત્થેન પરામસતિ, સો એવરૂપં નામ ઇસ્સરિયસમ્પત્તિં લભતી’’તિ વત્વા વિચરિંસુ. સતં વા સહસ્સં વા દદમાના એવ તસ્સ સરીરં હત્થેન ફુસિતું લભન્તિ. તે એવં અનુવિચરન્તા સાવત્થિં અનુપ્પત્તા નગરસ્સ ચ વિહારસ્સ ચ અન્તરા નિવાસં ગણ્હિંસુ. સાવત્થિયમ્પિ પઞ્ચકોટિમત્તા અરિયસાવકા પુરેભત્તં દાનં દત્વા પચ્છાભત્તં ગન્ધમાલવત્થભેસજ્જાદિહત્થા ધમ્મસ્સવનાય ગચ્છન્તિ. બ્રાહ્મણા તે દિસ્વા ‘‘કહં ગચ્છથા’’તિ પુચ્છિંસુ. સત્થુ સન્તિકં ધમ્મસ્સવનાયાતિ. એથ તત્થ ગન્ત્વા કિં કરિસ્સથ, અમ્હાકં ચન્દાભસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ આનુભાવસદિસો આનુભાવો નત્થિ. એતસ્સ હિ સરીરં ફુસન્તા ઇદં નામ લભન્તિ, એથ પસ્સથ નન્તિ. તુમ્હાકં ચન્દાભસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ કો આનુભાવો નામ, અમ્હાકં સત્થાયેવ મહાનુભાવોતિ. તે અઞ્ઞમઞ્ઞં સઞ્ઞાપેતું અસક્કોન્તા ‘‘વિહારં ગન્ત્વા ચન્દાભસ્સ વા અમ્હાકં વા સત્થુ આનુભાવં જાનિસ્સામા’’તિ તં ગહેત્વા વિહારં અગમંસુ.
So tato cuto devaloke nibbattitvā ekaṃ buddhantaraṃ tattha khepetvā imasmiṃ buddhuppāde rājagahanagare brāhmaṇamahāsālakule nibbatti. Tassa nābhimaṇḍalato candamaṇḍalasadisā pabhā uṭṭhahi, tenassa candābhotveva nāmaṃ kariṃsu. Cetiye kirassa candamaṇḍalakaraṇanissando esa. Brāhmaṇā cintayiṃsu – ‘‘sakkā amhehi imaṃ gahetvā lokaṃ khāditu’’nti. Taṃ yāne nisīdāpetvā ‘‘yo imassa sarīraṃ hatthena parāmasati, so evarūpaṃ nāma issariyasampattiṃ labhatī’’ti vatvā vicariṃsu. Sataṃ vā sahassaṃ vā dadamānā eva tassa sarīraṃ hatthena phusituṃ labhanti. Te evaṃ anuvicarantā sāvatthiṃ anuppattā nagarassa ca vihārassa ca antarā nivāsaṃ gaṇhiṃsu. Sāvatthiyampi pañcakoṭimattā ariyasāvakā purebhattaṃ dānaṃ datvā pacchābhattaṃ gandhamālavatthabhesajjādihatthā dhammassavanāya gacchanti. Brāhmaṇā te disvā ‘‘kahaṃ gacchathā’’ti pucchiṃsu. Satthu santikaṃ dhammassavanāyāti. Etha tattha gantvā kiṃ karissatha, amhākaṃ candābhassa brāhmaṇassa ānubhāvasadiso ānubhāvo natthi. Etassa hi sarīraṃ phusantā idaṃ nāma labhanti, etha passatha nanti. Tumhākaṃ candābhassa brāhmaṇassa ko ānubhāvo nāma, amhākaṃ satthāyeva mahānubhāvoti. Te aññamaññaṃ saññāpetuṃ asakkontā ‘‘vihāraṃ gantvā candābhassa vā amhākaṃ vā satthu ānubhāvaṃ jānissāmā’’ti taṃ gahetvā vihāraṃ agamaṃsu.
સત્થા તસ્મિં અત્તનો સન્તિકં ઉપસઙ્કમન્તેયેવ ચન્દાભાય અન્તરધાનં અકાસિ. સો સત્થુ સન્તિકે અઙ્ગારપચ્છિયં કાકો વિય અહોસિ. અથ નં એકમન્તં નયિંસુ, આભા પટિપાકતિકા અહોસિ. પુન સત્થુ સન્તિકં આનયિંસુ, આભા તથેવ અન્તરધાયિ. એવં તિક્ખત્તું ગન્ત્વા અન્તરધાયમાનં આભં દિસ્વા ચન્દાભો ચિન્તેસિ – ‘‘અયં આભાય અન્તરધાનમન્તં જાનાતિ મઞ્ઞે’’તિ. સો સત્થારં પુચ્છિ – ‘‘કિં નુ ખો આભાય અન્તરધાનમન્તં જાનાથા’’તિ? આમ, જાનામીતિ. તેન હિ મે દેથાતિ. ન સક્કા અપબ્બજિતસ્સ દાતુન્તિ. સો બ્રાહ્મણે આહ – ‘‘એતસ્મિં મન્તે ગહિતે અહં સકલજમ્બુદીપે જેટ્ઠકો ભવિસ્સામિ, તુમ્હે એત્થેવ હોથ, અહં પબ્બજિત્વા કતિપાહેનેવ મન્તં ગણ્હિસ્સામી’’તિ. સો સત્થારં પબ્બજ્જં યાચિત્વા ઉપસમ્પજ્જિ. અથસ્સ દ્વત્તિંસાકારં આચિક્ખિ. સો ‘‘કિં ઇદ’’ન્તિ પુચ્છિ. ઇદં મન્તસ્સ પરિકમ્મં સજ્ઝાયિતું વટ્ટતીતિ. બ્રાહ્મણાપિ અન્તરન્તરા આગન્ત્વા ‘‘ગહિતો તે મન્તો’’તિ પુચ્છન્તિ. ન તાવ ગણ્હામીતિ. સો કતિપાહેનેવ અરહત્તં પત્વા બ્રાહ્મણેહિ આગન્ત્વા પુચ્છિતકાલે ‘‘યાથ તુમ્હે, ઇદાનાહં અનાગમનધમ્મો જાતો’’તિ આહ. ભિક્ખૂ તથાગતસ્સ આરોચેસું – ‘‘અયં, ભન્તે, અભૂતં વત્વા અઞ્ઞં બ્યાકરોતી’’તિ. સત્થા ‘‘ખીણાસવો ઇદાનિ, ભિક્ખવે, મમ પુત્તો ચન્દાભો, ભૂતમેવેસ કથેતી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –
Satthā tasmiṃ attano santikaṃ upasaṅkamanteyeva candābhāya antaradhānaṃ akāsi. So satthu santike aṅgārapacchiyaṃ kāko viya ahosi. Atha naṃ ekamantaṃ nayiṃsu, ābhā paṭipākatikā ahosi. Puna satthu santikaṃ ānayiṃsu, ābhā tatheva antaradhāyi. Evaṃ tikkhattuṃ gantvā antaradhāyamānaṃ ābhaṃ disvā candābho cintesi – ‘‘ayaṃ ābhāya antaradhānamantaṃ jānāti maññe’’ti. So satthāraṃ pucchi – ‘‘kiṃ nu kho ābhāya antaradhānamantaṃ jānāthā’’ti? Āma, jānāmīti. Tena hi me dethāti. Na sakkā apabbajitassa dātunti. So brāhmaṇe āha – ‘‘etasmiṃ mante gahite ahaṃ sakalajambudīpe jeṭṭhako bhavissāmi, tumhe ettheva hotha, ahaṃ pabbajitvā katipāheneva mantaṃ gaṇhissāmī’’ti. So satthāraṃ pabbajjaṃ yācitvā upasampajji. Athassa dvattiṃsākāraṃ ācikkhi. So ‘‘kiṃ ida’’nti pucchi. Idaṃ mantassa parikammaṃ sajjhāyituṃ vaṭṭatīti. Brāhmaṇāpi antarantarā āgantvā ‘‘gahito te manto’’ti pucchanti. Na tāva gaṇhāmīti. So katipāheneva arahattaṃ patvā brāhmaṇehi āgantvā pucchitakāle ‘‘yātha tumhe, idānāhaṃ anāgamanadhammo jāto’’ti āha. Bhikkhū tathāgatassa ārocesuṃ – ‘‘ayaṃ, bhante, abhūtaṃ vatvā aññaṃ byākarotī’’ti. Satthā ‘‘khīṇāsavo idāni, bhikkhave, mama putto candābho, bhūtamevesa kathetī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
૪૧૩.
413.
‘‘ચન્દંવ વિમલં સુદ્ધં, વિપ્પસન્નમનાવિલં;
‘‘Candaṃva vimalaṃ suddhaṃ, vippasannamanāvilaṃ;
નન્દીભવપરિક્ખીણં, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણ’’ન્તિ.
Nandībhavaparikkhīṇaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.
તત્થ વિમલન્તિ અબ્ભાદિમલરહિતં. સુદ્ધન્તિ નિરુપક્કિલેસં. વિપ્પસન્નન્તિ પસન્નચિત્તં. અનાવિલન્તિ કિલેસાવિલત્તરહિતં. નન્દીભવપરિક્ખીણન્તિ તીસુ ભવેસુ પરિક્ખીણતણ્હં તમહં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.
Tattha vimalanti abbhādimalarahitaṃ. Suddhanti nirupakkilesaṃ. Vippasannanti pasannacittaṃ. Anāvilanti kilesāvilattarahitaṃ. Nandībhavaparikkhīṇanti tīsu bhavesu parikkhīṇataṇhaṃ tamahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.
દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
ચન્દાભત્થેરવત્થુ તિંસતિમં.
Candābhattheravatthu tiṃsatimaṃ.
૩૧. સીવલિત્થેરવત્થુ
31. Sīvalittheravatthu
યો ઇમન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા કુણ્ડકોલિયં નિસ્સાય કુણ્ડધાનવને વિહરન્તો સીવલિત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.
Yo imanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā kuṇḍakoliyaṃ nissāya kuṇḍadhānavane viharanto sīvalittheraṃ ārabbha kathesi.
એકસ્મિઞ્હિ સમયે સુપ્પવાસા નામ કોલિયધીતા સત્તવસ્સાનિ ગબ્ભં ધારેત્વા સત્તાહં મૂળ્હગબ્ભા દુક્ખાહિ તિબ્બાહિ કટુકાહિ વેદનાહિ ફુટ્ઠા ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો વત સો ભગવા, યો ઇમસ્સ એવરૂપસ્સ દુક્ખસ્સ પહાનાય ધમ્મં દેસેતિ. સુપ્પટિપન્નો વત તસ્સ ભગવતો સાવકસઙ્ઘો, યો ઇમસ્સ એવરૂપસ્સ દુક્ખસ્સ પહાનાય પટિપન્નો. સુસુખં વત તં નિબ્બાનં, યથિદં એવરૂપં દુક્ખં ન સંવિજ્જતી’’તિ (ઉદા॰ ૧૮) ઇમેહિ તીહિ વિતક્કેહિ તં દુક્ખં અધિવાસેન્તી સામિકં સત્થુ સન્તિકં પેસેત્વા તેન તસ્સા વચનેન સત્થુ વન્દનાય આરોચિતાય ‘‘સુખિની હોતુ સુપ્પવાસા કોલિયધીતા, અરોગા અરોગં પુત્તં વિજાયતૂ’’તિ સત્થારા વુત્તક્ખણેયેવ સુખિની અરોગા અરોગં પુત્તં વિજાયિત્વા બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં નિમન્તેત્વા સત્તાહં મહાદાનં અદાસિ. પુત્તોપિસ્સા જાતદિવસતો પટ્ઠાય ધમ્મકરણં આદાય સઙ્ઘસ્સ ઉદકં પરિસ્સાવેસિ. સો અપરભાગે નિક્ખમિત્વા પબ્બજિતો અરહત્તં પાપુણિ.
Ekasmiñhi samaye suppavāsā nāma koliyadhītā sattavassāni gabbhaṃ dhāretvā sattāhaṃ mūḷhagabbhā dukkhāhi tibbāhi kaṭukāhi vedanāhi phuṭṭhā ‘‘sammāsambuddho vata so bhagavā, yo imassa evarūpassa dukkhassa pahānāya dhammaṃ deseti. Suppaṭipanno vata tassa bhagavato sāvakasaṅgho, yo imassa evarūpassa dukkhassa pahānāya paṭipanno. Susukhaṃ vata taṃ nibbānaṃ, yathidaṃ evarūpaṃ dukkhaṃ na saṃvijjatī’’ti (udā. 18) imehi tīhi vitakkehi taṃ dukkhaṃ adhivāsentī sāmikaṃ satthu santikaṃ pesetvā tena tassā vacanena satthu vandanāya ārocitāya ‘‘sukhinī hotu suppavāsā koliyadhītā, arogā arogaṃ puttaṃ vijāyatū’’ti satthārā vuttakkhaṇeyeva sukhinī arogā arogaṃ puttaṃ vijāyitvā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nimantetvā sattāhaṃ mahādānaṃ adāsi. Puttopissā jātadivasato paṭṭhāya dhammakaraṇaṃ ādāya saṅghassa udakaṃ parissāvesi. So aparabhāge nikkhamitvā pabbajito arahattaṃ pāpuṇi.
અથેકદિવસં ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘પસ્સથાવુસો, એવરૂપો નામ અરહત્તસ્સ ઉપનિસ્સયસમ્પન્નો ભિક્ખુ એત્તકં કાલં માતુકુચ્છિસ્મિં દુક્ખં અનુભોસિ, કિમઙ્ગં પન અઞ્ઞે, બહું વત ઇમિના દુક્ખં નિત્થિણ્ણ’’ન્તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘આમ, ભિક્ખવે, મમ પુત્તો એત્તકા દુક્ખા મુચ્ચિત્વા ઇદાનિ નિબ્બાનં સચ્છિકત્વા વિહરતી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –
Athekadivasaṃ bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘passathāvuso, evarūpo nāma arahattassa upanissayasampanno bhikkhu ettakaṃ kālaṃ mātukucchismiṃ dukkhaṃ anubhosi, kimaṅgaṃ pana aññe, bahuṃ vata iminā dukkhaṃ nitthiṇṇa’’nti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘āma, bhikkhave, mama putto ettakā dukkhā muccitvā idāni nibbānaṃ sacchikatvā viharatī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
૪૧૪.
414.
‘‘યોમં પલિપથં દુગ્ગં, સંસારં મોહમચ્ચગા;
‘‘Yomaṃ palipathaṃ duggaṃ, saṃsāraṃ mohamaccagā;
તિણ્ણો પારઙ્ગતો ઝાયી, અનેજો અકથંકથી;
Tiṇṇo pāraṅgato jhāyī, anejo akathaṃkathī;
અનુપાદાય નિબ્બુતો, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણ’’ન્તિ.
Anupādāya nibbuto, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.
તસ્સત્થો – યો ભિક્ખુ ઇમં રાગપલિપથઞ્ચેવ કિલેસદુગ્ગઞ્ચ સંસારવટ્ટઞ્ચ ચતુન્નં અરિયસચ્ચાનં અપ્પટિવિજ્ઝનકમોહઞ્ચ અતીતો, ચત્તારો ઓઘે તિણ્ણો હુત્વા પારં અનુપ્પત્તો, દુવિધેન ઝાનેન ઝાયી, તણ્હાય અભાવેન અનેજો, કથંકથાય અભાવેન અકથંકથી, ઉપાદાનાનં અભાવેન અનુપાદિયિત્વા કિલેસનિબ્બાનેન નિબ્બુતો, તમહં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.
Tassattho – yo bhikkhu imaṃ rāgapalipathañceva kilesaduggañca saṃsāravaṭṭañca catunnaṃ ariyasaccānaṃ appaṭivijjhanakamohañca atīto, cattāro oghe tiṇṇo hutvā pāraṃ anuppatto, duvidhena jhānena jhāyī, taṇhāya abhāvena anejo, kathaṃkathāya abhāvena akathaṃkathī, upādānānaṃ abhāvena anupādiyitvā kilesanibbānena nibbuto, tamahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.
દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
સીવલિત્થેરવત્થુ એકતિંસતિમં.
Sīvalittheravatthu ekatiṃsatimaṃ.
૩૨. સુન્દરસમુદ્દત્થેરવત્થુ
32. Sundarasamuddattheravatthu
યોધ કામેતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો સુન્દરસમુદ્દત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.
Yodhakāmeti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto sundarasamuddattheraṃ ārabbha kathesi.
સાવત્થિયં કિરેકો કુલપુત્તો સુન્દરસમુદ્દકુમારો નામ ચત્તાલીસકોટિવિભવે મહાકુલે નિબ્બત્તો. સો એકદિવસં પચ્છાભત્તં ગન્ધમાલાદિહત્થં મહાજનં ધમ્મસ્સવનત્થાય જેતવનં ગચ્છન્તં દિસ્વા ‘‘કહં ગચ્છથા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘સત્થુ સન્તિકં ધમ્મસ્સવનત્થાયા’’તિ વુત્તે ‘‘અહમ્પિ ગમિસ્સામી’’તિ વત્વા તેન સદ્ધિં ગન્ત્વા પરિસપરિયન્તે નિસીદિ. સત્થા તસ્સ આસયં વિદિત્વા અનુપુબ્બિં કથં કથેસિ. સો ‘‘ન સક્કા અગારં અજ્ઝાવસન્તેન સઙ્ખલિખિતં બ્રહ્મચરિયં ચરિતુ’’ન્તિ સત્થુ ધમ્મકથં નિસ્સાય પબ્બજ્જાય જાતુસ્સાહો પરિસાય પક્કન્તાય સત્થારં પબ્બજ્જં યાચિત્વા ‘‘માતાપિતૂહિ અનનુઞ્ઞાતં તથાગતા ન પબ્બાજેન્તી’’તિ સુત્વા ગેહં ગન્ત્વા રટ્ઠપાલકુલપુત્તાદયો વિય મહન્તેન વાયામેન માતાપિતરો અનુજાનાપેત્વા સત્થુ સન્તિકે પબ્બજિત્વા લદ્ધૂપસમ્પદો ‘‘કિં મે ઇધ વાસેના’’તિ તતો નિક્ખમિત્વા રાજગહં ગન્ત્વા પિણ્ડાય ચરન્તો વીતિનામેસિ.
Sāvatthiyaṃ kireko kulaputto sundarasamuddakumāro nāma cattālīsakoṭivibhave mahākule nibbatto. So ekadivasaṃ pacchābhattaṃ gandhamālādihatthaṃ mahājanaṃ dhammassavanatthāya jetavanaṃ gacchantaṃ disvā ‘‘kahaṃ gacchathā’’ti pucchitvā ‘‘satthu santikaṃ dhammassavanatthāyā’’ti vutte ‘‘ahampi gamissāmī’’ti vatvā tena saddhiṃ gantvā parisapariyante nisīdi. Satthā tassa āsayaṃ viditvā anupubbiṃ kathaṃ kathesi. So ‘‘na sakkā agāraṃ ajjhāvasantena saṅkhalikhitaṃ brahmacariyaṃ caritu’’nti satthu dhammakathaṃ nissāya pabbajjāya jātussāho parisāya pakkantāya satthāraṃ pabbajjaṃ yācitvā ‘‘mātāpitūhi ananuññātaṃ tathāgatā na pabbājentī’’ti sutvā gehaṃ gantvā raṭṭhapālakulaputtādayo viya mahantena vāyāmena mātāpitaro anujānāpetvā satthu santike pabbajitvā laddhūpasampado ‘‘kiṃ me idha vāsenā’’ti tato nikkhamitvā rājagahaṃ gantvā piṇḍāya caranto vītināmesi.
અથેકદિવસં સાવત્થિયં તસ્સ માતાપિતરો એકસ્મિં છણદિવસે મહન્તેન સિરિસોભગ્ગેન તસ્સ સહાયકકુમારકે કીળમાને દિસ્વા ‘‘અમ્હાકં પુત્તસ્સ ઇદં દુલ્લભં જાત’’ન્તિ પરિદેવિંસુ. તસ્મિં ખણે એકા ગણિકા તં કુલં ગન્ત્વા તસ્સ માતરં રોદમાનં નિસિન્નં દિસ્વા ‘‘અમ્મ, કિં કારણા રોદસી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘પુત્તં અનુસ્સરિત્વા રોદામી’’તિ. ‘‘કહં પન સો, અમ્મા’’તિ? ‘‘ભિક્ખૂસુ પબ્બજિતો’’તિ. ‘‘કિં ઉપ્પબ્બાજેતું ન વટ્ટતી’’તિ? ‘‘વટ્ટતિ, ન પન ઇચ્છતિ, ઇતો નિક્ખમિત્વા રાજગહં ગતો’’તિ. ‘‘સચાહં તં ઉપ્પબ્બાજેય્યં, કિં મે કરેય્યાથા’’તિ? ‘‘ઇમસ્સ તે કુલસ્સ કુટુમ્બસામિનિં કરેય્યામા’’તિ. તેન હિ મે પરિબ્બયં દેથાતિ પરિબ્બયં ગહેત્વા મહન્તેન પરિવારેન રાજગહં ગન્ત્વા તસ્સ પિણ્ડાય ચરણવીથિં સલ્લક્ખેત્વા તત્થેકં નિવાસગેહં ગહેત્વા પાતોવ પણીતં આહારં પટિયાદેત્વા થેરસ્સ પિણ્ડાય પવિટ્ઠકાલે ભિક્ખં દત્વા કતિપાહચ્ચયેન, ‘‘ભન્તે, ઇધેવ નિસીદિત્વા ભત્તકિચ્ચં કરોથા’’તિ પત્તં ગણ્હિ. સો પત્તમદાસિ.
Athekadivasaṃ sāvatthiyaṃ tassa mātāpitaro ekasmiṃ chaṇadivase mahantena sirisobhaggena tassa sahāyakakumārake kīḷamāne disvā ‘‘amhākaṃ puttassa idaṃ dullabhaṃ jāta’’nti parideviṃsu. Tasmiṃ khaṇe ekā gaṇikā taṃ kulaṃ gantvā tassa mātaraṃ rodamānaṃ nisinnaṃ disvā ‘‘amma, kiṃ kāraṇā rodasī’’ti pucchi. ‘‘Puttaṃ anussaritvā rodāmī’’ti. ‘‘Kahaṃ pana so, ammā’’ti? ‘‘Bhikkhūsu pabbajito’’ti. ‘‘Kiṃ uppabbājetuṃ na vaṭṭatī’’ti? ‘‘Vaṭṭati, na pana icchati, ito nikkhamitvā rājagahaṃ gato’’ti. ‘‘Sacāhaṃ taṃ uppabbājeyyaṃ, kiṃ me kareyyāthā’’ti? ‘‘Imassa te kulassa kuṭumbasāminiṃ kareyyāmā’’ti. Tena hi me paribbayaṃ dethāti paribbayaṃ gahetvā mahantena parivārena rājagahaṃ gantvā tassa piṇḍāya caraṇavīthiṃ sallakkhetvā tatthekaṃ nivāsagehaṃ gahetvā pātova paṇītaṃ āhāraṃ paṭiyādetvā therassa piṇḍāya paviṭṭhakāle bhikkhaṃ datvā katipāhaccayena, ‘‘bhante, idheva nisīditvā bhattakiccaṃ karothā’’ti pattaṃ gaṇhi. So pattamadāsi.
અથ નં પણીતેન આહારેન પરિવિસિત્વા, ‘‘ભન્તે, ઇધેવ પિણ્ડાય ચરિતું ફાસુક’’ન્તિ વત્વા કતિપાહં આલિન્દે નિસીદાપેત્વા ભોજેત્વા દારકે પૂવેહિ સઙ્ગણ્હિત્વા ‘‘એથ તુમ્હે થેરસ્સ આગતકાલે મયિ વારેન્તિયાપિ ઇધાગન્ત્વા રજં ઉટ્ઠાપેય્યાથા’’તિ આહ. તે પુનદિવસે થેરસ્સ ભોજનવેલાય તાય વારિયમાનાપિ રજં ઉટ્ઠાપેસું. સા પુનદિવસે, ‘‘ભન્તે, દારકા વારિયમાનાપિ મમ વચનં અસુણિત્વા ઇધ રજં ઉટ્ઠાપેન્તિ, અન્તોગેહે નિસીદથા’’તિ અન્તો નિસીદાપેત્વા કતિપાહં ભોજેસિ. પુન દારકે સઙ્ગણ્હિત્વા ‘‘તુમ્હે મયા વારિયમાનાપિ થેરસ્સ ભોજનકાલે મહાસદ્દં કરેય્યાથા’’તિ આહ. તે તથા કરિંસુ. સા પુનદિવસે, ‘‘ભન્તે, ઇમસ્મિં ઠાને અતિવિય મહાસદ્દો હોતિ, દારકા મયા વારિયમાનાપિ વચનં ન ગણ્હન્તિ, ઉપરિપાસાદેયેવ નિસીદથા’’તિ વત્વા થેરેન અધિવાસિતે થેરં પુરતો કત્વા પાસાદં અભિરુહન્તી દ્વારાનિ પિદહમાનાવ પાસાદં અભિરુહિ. થેરો ઉક્કટ્ઠસપદાનચારિકો સમાનોપિ રસતણ્હાય બદ્ધો તસ્સા વચનેન સત્તભૂમિકં પાસાદં અભિરુહિ.
Atha naṃ paṇītena āhārena parivisitvā, ‘‘bhante, idheva piṇḍāya carituṃ phāsuka’’nti vatvā katipāhaṃ ālinde nisīdāpetvā bhojetvā dārake pūvehi saṅgaṇhitvā ‘‘etha tumhe therassa āgatakāle mayi vārentiyāpi idhāgantvā rajaṃ uṭṭhāpeyyāthā’’ti āha. Te punadivase therassa bhojanavelāya tāya vāriyamānāpi rajaṃ uṭṭhāpesuṃ. Sā punadivase, ‘‘bhante, dārakā vāriyamānāpi mama vacanaṃ asuṇitvā idha rajaṃ uṭṭhāpenti, antogehe nisīdathā’’ti anto nisīdāpetvā katipāhaṃ bhojesi. Puna dārake saṅgaṇhitvā ‘‘tumhe mayā vāriyamānāpi therassa bhojanakāle mahāsaddaṃ kareyyāthā’’ti āha. Te tathā kariṃsu. Sā punadivase, ‘‘bhante, imasmiṃ ṭhāne ativiya mahāsaddo hoti, dārakā mayā vāriyamānāpi vacanaṃ na gaṇhanti, uparipāsādeyeva nisīdathā’’ti vatvā therena adhivāsite theraṃ purato katvā pāsādaṃ abhiruhantī dvārāni pidahamānāva pāsādaṃ abhiruhi. Thero ukkaṭṭhasapadānacāriko samānopi rasataṇhāya baddho tassā vacanena sattabhūmikaṃ pāsādaṃ abhiruhi.
સા થેરં નિસીદાપેત્વા ‘‘ચત્તાલીસાય ખલુ, સમ્મ, પુણ્ણમુખ ઠાનેહિ ઇત્થી પુરિસં અચ્ચાવદતિ વિજમ્ભતિ વિનમતિ ગિલસતિ વિલજ્જતિ નખેન નખં ઘટ્ટેતિ, પાદેન પાદં અક્કમતિ, કટ્ઠેન પથવિં વિલિખતિ, દારકં ઉલ્લઙ્ઘેતિ ઓલઙ્ઘેતિ, કીળતિ કીળાપેતિ, ચુમ્બતિ ચુમ્બાપેતિ, ભુઞ્જતિ ભુઞ્જાપેતિ, દદાતિ આયાચતિ, કતમનુકરોતિ, ઉચ્ચં ભાસતિ, નીચં ભાસતિ, અવિચ્ચં ભાસતિ, વિવિચ્ચં ભાસતિ, નચ્ચેન ગીતેન વાદિતેન રોદિતેન વિલસિતેન વિભૂસિતેન જગ્ઘતિ, પેક્ખતિ, કટિં ચાલેતિ, ગુય્હભણ્ડકં ચાલેતિ, ઊરું વિવરતિ, ઊરું પિદહતિ, થનં દસ્સેતિ, કચ્છં દસ્સેતિ, નાભિં દસ્સેતિ, અક્ખિં નિખણતિ, ભમુકં ઉક્ખિપતિ, ઓટ્ઠં પલિખતિ, જિવ્હં નિલ્લાલેતિ, દુસ્સં મુઞ્ચતિ, દુસ્સં બન્ધતિ, સિરસં મુઞ્ચતિ, સિરસં બન્ધતી’’તિ (જા॰ ૨.૨૧.૩૦૦) એવં આગતં ઇત્થિકુત્તં ઇત્થિલીલં દસ્સેત્વા તસ્સ પુરતો ઠિતા ઇમં ગાથમાહ –
Sā theraṃ nisīdāpetvā ‘‘cattālīsāya khalu, samma, puṇṇamukha ṭhānehi itthī purisaṃ accāvadati vijambhati vinamati gilasati vilajjati nakhena nakhaṃ ghaṭṭeti, pādena pādaṃ akkamati, kaṭṭhena pathaviṃ vilikhati, dārakaṃ ullaṅgheti olaṅgheti, kīḷati kīḷāpeti, cumbati cumbāpeti, bhuñjati bhuñjāpeti, dadāti āyācati, katamanukaroti, uccaṃ bhāsati, nīcaṃ bhāsati, aviccaṃ bhāsati, viviccaṃ bhāsati, naccena gītena vāditena roditena vilasitena vibhūsitena jagghati, pekkhati, kaṭiṃ cāleti, guyhabhaṇḍakaṃ cāleti, ūruṃ vivarati, ūruṃ pidahati, thanaṃ dasseti, kacchaṃ dasseti, nābhiṃ dasseti, akkhiṃ nikhaṇati, bhamukaṃ ukkhipati, oṭṭhaṃ palikhati, jivhaṃ nillāleti, dussaṃ muñcati, dussaṃ bandhati, sirasaṃ muñcati, sirasaṃ bandhatī’’ti (jā. 2.21.300) evaṃ āgataṃ itthikuttaṃ itthilīlaṃ dassetvā tassa purato ṭhitā imaṃ gāthamāha –
‘‘અલત્તકકતા પાદા, પાદુકારુય્હ વેસિયા;
‘‘Alattakakatā pādā, pādukāruyha vesiyā;
તુવમ્પિ દહરો મમ, અહમ્પિ દહરા તવ;
Tuvampi daharo mama, ahampi daharā tava;
ઉભોપિ પબ્બજિસ્સામ, જિણ્ણા દણ્ડપરાયણા’’તિ. (થેરગા॰ ૪૫૯, ૪૬૨);
Ubhopi pabbajissāma, jiṇṇā daṇḍaparāyaṇā’’ti. (theragā. 459, 462);
થેરસ્સ ‘‘અહો વત મે ભારિયં અનુપધારેત્વા કતકમ્મ’’ન્તિ મહાસંવેગો ઉદપાદિ. તસ્મિં ખણે સત્થા પઞ્ચચત્તાલીસયોજનમત્થકે જેતવને નિસિન્નોવ તં કારણં દિસ્વા સિતં પાત્વાકાસિ. અથ નં આનન્દત્થેરો પુચ્છિ – ‘‘ભન્તે, કો નુ ખો હેતુ, કો પચ્ચયો સિતસ્સ પાતુકમ્માયા’’તિ. આનન્દ, રાજગહનગરે સત્તભૂમિકપાસાદતલે સુન્દરસમુદ્દસ્સ ચ ભિક્ખુનો ગણિકાય ચ સઙ્ગામો વત્તતીતિ. કસ્સ નુ ખો, ભન્તે, જયો ભવિસ્સતિ, કસ્સ પરાજયોતિ? સત્થા, ‘‘આનન્દ, સુન્દરસમુદ્દસ્સ જયો ભવિસ્સતિ, ગણિકાય પરાજયો’’તિ થેરસ્સ જયં પકાસેત્વા તત્થ નિસિન્નકોવ ઓભાસં ફરિત્વા ‘‘ભિક્ખુ ઉભોપિ કામે નિરપેક્ખો પજહા’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –
Therassa ‘‘aho vata me bhāriyaṃ anupadhāretvā katakamma’’nti mahāsaṃvego udapādi. Tasmiṃ khaṇe satthā pañcacattālīsayojanamatthake jetavane nisinnova taṃ kāraṇaṃ disvā sitaṃ pātvākāsi. Atha naṃ ānandatthero pucchi – ‘‘bhante, ko nu kho hetu, ko paccayo sitassa pātukammāyā’’ti. Ānanda, rājagahanagare sattabhūmikapāsādatale sundarasamuddassa ca bhikkhuno gaṇikāya ca saṅgāmo vattatīti. Kassa nu kho, bhante, jayo bhavissati, kassa parājayoti? Satthā, ‘‘ānanda, sundarasamuddassa jayo bhavissati, gaṇikāya parājayo’’ti therassa jayaṃ pakāsetvā tattha nisinnakova obhāsaṃ pharitvā ‘‘bhikkhu ubhopi kāme nirapekkho pajahā’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
૪૧૫.
415.
‘‘યોધ કામે પહન્ત્વાન, અનાગારો પરિબ્બજે;
‘‘Yodha kāme pahantvāna, anāgāro paribbaje;
કામભવપરિક્ખીણં, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણ’’ન્તિ.
Kāmabhavaparikkhīṇaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.
તસ્સત્થો – યો પુગ્ગલો ઇધ લોકે ઉભોપિ કામે હિત્વા અનાગારો હુત્વા પરિબ્બજતિ, તં પરિક્ખીણકામઞ્ચેવ પરિક્ખીણભવઞ્ચ અહં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.
Tassattho – yo puggalo idha loke ubhopi kāme hitvā anāgāro hutvā paribbajati, taṃ parikkhīṇakāmañceva parikkhīṇabhavañca ahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.
દેસનાવસાને સો થેરો અરહત્તં પત્વા ઇદ્ધિબલેન વેહાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા કણ્ણિકામણ્ડલં વિનિવિજ્ઝિત્વા સત્થુ સરીરં થોમેન્તોયેવ આગન્ત્વા સત્થારં વન્દિ. ધમ્મસભાયમ્પિ કથં સમુટ્ઠાપેસું, ‘‘આવુસો, જિવ્હાવિઞ્ઞેય્યં રસં નિસ્સાય મનં નટ્ઠો સુન્દરસમુદ્દત્થેરો, સત્થા પનસ્સ અવસ્સયો જાતો’’તિ. સત્થા તં કથં સુત્વા ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપાહં એતસ્સ રસતણ્હાય બદ્ધમનસ્સ અવસ્સયો જાતોયેવા’’તિ વત્વા તેહિ યાચિતો તસ્સત્થસ્સ પકાસનત્થં અતીતં આહરિત્વા –
Desanāvasāne so thero arahattaṃ patvā iddhibalena vehāsaṃ abbhuggantvā kaṇṇikāmaṇḍalaṃ vinivijjhitvā satthu sarīraṃ thomentoyeva āgantvā satthāraṃ vandi. Dhammasabhāyampi kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ, ‘‘āvuso, jivhāviññeyyaṃ rasaṃ nissāya manaṃ naṭṭho sundarasamuddatthero, satthā panassa avassayo jāto’’ti. Satthā taṃ kathaṃ sutvā ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepāhaṃ etassa rasataṇhāya baddhamanassa avassayo jātoyevā’’ti vatvā tehi yācito tassatthassa pakāsanatthaṃ atītaṃ āharitvā –
‘‘ન કિરત્થિ રસેહિ પાપિયો,
‘‘Na kiratthi rasehi pāpiyo,
આવાસેહિ વા સન્થવેહિ વા;
Āvāsehi vā santhavehi vā;
વાતમિગં ગહનનિસ્સિતં,
Vātamigaṃ gahananissitaṃ,
વસમાનેસિ રસેહિ સઞ્જયો’’તિ. (જા॰ ૧.૧.૧૪) –
Vasamānesi rasehi sañjayo’’ti. (jā. 1.1.14) –
એકકનિપાતે ઇમં વાતમિગજાતકં વિત્થારેત્વા ‘‘તદા સુન્દરસમુદ્દો વાતમિગો અહોસિ, ઇમં પન ગાથં વત્વા તસ્સ વિસ્સજ્જાપેતા રઞ્ઞો મહામચ્ચો અહમેવા’’તિ જાતકં સમોધાનેસીતિ.
Ekakanipāte imaṃ vātamigajātakaṃ vitthāretvā ‘‘tadā sundarasamuddo vātamigo ahosi, imaṃ pana gāthaṃ vatvā tassa vissajjāpetā rañño mahāmacco ahamevā’’ti jātakaṃ samodhānesīti.
સુન્દરસમુદ્દત્થેરવત્થુ બત્તિંસતિમં.
Sundarasamuddattheravatthu battiṃsatimaṃ.
૩૩. જટિલત્થેરવત્થુ
33. Jaṭilattheravatthu
યોધ તણ્હન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો જટિલત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.
Yodha taṇhanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto jaṭilattheraṃ ārabbha kathesi.
તત્રાયં અનુપુબ્બી કથા – અતીતે કિર બારાણસિયં દ્વે ભાતરો કુટુમ્બિકા મહન્તં ઉચ્છુખેત્તં કારેસું. અથેકદિવસં કનિટ્ઠભાતા ઉચ્છુખેત્તં ગન્ત્વા ‘‘એકં જેટ્ઠભાતિકસ્સ દસ્સામિ, એકં મય્હં ભવિસ્સતી’’તિ દ્વે ઉચ્છુયટ્ઠિયો રસસ્સ અનિક્ખમનત્થાય છિન્નટ્ઠાને બન્ધિત્વા ગણ્હિ. તદા કિર ઉચ્છૂનં યન્તેન પીળનકિચ્ચં નત્થિ, અગ્ગે વા મૂલે વા છિન્દિત્વા ઉક્ખિત્તકાલે ધમ્મકરણતો ઉદકં વિય સયમેવ રસો નિક્ખમતિ. તસ્સ પન ખેત્તતો ઉચ્છુયટ્ઠિયો ગહેત્વા આગમનકાલે ગન્ધમાદને પચ્ચેકબુદ્ધો સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય ‘‘કસ્સ નુ ખો અજ્જ અનુગ્ગહં કરિસ્સામી’’તિ ઉપધારેન્તો તં અત્તનો ઞાણજાલે પવિટ્ઠં દિસ્વા સઙ્ગહં કાતું સમત્થભાવઞ્ચ ઞત્વા પત્તચીવરં આદાય ઇદ્ધિયા આગન્ત્વા તસ્સ પુરતો અટ્ઠાસિ. સો તં દિસ્વાવ પસન્નચિત્તો ઉત્તરસાટકં ઉચ્ચતરે ભૂમિપદેસે અત્થરિત્વા, ‘‘ભન્તે, ઇધ નિસીદથા’’તિ પચ્ચેકબુદ્ધં નિસીદાપેત્વા ‘‘પત્તં ઉપનામેથા’’તિ ઉચ્છુયટ્ઠિયા બન્ધનટ્ઠાનં મોચેત્વા પત્તસ્સ ઉપરિ અકાસિ, રસો ઓતરિત્વા પત્તં પૂરેસિ. પચ્ચેકબુદ્ધેન તસ્મિં રસે પીતે ‘‘સાધુકં વત મે અય્યેન રસો પીતો. સચે મે જેટ્ઠભાતિકો મૂલં આહરાપેસ્સતિ, મૂલં દસ્સામિ. સચે પત્તિં આહરાપેસ્સતિ, પત્તિં દસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા, ‘‘ભન્તે, પત્તં મે ઉપનામેથા’’તિ દુતિયમ્પિ ઉચ્છુયટ્ઠિં મોચેત્વા રસં અદાસિ. ‘‘ભાતા મે ઉચ્છુખેત્તતો અઞ્ઞં ઉચ્છું આહરિત્વા ખાદિસ્સતી’’તિ એત્તકમ્પિ કિરસ્સ વઞ્ચનચિત્તં નાહોસિ. પચ્ચેકબુદ્ધો પન પઠમં ઉચ્છુરસસ્સ પીતત્તા તં ઉચ્છુરસં અઞ્ઞેહિપિ સદ્ધિં સંવિભજિતુકામો હુત્વા ગહેત્વાવ નિસીદિ . સો તસ્સ આકારં ઞત્વા પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા, ‘‘ભન્તે, યો અયં મયા દિન્નો અગ્ગરસો, ઇમસ્સ નિસ્સન્દેન દેવમનુસ્સેસુ સમ્પત્તિં અનુભવિત્વા પરિયોસાને તુમ્હેહિ પત્તધમ્મમેવ પાપુણેય્ય’’ન્તિ પત્થનં પટ્ઠપેસિ. પચ્ચેકબુદ્ધોપિસ્સ ‘‘એવં હોતૂ’’તિ વત્વા ‘‘ઇચ્છિતં પત્થિતં તુય્હ’’ન્તિ દ્વીહિ ગાથાહિ અનુમોદનં કત્વા યથા સો પસ્સતિ, એવં અધિટ્ઠહિત્વા આકાસેન ગન્ધમાદનં ગન્ત્વા પઞ્ચન્નં પચ્ચેકબુદ્ધસતાનં તં રસં અદાસિ.
Tatrāyaṃ anupubbī kathā – atīte kira bārāṇasiyaṃ dve bhātaro kuṭumbikā mahantaṃ ucchukhettaṃ kāresuṃ. Athekadivasaṃ kaniṭṭhabhātā ucchukhettaṃ gantvā ‘‘ekaṃ jeṭṭhabhātikassa dassāmi, ekaṃ mayhaṃ bhavissatī’’ti dve ucchuyaṭṭhiyo rasassa anikkhamanatthāya chinnaṭṭhāne bandhitvā gaṇhi. Tadā kira ucchūnaṃ yantena pīḷanakiccaṃ natthi, agge vā mūle vā chinditvā ukkhittakāle dhammakaraṇato udakaṃ viya sayameva raso nikkhamati. Tassa pana khettato ucchuyaṭṭhiyo gahetvā āgamanakāle gandhamādane paccekabuddho samāpattito vuṭṭhāya ‘‘kassa nu kho ajja anuggahaṃ karissāmī’’ti upadhārento taṃ attano ñāṇajāle paviṭṭhaṃ disvā saṅgahaṃ kātuṃ samatthabhāvañca ñatvā pattacīvaraṃ ādāya iddhiyā āgantvā tassa purato aṭṭhāsi. So taṃ disvāva pasannacitto uttarasāṭakaṃ uccatare bhūmipadese attharitvā, ‘‘bhante, idha nisīdathā’’ti paccekabuddhaṃ nisīdāpetvā ‘‘pattaṃ upanāmethā’’ti ucchuyaṭṭhiyā bandhanaṭṭhānaṃ mocetvā pattassa upari akāsi, raso otaritvā pattaṃ pūresi. Paccekabuddhena tasmiṃ rase pīte ‘‘sādhukaṃ vata me ayyena raso pīto. Sace me jeṭṭhabhātiko mūlaṃ āharāpessati, mūlaṃ dassāmi. Sace pattiṃ āharāpessati, pattiṃ dassāmī’’ti cintetvā, ‘‘bhante, pattaṃ me upanāmethā’’ti dutiyampi ucchuyaṭṭhiṃ mocetvā rasaṃ adāsi. ‘‘Bhātā me ucchukhettato aññaṃ ucchuṃ āharitvā khādissatī’’ti ettakampi kirassa vañcanacittaṃ nāhosi. Paccekabuddho pana paṭhamaṃ ucchurasassa pītattā taṃ ucchurasaṃ aññehipi saddhiṃ saṃvibhajitukāmo hutvā gahetvāva nisīdi . So tassa ākāraṃ ñatvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā, ‘‘bhante, yo ayaṃ mayā dinno aggaraso, imassa nissandena devamanussesu sampattiṃ anubhavitvā pariyosāne tumhehi pattadhammameva pāpuṇeyya’’nti patthanaṃ paṭṭhapesi. Paccekabuddhopissa ‘‘evaṃ hotū’’ti vatvā ‘‘icchitaṃ patthitaṃ tuyha’’nti dvīhi gāthāhi anumodanaṃ katvā yathā so passati, evaṃ adhiṭṭhahitvā ākāsena gandhamādanaṃ gantvā pañcannaṃ paccekabuddhasatānaṃ taṃ rasaṃ adāsi.
સો તં પાટિહારિયં દિસ્વા ભાતુ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘કહં ગતોસી’’તિ વુત્તે ‘‘ઉચ્છુખેત્તં ઓલોકેતું ગતોમ્હી’’તિ. ‘‘કિં તાદિસેન ઉચ્છુખેત્તં ગતેન, નનુ નામ એકં વા દ્વે વા ઉચ્છુયટ્ઠિયો આદાય આગન્તબ્બં ભવેય્યા’’તિ ભાતરા વુત્તો – ‘‘આમ, ભાતિક, દ્વે મે ઉચ્છુયટ્ઠિયો ગહિતા, એકં પન પચ્ચેકબુદ્ધં દિસ્વા મમ ઉચ્છુયટ્ઠિતો રસં દત્વા ‘મૂલં વા પત્તિં વા દસ્સામી’તિ તુમ્હાકમ્પિ મે ઉચ્છુયટ્ઠિતો રસો દિન્નો, કિં નુ ખો તસ્સ મૂલં ગણ્હિસ્સથ, ઉદાહુ પત્તિ’’ન્તિ આહ. ‘‘કિં પન પચ્ચેકબુદ્ધેન કત’’ન્તિ? ‘‘મમ ઉચ્છુયટ્ઠિતો રસં પિવિત્વા તુમ્હાકં ઉચ્છુયટ્ઠિતો રસં આદાય આકાસેન ગન્ધમાદનં ગન્ત્વા પઞ્ચસતાનં પચ્ચેકબુદ્ધાનં અદાસી’’તિ. સો તસ્મિં કથેન્તેયેવ નિરન્તરં પીતિયા ફુટ્ઠસરીરો હુત્વા ‘‘તેન મે પચ્ચેકબુદ્ધેન દિટ્ઠધમ્મસ્સેવ અધિગમો ભવેય્યા’’તિ પત્થનં અકાસિ. એવં કનિટ્ઠેન તિસ્સો સમ્પત્તિયો પત્થિતા, જેટ્ઠેન પન એકપદેનેવ અરહત્તં પત્થિતન્તિ ઇદં તેસં પુબ્બકમ્મં.
So taṃ pāṭihāriyaṃ disvā bhātu santikaṃ gantvā ‘‘kahaṃ gatosī’’ti vutte ‘‘ucchukhettaṃ oloketuṃ gatomhī’’ti. ‘‘Kiṃ tādisena ucchukhettaṃ gatena, nanu nāma ekaṃ vā dve vā ucchuyaṭṭhiyo ādāya āgantabbaṃ bhaveyyā’’ti bhātarā vutto – ‘‘āma, bhātika, dve me ucchuyaṭṭhiyo gahitā, ekaṃ pana paccekabuddhaṃ disvā mama ucchuyaṭṭhito rasaṃ datvā ‘mūlaṃ vā pattiṃ vā dassāmī’ti tumhākampi me ucchuyaṭṭhito raso dinno, kiṃ nu kho tassa mūlaṃ gaṇhissatha, udāhu patti’’nti āha. ‘‘Kiṃ pana paccekabuddhena kata’’nti? ‘‘Mama ucchuyaṭṭhito rasaṃ pivitvā tumhākaṃ ucchuyaṭṭhito rasaṃ ādāya ākāsena gandhamādanaṃ gantvā pañcasatānaṃ paccekabuddhānaṃ adāsī’’ti. So tasmiṃ kathenteyeva nirantaraṃ pītiyā phuṭṭhasarīro hutvā ‘‘tena me paccekabuddhena diṭṭhadhammasseva adhigamo bhaveyyā’’ti patthanaṃ akāsi. Evaṃ kaniṭṭhena tisso sampattiyo patthitā, jeṭṭhena pana ekapadeneva arahattaṃ patthitanti idaṃ tesaṃ pubbakammaṃ.
તે યાવતાયુકં ઠત્વા તતો ચુતા દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા એકં બુદ્ધન્તરં ખેપયિંસુ. તેસં દેવલોકે ઠિતકાલેયેવ વિપસ્સી સમ્માસમ્બુદ્ધો લોકે ઉપ્પજ્જિ. તેપિ દેવલોકતો ચવિત્વા બન્ધુમતિયા એકસ્મિં કુલગેહે જેટ્ઠો જેટ્ઠોવ, કનિટ્ઠો કનિટ્ઠોવ હુત્વા પટિસન્ધિં ગણ્હિંસુ. તેસુ જેટ્ઠસ્સ સેનોતિ નામં અકંસુ, કનિટ્ઠસ્સ અપરાજિતોતિ . તેસુ વયપ્પત્તકાલે કુટુમ્બં સણ્ઠાપેત્વા વિહરન્તેસુ ‘‘બુદ્ધરતનં લોકે ઉપ્પન્નં, ધમ્મરતનં, સઙ્ઘરતનં, દાનાનિ દેથ, પુઞ્ઞાનિ કરોથ, અજ્જ અટ્ઠમી, અજ્જ ચાતુદ્દસી, અજ્જ પન્નરસી, ઉપોસથં કરોથ, ધમ્મં સુણાથા’’તિ ધમ્મઘોસકસ્સ બન્ધુમતીનગરે ઘોસનં સુત્વા મહાજનં પુરેભત્તં દાનં દત્વા પચ્છાભત્તં ધમ્મસ્સવનાય ગચ્છન્તં દિસ્વા સેનકુટુમ્બિકો ‘‘કહં ગચ્છથા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘સત્થુ સન્તિકં ધમ્મસ્સવનાયા’’તિ વુત્તે ‘‘અહમ્પિ ગમિસ્સામી’’તિ તેહિ સદ્ધિંયેવ ગન્ત્વા પરિસપરિયન્તે નિસીદિ.
Te yāvatāyukaṃ ṭhatvā tato cutā devaloke nibbattitvā ekaṃ buddhantaraṃ khepayiṃsu. Tesaṃ devaloke ṭhitakāleyeva vipassī sammāsambuddho loke uppajji. Tepi devalokato cavitvā bandhumatiyā ekasmiṃ kulagehe jeṭṭho jeṭṭhova, kaniṭṭho kaniṭṭhova hutvā paṭisandhiṃ gaṇhiṃsu. Tesu jeṭṭhassa senoti nāmaṃ akaṃsu, kaniṭṭhassa aparājitoti . Tesu vayappattakāle kuṭumbaṃ saṇṭhāpetvā viharantesu ‘‘buddharatanaṃ loke uppannaṃ, dhammaratanaṃ, saṅgharatanaṃ, dānāni detha, puññāni karotha, ajja aṭṭhamī, ajja cātuddasī, ajja pannarasī, uposathaṃ karotha, dhammaṃ suṇāthā’’ti dhammaghosakassa bandhumatīnagare ghosanaṃ sutvā mahājanaṃ purebhattaṃ dānaṃ datvā pacchābhattaṃ dhammassavanāya gacchantaṃ disvā senakuṭumbiko ‘‘kahaṃ gacchathā’’ti pucchitvā ‘‘satthu santikaṃ dhammassavanāyā’’ti vutte ‘‘ahampi gamissāmī’’ti tehi saddhiṃyeva gantvā parisapariyante nisīdi.
સત્થા તસ્સ અજ્ઝાસયં વિદિત્વા અનુપુબ્બિં કથં કથેસિ. સો સત્થુ ધમ્મં સુત્વા પબ્બજ્જાય ઉસ્સાહજાતો સત્થારં પબ્બજ્જં યાચિ. અથ નં સત્થા ‘‘અત્થિ પન તે અપલોકેતબ્બા ઞાતકા’’તિ પુચ્છિ. અત્થિ, ભન્તેતિ. તેન હિ અપલોકેત્વા એહીતિ. સો કનિટ્ઠસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘યં ઇમસ્મિં કુલે સાપતેય્યં, તં સબ્બં તવ હોતૂ’’તિ આહ. તુમ્હે પન, સામીતિ. અહં સત્થુ સન્તિકે પબ્બજિસ્સામીતિ. સામિ કિં વદેથ, અહં માતરિ મતાય માતરં વિય, પિતરિ મતે પિતરં વિય તુમ્હે અલત્થં, ઇદં કુલં મહાભોગં, ગેહે ઠિતેનેવ સક્કા પુઞ્ઞાનિ કાતું, મા એવં કરિત્થાતિ. મયા સત્થુ સન્તિકે ધમ્મો સુતો, ન સક્કા તં અગારમજ્ઝે ઠિતેન પૂરેતું, પબ્બજિસ્સામેવાહં, ત્વં નિવત્તાહીતિ. એવં સો કનિટ્ઠં નિવત્તાપેત્વા સત્થુ સન્તિકે પબ્બજિત્વા લદ્ધૂપસમ્પદો ન ચિરસ્સેવ અરહત્તં પાપુણિ. કનિટ્ઠોપિ ‘‘ભાતુ પબ્બજિતસક્કારં કરિસ્સામી’’તિ સત્તાહં બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ દાનં દત્વા ભાતરં વન્દિત્વા આહ – ‘‘ભન્તે, તુમ્હેહિ અત્તનો ભવનિસ્સરણં કતં, અહં પન પઞ્ચહિ કામગુણેહિ બદ્ધો નિક્ખમિત્વા પબ્બજિતું ન સક્કોમિ, મય્હં ગેહે ઠિતસ્સેવ અનુચ્છવિકં મહન્તં પુઞ્ઞકમ્મં આચિક્ખથા’’તિ. અથ નં થેરો ‘‘સાધુ સાધુ, પણ્ડિત, સત્થુ ગન્ધકુટિં કરોહી’’તિ આહ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા નાનાદારૂનિ આહરાપેત્વા થમ્ભાદીનં અત્થાય તચ્છાપેત્વા એકં સુવણ્ણખચિતં, એકં રજતખચિતં, એકં મણિખચિતન્તિ સબ્બાનિ સત્તરતનખચિતાનિ કારેત્વા તેહિ ગન્ધકુટિં કારેત્વા સત્તરતનખચિતાહેવ છદનિટ્ઠકાહિ છાદાપેસિ. ગન્ધકુટિયા કરણકાલેયેવ પન તં અત્તના સમાનનામકો અપરાજિતોયેવ નામ ભાગિનેય્યો ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘અહમ્પિ કરિસ્સામિ, મય્હમ્પિ પત્તિં દેથ માતુલા’’તિ આહ. ન દેમિ, તાત, અઞ્ઞેહિ અસાધારણં કરિસ્સામીતિ. સો બહુમ્પિ યાચિત્વા પત્તિં અલભમાનો ‘‘ગન્ધકુટિયા પુરતો કુઞ્જરસાલં લદ્ધું વટ્ટતી’’તિ સત્તરતનમયં કુઞ્જરસાલં કારેસિ. સો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે મેણ્ડકસેટ્ઠિ હુત્વા નિબ્બત્તિ.
Satthā tassa ajjhāsayaṃ viditvā anupubbiṃ kathaṃ kathesi. So satthu dhammaṃ sutvā pabbajjāya ussāhajāto satthāraṃ pabbajjaṃ yāci. Atha naṃ satthā ‘‘atthi pana te apaloketabbā ñātakā’’ti pucchi. Atthi, bhanteti. Tena hi apaloketvā ehīti. So kaniṭṭhassa santikaṃ gantvā ‘‘yaṃ imasmiṃ kule sāpateyyaṃ, taṃ sabbaṃ tava hotū’’ti āha. Tumhe pana, sāmīti. Ahaṃ satthu santike pabbajissāmīti. Sāmi kiṃ vadetha, ahaṃ mātari matāya mātaraṃ viya, pitari mate pitaraṃ viya tumhe alatthaṃ, idaṃ kulaṃ mahābhogaṃ, gehe ṭhiteneva sakkā puññāni kātuṃ, mā evaṃ karitthāti. Mayā satthu santike dhammo suto, na sakkā taṃ agāramajjhe ṭhitena pūretuṃ, pabbajissāmevāhaṃ, tvaṃ nivattāhīti. Evaṃ so kaniṭṭhaṃ nivattāpetvā satthu santike pabbajitvā laddhūpasampado na cirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Kaniṭṭhopi ‘‘bhātu pabbajitasakkāraṃ karissāmī’’ti sattāhaṃ buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa dānaṃ datvā bhātaraṃ vanditvā āha – ‘‘bhante, tumhehi attano bhavanissaraṇaṃ kataṃ, ahaṃ pana pañcahi kāmaguṇehi baddho nikkhamitvā pabbajituṃ na sakkomi, mayhaṃ gehe ṭhitasseva anucchavikaṃ mahantaṃ puññakammaṃ ācikkhathā’’ti. Atha naṃ thero ‘‘sādhu sādhu, paṇḍita, satthu gandhakuṭiṃ karohī’’ti āha. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā nānādārūni āharāpetvā thambhādīnaṃ atthāya tacchāpetvā ekaṃ suvaṇṇakhacitaṃ, ekaṃ rajatakhacitaṃ, ekaṃ maṇikhacitanti sabbāni sattaratanakhacitāni kāretvā tehi gandhakuṭiṃ kāretvā sattaratanakhacitāheva chadaniṭṭhakāhi chādāpesi. Gandhakuṭiyā karaṇakāleyeva pana taṃ attanā samānanāmako aparājitoyeva nāma bhāgineyyo upasaṅkamitvā ‘‘ahampi karissāmi, mayhampi pattiṃ detha mātulā’’ti āha. Na demi, tāta, aññehi asādhāraṇaṃ karissāmīti. So bahumpi yācitvā pattiṃ alabhamāno ‘‘gandhakuṭiyā purato kuñjarasālaṃ laddhuṃ vaṭṭatī’’ti sattaratanamayaṃ kuñjarasālaṃ kāresi. So imasmiṃ buddhuppāde meṇḍakaseṭṭhi hutvā nibbatti.
ગન્ધકુટિયં પન સત્તરતનમયાનિ તીણિ મહાવાતપાનાનિ અહેસું. તેસં અભિમુખે હેટ્ઠા સુધાપરિકમ્મકતા તિસ્સો પોક્ખરણિયો કારેત્વા ચતુજ્જાતિકગન્ધોદકસ્સ પૂરેત્વા અપરાજિતો, ગહપતિ, પઞ્ચવણ્ણાનિ કુસુમાનિ રોપાપેસિ તથાગતસ્સ અન્તો નિસિન્નકાલે વાતવેગેન સમુટ્ઠિતાહિ રેણુવટ્ટીહિ સરીરસ્સ ઓકિરણત્થં. ગન્ધકુટિથૂપિકાય કપલ્લં રત્તસુવણ્ણમયં અહોસિ, પવાળમયા સિખરા, હેટ્ઠા મણિમયા છદનિટ્ઠકા. ઇતિ સા નચ્ચન્તો વિય મોરો સોભમાના અટ્ઠાસિ. સત્તસુ પન રતનેસુ કોટ્ટેતબ્બયુત્તકં કોટ્ટેત્વા ઇતરં સકલમેવ ગહેત્વા જણ્ણુમત્તેન ઓધિના ગન્ધકુટિં પરિક્ખિપિત્વા પરિવેણં પૂરેસિ.
Gandhakuṭiyaṃ pana sattaratanamayāni tīṇi mahāvātapānāni ahesuṃ. Tesaṃ abhimukhe heṭṭhā sudhāparikammakatā tisso pokkharaṇiyo kāretvā catujjātikagandhodakassa pūretvā aparājito, gahapati, pañcavaṇṇāni kusumāni ropāpesi tathāgatassa anto nisinnakāle vātavegena samuṭṭhitāhi reṇuvaṭṭīhi sarīrassa okiraṇatthaṃ. Gandhakuṭithūpikāya kapallaṃ rattasuvaṇṇamayaṃ ahosi, pavāḷamayā sikharā, heṭṭhā maṇimayā chadaniṭṭhakā. Iti sā naccanto viya moro sobhamānā aṭṭhāsi. Sattasu pana ratanesu koṭṭetabbayuttakaṃ koṭṭetvā itaraṃ sakalameva gahetvā jaṇṇumattena odhinā gandhakuṭiṃ parikkhipitvā pariveṇaṃ pūresi.
એવં ગન્ધકુટિં નિટ્ઠાપેત્વા અપરાજિતો, ગહપતિ, ભાતિકત્થેરં ઉપસઙ્કમિત્વા આહ – ‘‘ભન્તે, નિટ્ઠિતા ગન્ધકુટિ, પરિભોગમસ્સા પચ્ચાસીસામિ, પરિભોગેન કિર મહન્તં પુઞ્ઞં હોતી’’તિ . સો સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા, ‘‘ભન્તે, ઇમિના કિર વો કુટુમ્બિકેન ગન્ધકુટિ કારિતા, ઇદાનિ પન પરિભોગં પચ્ચાસીસતી’’તિ આહ. સત્થા ઉટ્ઠાયાસના ગન્ધકુટિઅભિમુખં ગન્ત્વા ગન્ધકુટિં પરિક્ખિપિત્વા પરિક્ખિત્તરતનરાસિં ઓલોકેન્તો દ્વારકોટ્ઠકે અટ્ઠાસિ. અથ નં કુટુમ્બિકો ‘‘પવિસથ, ભન્તે’’તિ આહ. સત્થા તત્થેવ ઠત્વા તતિયવારે તસ્સ ભાતિકત્થેરં ઓલોકેસિ. સો ઓલોકિતાકારેનેવ ઞત્વા કનિટ્ઠભાતરં આહ – ‘‘એહિ, તાત, ‘મમેવ રક્ખા ભવિસ્સતિ, તુમ્હે યથાસુખં વસથા’તિ સત્થારં વદેહી’’તિ. સો તસ્સ વચનં સુત્વા સત્થારં પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા, ‘‘ભન્તે, યથા મનુસ્સા રુક્ખમૂલે પવિસિત્વા અનપેક્ખા પક્કમન્તિ, યથા વા નદિં તરિત્વા ઉળુમ્પં અનપેક્ખા પરિચ્ચજન્તિ, એવં અનપેક્ખા હુત્વા તુમ્હે વસથા’’તિ આહ. કિમત્થં પન સત્થા અટ્ઠાસિ? એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘બુદ્ધાનં સન્તિકં પુરેભત્તમ્પિ પચ્છાભત્તમ્પિ બહૂ આગચ્છન્તિ, તેસુ રતનાનિ આદાય પક્કમન્તેસુ ન સક્કા અમ્હેહિ વારેતું, પરિવેણમ્હિ એત્તકે રતને વોકિણ્ણે અત્તનો ઉપટ્ઠાકે હરન્તેપિ ન વારેતીતિ કુટુમ્બિકો મયિ આઘાતં કત્વા અપાયૂપગો ભવેય્યા’’તિ ઇમિના કારણેન અટ્ઠાસિ. તેન પન , ‘‘ભન્તે, મમેવ રક્ખા ભવિસ્સતિ, તુમ્હે વસથા’’તિ વુત્તે પાવિસિ.
Evaṃ gandhakuṭiṃ niṭṭhāpetvā aparājito, gahapati, bhātikattheraṃ upasaṅkamitvā āha – ‘‘bhante, niṭṭhitā gandhakuṭi, paribhogamassā paccāsīsāmi, paribhogena kira mahantaṃ puññaṃ hotī’’ti . So satthāraṃ upasaṅkamitvā, ‘‘bhante, iminā kira vo kuṭumbikena gandhakuṭi kāritā, idāni pana paribhogaṃ paccāsīsatī’’ti āha. Satthā uṭṭhāyāsanā gandhakuṭiabhimukhaṃ gantvā gandhakuṭiṃ parikkhipitvā parikkhittaratanarāsiṃ olokento dvārakoṭṭhake aṭṭhāsi. Atha naṃ kuṭumbiko ‘‘pavisatha, bhante’’ti āha. Satthā tattheva ṭhatvā tatiyavāre tassa bhātikattheraṃ olokesi. So olokitākāreneva ñatvā kaniṭṭhabhātaraṃ āha – ‘‘ehi, tāta, ‘mameva rakkhā bhavissati, tumhe yathāsukhaṃ vasathā’ti satthāraṃ vadehī’’ti. So tassa vacanaṃ sutvā satthāraṃ pañcapatiṭṭhitena vanditvā, ‘‘bhante, yathā manussā rukkhamūle pavisitvā anapekkhā pakkamanti, yathā vā nadiṃ taritvā uḷumpaṃ anapekkhā pariccajanti, evaṃ anapekkhā hutvā tumhe vasathā’’ti āha. Kimatthaṃ pana satthā aṭṭhāsi? Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘buddhānaṃ santikaṃ purebhattampi pacchābhattampi bahū āgacchanti, tesu ratanāni ādāya pakkamantesu na sakkā amhehi vāretuṃ, pariveṇamhi ettake ratane vokiṇṇe attano upaṭṭhāke harantepi na vāretīti kuṭumbiko mayi āghātaṃ katvā apāyūpago bhaveyyā’’ti iminā kāraṇena aṭṭhāsi. Tena pana , ‘‘bhante, mameva rakkhā bhavissati, tumhe vasathā’’ti vutte pāvisi.
કુટુમ્બિકો સમન્તા રક્ખં ઠપેત્વા મનુસ્સે આહ – ‘‘તાતા, ઉચ્છઙ્ગેન વા પચ્છિપસિબ્બકેહિ વા આદાય ગચ્છન્તે વારેય્યાથ, હત્થેન ગહેત્વા ગચ્છન્તે પન મા વારયિત્થા’’તિ. અન્તોનગરેપિ આરોચાપેસિ ‘‘મયા ગન્ધકુટિપરિવેણે સત્ત રતનાનિ ઓકિણ્ણાનિ, સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા ગચ્છન્તા દુગ્ગતમનુસ્સા ઉભો હત્થે પૂરેત્વા ગણ્હન્તુ, સુખિતાપિ એકેન ગણ્હન્તૂ’’તિ. એવં કિરસ્સ અહોસિ ‘‘સદ્ધા તાવ ધમ્મં સોતુકામા ગમિસ્સન્તિયેવ, અસ્સદ્ધાપિ પન ધનલોભેન ગન્ત્વા ધમ્મં સુત્વા દુક્ખતો મુચ્ચિસ્સન્તી’’તિ. તસ્મા જનસઙ્ગહત્થાય એવં આરોચાપેસિ. મહાજનો તેન વુત્તનિયામેનેવ રતનાનિ ગણ્હિ. સકિં ઓકિણ્ણરતનેસુ ખીણેસુ યાવતતિયં જણ્ણુમત્તેન ઓધિના ઓકિરાપેસિયેવ. સત્થુ પન પાદમૂલે તિપુસમત્તં અનગ્ઘં મણિરતનં ઠપેસિ. એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘સત્થુ સરીરતો સુવણ્ણવણ્ણાય પભાય સદ્ધિં મણિપભં ઓલોકેન્તાનં તિત્તિ નામ ન ભવિસ્સતી’’તિ. તસ્મા એવમકાસિ. મહાજનોપિ અતિત્તોવ ઓલોકેસિ.
Kuṭumbiko samantā rakkhaṃ ṭhapetvā manusse āha – ‘‘tātā, ucchaṅgena vā pacchipasibbakehi vā ādāya gacchante vāreyyātha, hatthena gahetvā gacchante pana mā vārayitthā’’ti. Antonagarepi ārocāpesi ‘‘mayā gandhakuṭipariveṇe satta ratanāni okiṇṇāni, satthu santike dhammaṃ sutvā gacchantā duggatamanussā ubho hatthe pūretvā gaṇhantu, sukhitāpi ekena gaṇhantū’’ti. Evaṃ kirassa ahosi ‘‘saddhā tāva dhammaṃ sotukāmā gamissantiyeva, assaddhāpi pana dhanalobhena gantvā dhammaṃ sutvā dukkhato muccissantī’’ti. Tasmā janasaṅgahatthāya evaṃ ārocāpesi. Mahājano tena vuttaniyāmeneva ratanāni gaṇhi. Sakiṃ okiṇṇaratanesu khīṇesu yāvatatiyaṃ jaṇṇumattena odhinā okirāpesiyeva. Satthu pana pādamūle tipusamattaṃ anagghaṃ maṇiratanaṃ ṭhapesi. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘satthu sarīrato suvaṇṇavaṇṇāya pabhāya saddhiṃ maṇipabhaṃ olokentānaṃ titti nāma na bhavissatī’’ti. Tasmā evamakāsi. Mahājanopi atittova olokesi.
અથેકદિવસં એકો મિચ્છાદિટ્ઠિકબ્રાહ્મણો ‘‘સત્થુ કિર પાદમૂલે મહગ્ઘં મણિરતનં નિક્ખિત્તં, હરિસ્સામિ ન’’ન્તિ વિહારં ગન્ત્વા સત્થારં વન્દિતું આગતસ્સ મહાજનસ્સ અન્તરેન પાવિસિ. કુટુમ્બિકો તસ્સ પવિસનાકારેનેવ ‘‘મણિં ગણ્હિતુકામો’’તિ સલ્લક્ખેત્વા ‘‘અહો વત ન ગણ્હેય્યા’’તિ ચિન્તેસિ. સોપિ સત્થારં વન્દન્તો વિય પાદમૂલે હત્થં ઉપનામેત્વા મણિં ગહેત્વા ઓવટ્ટિકાય કત્વા પક્કામિ. કુટુમ્બિકો તસ્મિં ચિત્તં પસાદેતું નાસક્ખિ. સો ધમ્મકથાવસાને સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા આહ – ‘‘ભન્તે, મયા તિક્ખત્તું ગન્ધકુટિં પરિક્ખિપિત્વા જણ્ણુમત્તેન ઓધિના સત્ત રતનાનિ ઓકિણ્ણાનિ, તાનિ મે ગણ્હન્તેસુ આઘાતો નામ નાહોસિ, ચિત્તં ભિય્યો ભિય્યો પસીદિયેવ. અજ્જ પન ‘અહો વતાયં બ્રાહ્મણો મણિં ન ગણ્હેય્યા’તિ ચિન્તેત્વા તસ્મિં મણિં આદાય ગતે ચિત્તં પસાદેતું નાસક્ખિ’’ન્તિ. સત્થા તસ્સ વચનં સુત્વા ‘‘નનુ, ઉપાસક, અત્તનો સન્તકં પરેહિ અનાહરણીયં કાતું સક્કોસી’’તિ નયં અદાસિ. સો સત્થારા દિન્નનયે ઠત્વા સત્થારં વન્દિત્વા ‘‘અજ્જ આદિં કત્વા મમ સન્તકં દસિકસુત્તમત્તમ્પિ મં અભિભવિત્વા અનેકસતાપિ રાજાનો વા ચોરા વા ગણ્હિતું સમત્થા નામ મા હોન્તુ, અગ્ગિનાપિ મમ સન્તકં મા ડય્હતુ, ઉદકેનપિ મા વુય્હતૂ’’તિ પત્થનં અકાસિ . સત્થાપિસ્સ ‘‘એવં હોતૂ’’તિ અનુમોદનં અકાસિ. સો ગન્ધકુટિમહં કરોન્તો અટ્ઠસટ્ઠિયા ભિક્ખુસતસહસ્સાનં અન્તોવિહારેયેવ નવ માસે મહાદાનં દત્વા દાનપરિયોસાને સબ્બેસં તિચીવરં અદાસિ. સઙ્ઘનવકસ્સ ચીવરસાટકા સહસ્સગ્ઘનકા અહેસું.
Athekadivasaṃ eko micchādiṭṭhikabrāhmaṇo ‘‘satthu kira pādamūle mahagghaṃ maṇiratanaṃ nikkhittaṃ, harissāmi na’’nti vihāraṃ gantvā satthāraṃ vandituṃ āgatassa mahājanassa antarena pāvisi. Kuṭumbiko tassa pavisanākāreneva ‘‘maṇiṃ gaṇhitukāmo’’ti sallakkhetvā ‘‘aho vata na gaṇheyyā’’ti cintesi. Sopi satthāraṃ vandanto viya pādamūle hatthaṃ upanāmetvā maṇiṃ gahetvā ovaṭṭikāya katvā pakkāmi. Kuṭumbiko tasmiṃ cittaṃ pasādetuṃ nāsakkhi. So dhammakathāvasāne satthāraṃ upasaṅkamitvā āha – ‘‘bhante, mayā tikkhattuṃ gandhakuṭiṃ parikkhipitvā jaṇṇumattena odhinā satta ratanāni okiṇṇāni, tāni me gaṇhantesu āghāto nāma nāhosi, cittaṃ bhiyyo bhiyyo pasīdiyeva. Ajja pana ‘aho vatāyaṃ brāhmaṇo maṇiṃ na gaṇheyyā’ti cintetvā tasmiṃ maṇiṃ ādāya gate cittaṃ pasādetuṃ nāsakkhi’’nti. Satthā tassa vacanaṃ sutvā ‘‘nanu, upāsaka, attano santakaṃ parehi anāharaṇīyaṃ kātuṃ sakkosī’’ti nayaṃ adāsi. So satthārā dinnanaye ṭhatvā satthāraṃ vanditvā ‘‘ajja ādiṃ katvā mama santakaṃ dasikasuttamattampi maṃ abhibhavitvā anekasatāpi rājāno vā corā vā gaṇhituṃ samatthā nāma mā hontu, aggināpi mama santakaṃ mā ḍayhatu, udakenapi mā vuyhatū’’ti patthanaṃ akāsi . Satthāpissa ‘‘evaṃ hotū’’ti anumodanaṃ akāsi. So gandhakuṭimahaṃ karonto aṭṭhasaṭṭhiyā bhikkhusatasahassānaṃ antovihāreyeva nava māse mahādānaṃ datvā dānapariyosāne sabbesaṃ ticīvaraṃ adāsi. Saṅghanavakassa cīvarasāṭakā sahassagghanakā ahesuṃ.
સો એવં યાવતાયુકં પુઞ્ઞાનિ કરિત્વા તતો ચુતો દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા એત્તકં કાલં દેવમનુસ્સેસુ સંસરિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે રાજગહે એકસ્મિં સેટ્ઠિકુલે પટિસન્ધિં ગહેત્વા અડ્ઢમાસાધિકે નવ માસે માતુકુચ્છિયં વસિ. જાતદિવસે પનસ્સ સકલનગરે સબ્બાવુધાનિ પજ્જલિંસુ, સબ્બેસં કાયરૂળ્હાનિ આભરણાનિપિ પજ્જલિતાનિ વિય ઓભાસં મુઞ્ચિંસુ, નગરં એકપજ્જોતં અહોસિ. સેટ્ઠિપિ પાતોવ રાજૂપટ્ઠાનં અગમાસિ. અથ નં રાજા પુચ્છિ – ‘‘અજ્જ સબ્બાવુધાનિ પજ્જલિંસુ, નગરં એકપજ્જોતં જાતં, જાનાસિ નુ ખો એત્થ કારણ’’ન્તિ? ‘‘જાનામિ, દેવા’’તિ. ‘‘કિં, સેટ્ઠી’’તિ? ‘‘મમ ગેહે તુમ્હાકં દાસો જાતો, તસ્સ પુઞ્ઞતેજેનેવં અહોસી’’તિ. ‘‘કિં નુ ખો ચોરો ભવિસ્સતી’’તિ? ‘‘નત્થેતં, દેવ, પુઞ્ઞવા સત્તો કતાભિનીહારો’’તિ. ‘‘તેન હિ નં સમ્મા પોસેતું વટ્ટતિ, ઇદમસ્સ ખીરમૂલં હોતૂ’’તિ દેવસિકં સહસ્સં પટ્ઠપેસિ. અથસ્સ નામગહણદિવસે સકલનગરસ્સ એકપજ્જોતભૂતત્તા જોતિકોત્વેવ નામં કરિંસુ.
So evaṃ yāvatāyukaṃ puññāni karitvā tato cuto devaloke nibbattitvā ettakaṃ kālaṃ devamanussesu saṃsaritvā imasmiṃ buddhuppāde rājagahe ekasmiṃ seṭṭhikule paṭisandhiṃ gahetvā aḍḍhamāsādhike nava māse mātukucchiyaṃ vasi. Jātadivase panassa sakalanagare sabbāvudhāni pajjaliṃsu, sabbesaṃ kāyarūḷhāni ābharaṇānipi pajjalitāni viya obhāsaṃ muñciṃsu, nagaraṃ ekapajjotaṃ ahosi. Seṭṭhipi pātova rājūpaṭṭhānaṃ agamāsi. Atha naṃ rājā pucchi – ‘‘ajja sabbāvudhāni pajjaliṃsu, nagaraṃ ekapajjotaṃ jātaṃ, jānāsi nu kho ettha kāraṇa’’nti? ‘‘Jānāmi, devā’’ti. ‘‘Kiṃ, seṭṭhī’’ti? ‘‘Mama gehe tumhākaṃ dāso jāto, tassa puññatejenevaṃ ahosī’’ti. ‘‘Kiṃ nu kho coro bhavissatī’’ti? ‘‘Natthetaṃ, deva, puññavā satto katābhinīhāro’’ti. ‘‘Tena hi naṃ sammā posetuṃ vaṭṭati, idamassa khīramūlaṃ hotū’’ti devasikaṃ sahassaṃ paṭṭhapesi. Athassa nāmagahaṇadivase sakalanagarassa ekapajjotabhūtattā jotikotveva nāmaṃ kariṃsu.
અથસ્સ વયપ્પત્તકાલે ગેહકરણત્થાય ભૂમિતલે સોધિયમાને સક્કસ્સ ભવનં ઉણ્હાકારં દસ્સેસિ. સક્કો ‘‘કિં નુ ખો ઇદ’’ન્તિ ઉપધારયમાનો ‘‘જોતિકસ્સ ગેહટ્ઠાનં ગણ્હન્તી’’તિ ઞત્વા ‘‘નાયં એતેહિ કતગેહે વસિસ્સતિ, મયાપેત્થ ગન્તું વટ્ટતી’’તિ વડ્ઢકીવેસેન તત્થ ગન્ત્વા ‘‘કિં કરોથા’’તિ આહ. ‘‘જોતિકસ્સ ગેહટ્ઠાનં ગણ્હામા’’તિ. ‘‘અપેથ, નાયં તુમ્હેહિ કતગેહે વસિસ્સતી’’તિ વત્વા સોળસકરીસમત્તં ભૂમિપદેસં ઓલોકેસિ, સો તાવદેવ કસિણમણ્ડલં વિય સમો અહોસિ. પુન ‘‘ઇમસ્મિં ઠાને પથવિં ભિન્દિત્વા સત્તરતનમયો સત્તભૂમિકપાસાદો ઉટ્ઠહતૂ’’તિ ચિન્તેત્વા ઓલોકેસિ, તાવદેવ તથારૂપો પાસાદો ઉટ્ઠહિ. પુન ‘‘ઇમં પરિક્ખિપિત્વા સત્તરતનમયા સત્ત પાકારા ઉટ્ઠહન્તૂ’’તિ ચિન્તેત્વા ઓલોકેસિ, તથારૂપા પાકારા ઉટ્ઠહિંસુ. અથ ‘‘નેસં પરિયન્તે કપ્પરુક્ખા ઉટ્ઠહન્તૂ’’તિ ચિન્તેત્વા ઓલોકેસિ, તથારૂપા કપ્પરુક્ખા ઉટ્ઠહિંસુ. ‘‘પાસાદસ્સ ચતૂસુ કણ્ણેસુ ચતસ્સો નિધિકુમ્ભિયો ઉટ્ઠહન્તૂ’’તિ ચિન્તેત્વા ઓલોકેસિ, સબ્બં તથેવ અહોસિ. નિધિકુમ્ભીસુ પન એકા યોજનિકા અહોસિ, એકા તિગાવુતિકા, એકા અડ્ઢયોજનિકા, એકા ગાવુતપ્પમાણા. બોધિસત્તસ્સ નિબ્બત્તનિધિકુમ્ભીનં પન એકમુખપ્પમાણં અહોસિ, હેટ્ઠા પથવીપરિયન્તાવ અહેસું. જોતિકસ્સ નિબ્બત્તનિધિકુમ્ભીનં મુખપરિમાણં ન કથિતં, સબ્બા મુખછિન્નતાલફલં વિય પરિપુણ્ણાવ ઉટ્ઠહિંસુ. પાસાદસ્સ ચતૂસુ કણ્ણેસુ તરુણતાલક્ખન્ધપ્પમાણા ચતસ્સો સુવણ્ણમયા ઉચ્છુયટ્ઠિયો નિબ્બત્તિંસુ. તાસં મણિમયાનિ પત્તાનિ, સોવણ્ણમયાનિ ખન્ધાનિ અહેસું. પુબ્બકમ્મસ્સ દસ્સનત્થં કિરેતાનિ, નિબ્બત્તિંસુ.
Athassa vayappattakāle gehakaraṇatthāya bhūmitale sodhiyamāne sakkassa bhavanaṃ uṇhākāraṃ dassesi. Sakko ‘‘kiṃ nu kho ida’’nti upadhārayamāno ‘‘jotikassa gehaṭṭhānaṃ gaṇhantī’’ti ñatvā ‘‘nāyaṃ etehi katagehe vasissati, mayāpettha gantuṃ vaṭṭatī’’ti vaḍḍhakīvesena tattha gantvā ‘‘kiṃ karothā’’ti āha. ‘‘Jotikassa gehaṭṭhānaṃ gaṇhāmā’’ti. ‘‘Apetha, nāyaṃ tumhehi katagehe vasissatī’’ti vatvā soḷasakarīsamattaṃ bhūmipadesaṃ olokesi, so tāvadeva kasiṇamaṇḍalaṃ viya samo ahosi. Puna ‘‘imasmiṃ ṭhāne pathaviṃ bhinditvā sattaratanamayo sattabhūmikapāsādo uṭṭhahatū’’ti cintetvā olokesi, tāvadeva tathārūpo pāsādo uṭṭhahi. Puna ‘‘imaṃ parikkhipitvā sattaratanamayā satta pākārā uṭṭhahantū’’ti cintetvā olokesi, tathārūpā pākārā uṭṭhahiṃsu. Atha ‘‘nesaṃ pariyante kapparukkhā uṭṭhahantū’’ti cintetvā olokesi, tathārūpā kapparukkhā uṭṭhahiṃsu. ‘‘Pāsādassa catūsu kaṇṇesu catasso nidhikumbhiyo uṭṭhahantū’’ti cintetvā olokesi, sabbaṃ tatheva ahosi. Nidhikumbhīsu pana ekā yojanikā ahosi, ekā tigāvutikā, ekā aḍḍhayojanikā, ekā gāvutappamāṇā. Bodhisattassa nibbattanidhikumbhīnaṃ pana ekamukhappamāṇaṃ ahosi, heṭṭhā pathavīpariyantāva ahesuṃ. Jotikassa nibbattanidhikumbhīnaṃ mukhaparimāṇaṃ na kathitaṃ, sabbā mukhachinnatālaphalaṃ viya paripuṇṇāva uṭṭhahiṃsu. Pāsādassa catūsu kaṇṇesu taruṇatālakkhandhappamāṇā catasso suvaṇṇamayā ucchuyaṭṭhiyo nibbattiṃsu. Tāsaṃ maṇimayāni pattāni, sovaṇṇamayāni khandhāni ahesuṃ. Pubbakammassa dassanatthaṃ kiretāni, nibbattiṃsu.
સત્તસુ દ્વારકોટ્ઠકેસુ સત્ત યક્ખા આરક્ખં ગણ્હિંસુ. પઠમે દ્વારકોટ્ઠકે યમકોળી નામ યક્ખો અત્તનો પરિવારેન યક્ખસહસ્સેન સદ્ધિં આરક્ખં ગણ્હિ, દુતિયે ઉપ્પલો નામ અત્તનો પરિવારયક્ખાનં દ્વીહિ સહસ્સેહિ સદ્ધિં, તતિયે વજિરો નામ તીહિ સહસ્સેહિ સદ્ધિં, ચતુત્થે વજિરબાહુ નામ ચતૂહિ સહસ્સેહિ સદ્ધિં, પઞ્ચમે કસકન્દો નામ પઞ્ચહિ સહસ્સેહિ સદ્ધિં, છટ્ઠે કટત્થો નામ છહિ સહસ્સેહિ સદ્ધિં, સત્તમે દિસામુખો નામ સત્તહિ સહસ્સેહિ સદ્ધિં આરક્ખં ગણ્હિ. એવં પાસાદસ્સ અન્તો ચ બહિ ચ ગાળ્હરક્ખા અહોસિ. ‘‘જોતિકસ્સ કિર સત્તરતનમયો સત્તભૂમિકપાસાદો ઉટ્ઠિતો, સત્ત પાકારા સત્તદ્વારકોટ્ઠકા ચતસ્સો નિધિકુમ્ભિયો ઉટ્ઠિતા’’તિ સુત્વા બિમ્બિસારો રાજા સેટ્ઠિચ્છત્તં પહિણિ. સો જોતિકસેટ્ઠિ નામ અહોસિ.
Sattasu dvārakoṭṭhakesu satta yakkhā ārakkhaṃ gaṇhiṃsu. Paṭhame dvārakoṭṭhake yamakoḷī nāma yakkho attano parivārena yakkhasahassena saddhiṃ ārakkhaṃ gaṇhi, dutiye uppalo nāma attano parivārayakkhānaṃ dvīhi sahassehi saddhiṃ, tatiye vajiro nāma tīhi sahassehi saddhiṃ, catutthe vajirabāhu nāma catūhi sahassehi saddhiṃ, pañcame kasakando nāma pañcahi sahassehi saddhiṃ, chaṭṭhe kaṭattho nāma chahi sahassehi saddhiṃ, sattame disāmukho nāma sattahi sahassehi saddhiṃ ārakkhaṃ gaṇhi. Evaṃ pāsādassa anto ca bahi ca gāḷharakkhā ahosi. ‘‘Jotikassa kira sattaratanamayo sattabhūmikapāsādo uṭṭhito, satta pākārā sattadvārakoṭṭhakā catasso nidhikumbhiyo uṭṭhitā’’ti sutvā bimbisāro rājā seṭṭhicchattaṃ pahiṇi. So jotikaseṭṭhi nāma ahosi.
તેન પન સદ્ધિં કતપુઞ્ઞકમ્મા ઇત્થી ઉત્તરકુરૂસુ નિબ્બત્તિ. અથ નં દેવતા તતો આનેત્વા સિરિગબ્ભે નિસીદાપેસું. સા આગચ્છમાના એકં તણ્ડુલનાળિં તયો ચ જોતિપાસાણે ગણ્હિ. તેસં યાવજીવં તાયેવ તણ્ડુલનાળિયા ભત્તં અહોસિ. સચે કિર તે સકટસતમ્પિ તણ્ડુલાનં પૂરેતુકામા હોન્તિ, સા તણ્ડુલનાળિ નાળિયેવ હુત્વા તિટ્ઠતિ. ભત્તપચનકાલે તણ્ડુલે ઉક્ખલિયં પક્ખિપિત્વા તેસં પાસાણાનં ઉપરિ ઠપેતિ, પાસાણા તાવદેવ પજ્જલિત્વા ભત્તે પક્કમત્તે નિબ્બાયન્તિ. તેનેવ સઞ્ઞાણેન ભત્તસ્સ પક્કભાવં જાનન્તિ. સૂપેય્યાદિપચનકાલેપિ એસેવ નયો. એવં તેસં જોતિપાસાણેહિ આહારો પચ્ચતિ. મણિઆલોકેન ચ વસન્તિ, અગ્ગિસ્સ વા દીપસ્સ વા ઓભાસં નેવ જાનિંસુ. ‘‘જોતિકસ્સ કિર એવરૂપા સમ્પત્તી’’તિ સકલજમ્બુદીપે પાકટો અહોસિ. મહાજનો યાનાદીનિ યોજેત્વા દસ્સનત્થાય આગચ્છતિ. જોતિકસેટ્ઠિ આગતાગતાનં ઉત્તરકુરુતણ્ડુલાનં ભત્તં પચાપેત્વા દાપેસિ. ‘‘કપ્પરુક્ખેહિ વત્થાનિ ગણ્હન્તુ, આભરણાનિ ગણ્હન્તૂ’’તિ આણાપેસિ. ‘‘ગાવુતિકનિધિકુમ્ભિયા મુખં વિવરાપેત્વા યાપનમત્તં ધનં ગણ્હન્તૂ’’તિ આણાપેસિ. સકલજમ્બુદીપવાસિકેસુ ધનં ગહેત્વા ગચ્છન્તેસુ નિધિકુમ્ભિયા અઙ્ગુલિમત્તમ્પિ ઊનં નાહોસિ. ગન્ધકુટિપરિવેણે વાલુકં કત્વા ઓકિણ્ણરતનાનં કિરસ્સ એસો નિસ્સન્દો.
Tena pana saddhiṃ katapuññakammā itthī uttarakurūsu nibbatti. Atha naṃ devatā tato ānetvā sirigabbhe nisīdāpesuṃ. Sā āgacchamānā ekaṃ taṇḍulanāḷiṃ tayo ca jotipāsāṇe gaṇhi. Tesaṃ yāvajīvaṃ tāyeva taṇḍulanāḷiyā bhattaṃ ahosi. Sace kira te sakaṭasatampi taṇḍulānaṃ pūretukāmā honti, sā taṇḍulanāḷi nāḷiyeva hutvā tiṭṭhati. Bhattapacanakāle taṇḍule ukkhaliyaṃ pakkhipitvā tesaṃ pāsāṇānaṃ upari ṭhapeti, pāsāṇā tāvadeva pajjalitvā bhatte pakkamatte nibbāyanti. Teneva saññāṇena bhattassa pakkabhāvaṃ jānanti. Sūpeyyādipacanakālepi eseva nayo. Evaṃ tesaṃ jotipāsāṇehi āhāro paccati. Maṇiālokena ca vasanti, aggissa vā dīpassa vā obhāsaṃ neva jāniṃsu. ‘‘Jotikassa kira evarūpā sampattī’’ti sakalajambudīpe pākaṭo ahosi. Mahājano yānādīni yojetvā dassanatthāya āgacchati. Jotikaseṭṭhi āgatāgatānaṃ uttarakurutaṇḍulānaṃ bhattaṃ pacāpetvā dāpesi. ‘‘Kapparukkhehi vatthāni gaṇhantu, ābharaṇāni gaṇhantū’’ti āṇāpesi. ‘‘Gāvutikanidhikumbhiyā mukhaṃ vivarāpetvā yāpanamattaṃ dhanaṃ gaṇhantū’’ti āṇāpesi. Sakalajambudīpavāsikesu dhanaṃ gahetvā gacchantesu nidhikumbhiyā aṅgulimattampi ūnaṃ nāhosi. Gandhakuṭipariveṇe vālukaṃ katvā okiṇṇaratanānaṃ kirassa eso nissando.
એવં મહાજને વત્થાભરણાનિ ચેવ ધનઞ્ચ યદિચ્છકં આદાય ગચ્છન્તે બિમ્બિસારો તસ્સ પાસાદં દટ્ઠુકામોપિ મહાજને આગચ્છન્તે ઓકાસં નાલત્થ. અપરભાગે યદિચ્છકં આદાય ગતત્તા મનુસ્સેસુ મન્દીભૂતેસુ રાજા જોતિકસ્સ પિતરં આહ – ‘‘તવ પુત્તસ્સ પાસાદં દટ્ઠુકામમ્હા’’તિ. સો ‘‘સાધુ, દેવા’’તિ વત્વા ગન્ત્વા પુત્તસ્સ કથેસિ – ‘‘તાત, રાજા તે પાસાદં દટ્ઠુકામો’’તિ. ‘‘સાધુ, તાત, આગચ્છતૂ’’તિ. રાજા મહન્તેન પરિવારેન તત્થ અગમાસિ. પઠમદ્વારકોટ્ઠકે સમ્મજ્જિત્વા કચવરછડ્ડિકા દાસી રઞ્ઞો હત્થં અદાસિ, રાજા ‘‘સેટ્ઠિજાયા’’તિ સઞ્ઞાય લજ્જમાનો તસ્સા બાહાય હત્થં ન ઠપેસિ. એવં સેસદ્વારકોટ્ઠકેસુપિ દાસિયો ‘‘સેટ્ઠિભરિયાયો’’તિ મઞ્ઞમાનો તાસં બાહાય હત્થં ન ઠપેસિ. જોતિકો આગન્ત્વા રાજાનં પચ્ચુગ્ગન્ત્વા વન્દિત્વા પચ્છતો હુત્વા ‘‘પુરતો યાથ, દેવા’’તિ આહ. રઞ્ઞો મણિપથવી સતપોરિસપપાતો વિય હુત્વા ઉપટ્ઠહિ. સો ‘‘ઇમિના મમ ગહણત્થાય ઓપાતો ખણિતો’’તિ મઞ્ઞમાનો પાદં નિક્ખિપિતું ન વિસહિ. જોતિકો ‘‘નાયં, દેવ, ઓપાતો, મમ પચ્છતો આગચ્છથા’’તિ પુરતો અહોસિ. રાજા તેન અક્કન્તકાલે ભૂમિં અક્કમિત્વા હેટ્ઠિમતલતો પટ્ઠાય પાસાદં ઓલોકેન્તો વિચરિ. તદા અજાતસત્તુકુમારોપિ પિતુ અઙ્ગુલિં ગહેત્વા વિચરન્તો ચિન્તેસિ – ‘‘અહો અન્ધબાલો મમ પિતા, ગહપતિકે નામ સત્તરતનમયે પાસાદે વસન્તે એસ રાજા હુત્વા દારુમયે ગેહે વસતિ, અહં દાનિ રાજા હુત્વા ઇમસ્સ ઇમસ્મિં પાસાદે વસિતું ન દસ્સામી’’તિ.
Evaṃ mahājane vatthābharaṇāni ceva dhanañca yadicchakaṃ ādāya gacchante bimbisāro tassa pāsādaṃ daṭṭhukāmopi mahājane āgacchante okāsaṃ nālattha. Aparabhāge yadicchakaṃ ādāya gatattā manussesu mandībhūtesu rājā jotikassa pitaraṃ āha – ‘‘tava puttassa pāsādaṃ daṭṭhukāmamhā’’ti. So ‘‘sādhu, devā’’ti vatvā gantvā puttassa kathesi – ‘‘tāta, rājā te pāsādaṃ daṭṭhukāmo’’ti. ‘‘Sādhu, tāta, āgacchatū’’ti. Rājā mahantena parivārena tattha agamāsi. Paṭhamadvārakoṭṭhake sammajjitvā kacavarachaḍḍikā dāsī rañño hatthaṃ adāsi, rājā ‘‘seṭṭhijāyā’’ti saññāya lajjamāno tassā bāhāya hatthaṃ na ṭhapesi. Evaṃ sesadvārakoṭṭhakesupi dāsiyo ‘‘seṭṭhibhariyāyo’’ti maññamāno tāsaṃ bāhāya hatthaṃ na ṭhapesi. Jotiko āgantvā rājānaṃ paccuggantvā vanditvā pacchato hutvā ‘‘purato yātha, devā’’ti āha. Rañño maṇipathavī sataporisapapāto viya hutvā upaṭṭhahi. So ‘‘iminā mama gahaṇatthāya opāto khaṇito’’ti maññamāno pādaṃ nikkhipituṃ na visahi. Jotiko ‘‘nāyaṃ, deva, opāto, mama pacchato āgacchathā’’ti purato ahosi. Rājā tena akkantakāle bhūmiṃ akkamitvā heṭṭhimatalato paṭṭhāya pāsādaṃ olokento vicari. Tadā ajātasattukumāropi pitu aṅguliṃ gahetvā vicaranto cintesi – ‘‘aho andhabālo mama pitā, gahapatike nāma sattaratanamaye pāsāde vasante esa rājā hutvā dārumaye gehe vasati, ahaṃ dāni rājā hutvā imassa imasmiṃ pāsāde vasituṃ na dassāmī’’ti.
રઞ્ઞોપિ ઉપરિમતલાનિ અભિરુહન્તસ્સેવ પાતરાસવેલા જાતા. સો સેટ્ઠિં આમન્તેત્વા, ‘‘મહાસેટ્ઠિ, ઇધેવ પાતરાસં ભુઞ્જિસ્સામા’’તિ. જાનામિ, દેવ, સજ્જિતો દેવસ્સાહારોતિ. સો સોળસહિ ગન્ધોદકઘટેહિ ન્હત્વા રતનમયે સેટ્ઠિસ્સ નિસીદનમણ્ડપે પઞ્ઞત્તે તસ્સેવ નિસીદનપલ્લઙ્કે નિસીદિ. અથસ્સ હત્થધોવનૂદકં દત્વા સતસહસ્સગ્ઘનિકાય સુવણ્ણપાતિયા કિલિન્નપાયાસં વડ્ઢેત્વા પુરતો ઠપયિંસુ. રાજા ‘‘ભોજન’’ન્તિ સઞ્ઞાય ભુઞ્જિતું આરભિ. સેટ્ઠિ ‘‘નયિદં, દેવ, ભોજનં, કિલિન્નપાયાસો એસો’’તિ અઞ્ઞિસ્સા સુવણ્ણપાતિયા ભોજનં વડ્ઢેત્વા પુરિમપાતિયં ઠપયિંસુ. તતો ઉટ્ઠિતઉતુના કિર તં ભુઞ્જિતું સુખં હોતિ. રાજા મધુરભોજનં ભુઞ્જન્તો પમાણં ન અઞ્ઞાસિ. અથ નં સેટ્ઠિ વન્દિત્વા અઞ્જલિં પગ્ગય્હ ‘‘અલં, દેવ, એત્તકમેવ હોતુ, ઇતો ઉત્તરિં જિરાપેતું ન સક્કા’’તિ આહ. અથ નં રાજા આહ – ‘‘કિં, ગહપતિ, ગરુકં કત્વા કથેસિ અત્તનો ભત્ત’’ન્તિ? દેવ, નત્થેતં, તુમ્હાકં સબ્બસ્સાપિ હિ બલકાયસ્સ ઇદમેવ ભત્તં ઇદં સુપેય્યં. અપિ ચ ખો અહં અયસસ્સ ભાયામીતિ. કિં કારણાતિ? સચે દેવસ્સ કાયાલસિયમત્તં ભવેય્ય, ‘‘હિય્યો રઞ્ઞા સેટ્ઠિસ્સ ગેહે ભત્તં ભુત્તં, સેટ્ઠિના કિઞ્ચિ કતં ભવિસ્સતી’’તિ વચનસ્સ ભાયામિ, દેવાતિ. તેન હિ ભત્તં હર, ઉદકં આહરાતિ. રઞ્ઞો ભત્તકિચ્ચાવસાને સબ્બો રાજપરિવારો તદેવ ભત્તં પરિભુઞ્જિ.
Raññopi uparimatalāni abhiruhantasseva pātarāsavelā jātā. So seṭṭhiṃ āmantetvā, ‘‘mahāseṭṭhi, idheva pātarāsaṃ bhuñjissāmā’’ti. Jānāmi, deva, sajjito devassāhāroti. So soḷasahi gandhodakaghaṭehi nhatvā ratanamaye seṭṭhissa nisīdanamaṇḍape paññatte tasseva nisīdanapallaṅke nisīdi. Athassa hatthadhovanūdakaṃ datvā satasahassagghanikāya suvaṇṇapātiyā kilinnapāyāsaṃ vaḍḍhetvā purato ṭhapayiṃsu. Rājā ‘‘bhojana’’nti saññāya bhuñjituṃ ārabhi. Seṭṭhi ‘‘nayidaṃ, deva, bhojanaṃ, kilinnapāyāso eso’’ti aññissā suvaṇṇapātiyā bhojanaṃ vaḍḍhetvā purimapātiyaṃ ṭhapayiṃsu. Tato uṭṭhitautunā kira taṃ bhuñjituṃ sukhaṃ hoti. Rājā madhurabhojanaṃ bhuñjanto pamāṇaṃ na aññāsi. Atha naṃ seṭṭhi vanditvā añjaliṃ paggayha ‘‘alaṃ, deva, ettakameva hotu, ito uttariṃ jirāpetuṃ na sakkā’’ti āha. Atha naṃ rājā āha – ‘‘kiṃ, gahapati, garukaṃ katvā kathesi attano bhatta’’nti? Deva, natthetaṃ, tumhākaṃ sabbassāpi hi balakāyassa idameva bhattaṃ idaṃ supeyyaṃ. Api ca kho ahaṃ ayasassa bhāyāmīti. Kiṃ kāraṇāti? Sace devassa kāyālasiyamattaṃ bhaveyya, ‘‘hiyyo raññā seṭṭhissa gehe bhattaṃ bhuttaṃ, seṭṭhinā kiñci kataṃ bhavissatī’’ti vacanassa bhāyāmi, devāti. Tena hi bhattaṃ hara, udakaṃ āharāti. Rañño bhattakiccāvasāne sabbo rājaparivāro tadeva bhattaṃ paribhuñji.
રાજા સુખકથાય નિસિન્નો સેટ્ઠિં આમન્તેત્વા, ‘‘કિં ઇમસ્મિં ગેહે સેટ્ઠિભરિયા નત્થી’’તિ આહ? ‘‘આમ અત્થિ, દેવા’’તિ. ‘‘કહં સા’’તિ? ‘‘સિરિગબ્ભે નિસિન્ના, દેવસ્સ આગતભાવં ન જાનાતી’’તિ. કિઞ્ચાપિ હિ પાતોવ રાજા સપરિવારો આગતો, સા પનસ્સ આગતભાવં ન જાનાતેવ. તતો સેટ્ઠિ ‘‘રાજા મે ભરિયં દટ્ઠુકામો’’તિ તસ્સા સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘રાજા આગતો, કિં તવ રાજાનં દટ્ઠું ન વટ્ટતી’’તિ આહ. સા નિપન્નકાવ ‘‘કો એસ, સામિ, રાજા નામા’’તિ વત્વા ‘‘રાજા નામ અમ્હાકં ઇસ્સરો’’તિ વુત્તે અનત્તમનતં પવેદેન્તી ‘‘દુક્કટાનિ વત નો પુઞ્ઞકમ્માનિ, યેસં નો ઇસ્સરોપિ અત્થિ. અસ્સદ્ધાય નામ પુઞ્ઞકમ્માનિ કત્વા મયં સમ્પત્તિં પાપુણિત્વા અઞ્ઞસ્સ ઇસ્સરિયટ્ઠાને નિબ્બત્તમ્હા. અદ્ધા અમ્હેહિ અસદ્દહિત્વા દાનં દિન્નં ભવિસ્સતિ, તસ્સેતં ફલ’’ન્તિ વત્વા ‘‘કિં દાનિ કરોમિ, સામી’’તિ આહ. તાલવણ્ટં આદાય આગન્ત્વા રાજાનં બીજાહીતિ. તસ્સા તાલવણ્ટં આદાય આગન્ત્વા રાજાનં બીજેન્તિયા રઞ્ઞો વેઠનસ્સ ગન્ધવાતો અક્ખીનિ પહરિ, અથસ્સા અક્ખીહિ અસ્સુધારા પવત્તિંસુ. તં દિસ્વા રાજા સેટ્ઠિં આહ – ‘‘મહાસેટ્ઠિ, માતુગામો નામ અપ્પબુદ્ધિકો, ‘રાજા મે સામિકસ્સ સમ્પત્તિં ગણ્હેય્યા’તિ ભયેન રોદતિ મઞ્ઞે, અસ્સાસેહિ નં ‘ન મે તવ સમ્પત્તિયા અત્થો’’’તિ. ન એસા, દેવ, રોદતીતિ. અથ કિં એતન્તિ? તુમ્હાકં વેઠનગન્ધેનસ્સા અસ્સૂનિ પવત્તિંસુ. અયઞ્હિ દીપોભાસં વા અગ્ગિઓભાસં વા અદિસ્વા મણિઆલોકેનેવ ભુઞ્જતિ ચ નિસીદતિ ચ નિપજ્જતિ ચ, દેવો પન દીપાલોકેન નિસિન્નો ભવિસ્સતીતિ? આમ, સેટ્ઠીતિ. તેન હિ, દેવ, અજ્જ પટ્ઠાય મણિઆલોકેન નિસીદથાતિ મહન્તં તિપુસમત્તં અનગ્ઘં મણિરતનં અદાસિ. રાજા ગેહં ઓલોકેત્વા ‘‘મહતી વત જોતિકસ્સ સમ્પત્તી’’તિ વત્વા અગમાસિ. અયં તાવ જોતિકસ્સ ઉપ્પત્તિ.
Rājā sukhakathāya nisinno seṭṭhiṃ āmantetvā, ‘‘kiṃ imasmiṃ gehe seṭṭhibhariyā natthī’’ti āha? ‘‘Āma atthi, devā’’ti. ‘‘Kahaṃ sā’’ti? ‘‘Sirigabbhe nisinnā, devassa āgatabhāvaṃ na jānātī’’ti. Kiñcāpi hi pātova rājā saparivāro āgato, sā panassa āgatabhāvaṃ na jānāteva. Tato seṭṭhi ‘‘rājā me bhariyaṃ daṭṭhukāmo’’ti tassā santikaṃ gantvā ‘‘rājā āgato, kiṃ tava rājānaṃ daṭṭhuṃ na vaṭṭatī’’ti āha. Sā nipannakāva ‘‘ko esa, sāmi, rājā nāmā’’ti vatvā ‘‘rājā nāma amhākaṃ issaro’’ti vutte anattamanataṃ pavedentī ‘‘dukkaṭāni vata no puññakammāni, yesaṃ no issaropi atthi. Assaddhāya nāma puññakammāni katvā mayaṃ sampattiṃ pāpuṇitvā aññassa issariyaṭṭhāne nibbattamhā. Addhā amhehi asaddahitvā dānaṃ dinnaṃ bhavissati, tassetaṃ phala’’nti vatvā ‘‘kiṃ dāni karomi, sāmī’’ti āha. Tālavaṇṭaṃ ādāya āgantvā rājānaṃ bījāhīti. Tassā tālavaṇṭaṃ ādāya āgantvā rājānaṃ bījentiyā rañño veṭhanassa gandhavāto akkhīni pahari, athassā akkhīhi assudhārā pavattiṃsu. Taṃ disvā rājā seṭṭhiṃ āha – ‘‘mahāseṭṭhi, mātugāmo nāma appabuddhiko, ‘rājā me sāmikassa sampattiṃ gaṇheyyā’ti bhayena rodati maññe, assāsehi naṃ ‘na me tava sampattiyā attho’’’ti. Na esā, deva, rodatīti. Atha kiṃ etanti? Tumhākaṃ veṭhanagandhenassā assūni pavattiṃsu. Ayañhi dīpobhāsaṃ vā aggiobhāsaṃ vā adisvā maṇiālokeneva bhuñjati ca nisīdati ca nipajjati ca, devo pana dīpālokena nisinno bhavissatīti? Āma, seṭṭhīti. Tena hi, deva, ajja paṭṭhāya maṇiālokena nisīdathāti mahantaṃ tipusamattaṃ anagghaṃ maṇiratanaṃ adāsi. Rājā gehaṃ oloketvā ‘‘mahatī vata jotikassa sampattī’’ti vatvā agamāsi. Ayaṃ tāva jotikassa uppatti.
ઇદાનિ જટિલસ્સ ઉપ્પત્તિ વેદિતબ્બા – બારાણસિયઞ્હિ એકા સેટ્ઠિધીતા અભિરૂપા અહોસિ, તં પન્નરસસોળસવસ્સુદ્દેસિકકાલે રક્ખણત્થાય એકં દાસિં દત્વા સત્તભૂમિકસ્સ પાસાદસ્સ ઉપરિમતલે સિરિગબ્ભે વાસયિંસુ. તં એકદિવસં વાતપાનં વિવરિત્વા બહિ ઓલોકયમાનં આકાસેન ગચ્છન્તો એકો વિજ્જાધરો દિસ્વા ઉપ્પન્નસિનેહો વાતપાનેન પવિસિત્વા તાય સદ્ધિં સન્થવમકાસિ. સા તેન સદ્ધિં સંવાસમન્વાય ન ચિરસ્સેવ ગબ્ભં પટિલભિ. અથ નં સા દાસી દિસ્વા, ‘‘અમ્મ, કિં ઇદ’’ન્તિ વત્વા ‘‘હોતુ મા કસ્સચિ આચિક્ખી’’તિ તાય વુત્તા ભયેન તુણ્હી અહોસિ. સાપિ દસમાસચ્ચયેન પુત્તં વિજાયિત્વા નવભાજનં આહરાપેત્વા તત્થ તં દારકં નિપજ્જાપેત્વા તં ભાજનં પિદહિત્વા ઉપરિ પુપ્ફદામાનિ ઠપેત્વા ‘‘ઇમં સીસેન ઉક્ખિપિત્વા ગઙ્ગાય વિસ્સજ્જેહિ, ‘કિં ઇદ’ન્તિ ચ પુટ્ઠા ‘અય્યાય મે બલિકમ્મ’ન્તિ વદેય્યાસી’’તિ દાસિં આણાપેસિ. સા તથા અકાસિ.
Idāni jaṭilassa uppatti veditabbā – bārāṇasiyañhi ekā seṭṭhidhītā abhirūpā ahosi, taṃ pannarasasoḷasavassuddesikakāle rakkhaṇatthāya ekaṃ dāsiṃ datvā sattabhūmikassa pāsādassa uparimatale sirigabbhe vāsayiṃsu. Taṃ ekadivasaṃ vātapānaṃ vivaritvā bahi olokayamānaṃ ākāsena gacchanto eko vijjādharo disvā uppannasineho vātapānena pavisitvā tāya saddhiṃ santhavamakāsi. Sā tena saddhiṃ saṃvāsamanvāya na cirasseva gabbhaṃ paṭilabhi. Atha naṃ sā dāsī disvā, ‘‘amma, kiṃ ida’’nti vatvā ‘‘hotu mā kassaci ācikkhī’’ti tāya vuttā bhayena tuṇhī ahosi. Sāpi dasamāsaccayena puttaṃ vijāyitvā navabhājanaṃ āharāpetvā tattha taṃ dārakaṃ nipajjāpetvā taṃ bhājanaṃ pidahitvā upari pupphadāmāni ṭhapetvā ‘‘imaṃ sīsena ukkhipitvā gaṅgāya vissajjehi, ‘kiṃ ida’nti ca puṭṭhā ‘ayyāya me balikamma’nti vadeyyāsī’’ti dāsiṃ āṇāpesi. Sā tathā akāsi.
હેટ્ઠાગઙ્ગાયમ્પિ દ્વે ઇત્થિયો ન્હાયમાના તં ભાજનં ઉદકેનાહરિયમાનં દિસ્વા એકા ‘‘મય્હેતં ભાજન’’ન્તિ આહ. એકા ‘‘યં એતસ્સ અન્તો, તં મય્હ’’ન્તિ વત્વા ભાજને સમ્પત્તે તં આદાય થલે ઠપેત્વા વિવરિત્વા દારકં દિસ્વા એકા ‘‘મમ ભાજનન્તિ વુત્તતાય દારકો મમેવ હોતી’’તિ આહ. એકા ‘‘યં ભાજનસ્સ અન્તો, તં મમેવ હોતૂતિ વુત્તતાય મમ દારકો’’તિ આહ. તા વિવદમાના વિનિચ્છયટ્ઠાનં ગન્ત્વા તમત્થં આરોચેત્વા અમચ્ચેસુ વિનિચ્છિતું અસક્કોન્તેસુ રઞ્ઞો સન્તિકં અગમંસુ. રાજા તાસં વચનં સુત્વા ‘‘ત્વં દારકં ગણ્હ, ત્વં ભાજનં ગણ્હા’’તિ આહ. યાય પન દારકો લદ્ધો, સા મહાકચ્ચાનત્થેરસ્સ ઉપટ્ઠાયિકા અહોસિ. તસ્મા સા દારકં ‘‘ઇમં થેરસ્સ સન્તિકે પબ્બાજેસ્સામી’’તિ પોસેસિ. તસ્સ જાતદિવસે ગબ્ભમલસ્સ ધોવિત્વા અનપનીતતાય કેસા જટિતા હુત્વા અટ્ઠંસુ, તેનસ્સ જટિલોત્વેવ નામં કરિંસુ. તસ્સ પદસા વિચરણકાલે થેરો તં ગેહં પિણ્ડાય પાવિસિ. ઉપાસિકા થેરં નિસીદાપેત્વા આહારમદાસિ. થેરો દારકં દિસ્વા ‘‘કિં ઉપાસિકે દારકો લદ્ધો’’તિ પુચ્છિ. ‘‘આમ, ભન્તે, ઇમાહં દારકં તુમ્હાકં સન્તિકે પબ્બાજેસ્સામીતિ પોસેસિં, પબ્બાજેથ ન’’ન્તિ અદાસિ. થેરો ‘‘સાધૂ’’તિ આદાય તં ગચ્છન્તો ‘‘અત્થિ નુ ખો ઇમસ્સ ગિહિસમ્પત્તિં અનુભવિતું પુઞ્ઞકમ્મ’’ન્તિ ઓલોકેન્તો ‘‘મહાપુઞ્ઞો સત્તો મહાસમ્પત્તિં અનુભવિસ્સતિ, દહરો એસ તાવ, ઞાણમ્પિસ્સ પરિપાકં ન ગચ્છતી’’તિ ચિન્તેત્વા તં આદાય તક્કસિલાયં એકસ્સ ઉપટ્ઠાકસ્સ ગેહં અગમાસિ.
Heṭṭhāgaṅgāyampi dve itthiyo nhāyamānā taṃ bhājanaṃ udakenāhariyamānaṃ disvā ekā ‘‘mayhetaṃ bhājana’’nti āha. Ekā ‘‘yaṃ etassa anto, taṃ mayha’’nti vatvā bhājane sampatte taṃ ādāya thale ṭhapetvā vivaritvā dārakaṃ disvā ekā ‘‘mama bhājananti vuttatāya dārako mameva hotī’’ti āha. Ekā ‘‘yaṃ bhājanassa anto, taṃ mameva hotūti vuttatāya mama dārako’’ti āha. Tā vivadamānā vinicchayaṭṭhānaṃ gantvā tamatthaṃ ārocetvā amaccesu vinicchituṃ asakkontesu rañño santikaṃ agamaṃsu. Rājā tāsaṃ vacanaṃ sutvā ‘‘tvaṃ dārakaṃ gaṇha, tvaṃ bhājanaṃ gaṇhā’’ti āha. Yāya pana dārako laddho, sā mahākaccānattherassa upaṭṭhāyikā ahosi. Tasmā sā dārakaṃ ‘‘imaṃ therassa santike pabbājessāmī’’ti posesi. Tassa jātadivase gabbhamalassa dhovitvā anapanītatāya kesā jaṭitā hutvā aṭṭhaṃsu, tenassa jaṭilotveva nāmaṃ kariṃsu. Tassa padasā vicaraṇakāle thero taṃ gehaṃ piṇḍāya pāvisi. Upāsikā theraṃ nisīdāpetvā āhāramadāsi. Thero dārakaṃ disvā ‘‘kiṃ upāsike dārako laddho’’ti pucchi. ‘‘Āma, bhante, imāhaṃ dārakaṃ tumhākaṃ santike pabbājessāmīti posesiṃ, pabbājetha na’’nti adāsi. Thero ‘‘sādhū’’ti ādāya taṃ gacchanto ‘‘atthi nu kho imassa gihisampattiṃ anubhavituṃ puññakamma’’nti olokento ‘‘mahāpuñño satto mahāsampattiṃ anubhavissati, daharo esa tāva, ñāṇampissa paripākaṃ na gacchatī’’ti cintetvā taṃ ādāya takkasilāyaṃ ekassa upaṭṭhākassa gehaṃ agamāsi.
સો થેરં વન્દિત્વા ઠિતો તં દારકં દિસ્વા ‘‘દારકો વો, ભન્તે, લદ્ધો’’તિ પુચ્છિ. આમ, ઉપાસક, પબ્બજિસ્સતિ, દહરો તાવ, તવેવ સન્તિકે હોતૂતિ. સો ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ તં પુત્તટ્ઠાને ઠપેત્વા પટિજગ્ગિ. તસ્સ પન ગેહે દ્વાદસ વસ્સાનિ ભણ્ડકં ઉસ્સન્નં હોતિ. સો ગામન્તરં ગચ્છન્તો સબ્બમ્પિ તં ભણ્ડં આપણં હરિત્વા દારકં આપણે નિસીદાપેત્વા તસ્સ તસ્સ ભણ્ડકસ્સ મૂલં આચિક્ખિત્વા ‘‘ઇદઞ્ચ ઇદઞ્ચ એત્તકં નામ ધનં ગહેત્વા દદેય્યાસી’’તિ વત્વા પક્કામિ. તંદિવસં નગરપરિગ્ગાહિકા દેવતા અન્તમસો મરિચજીરકમત્તેનાપિ અત્થિકે તસ્સેવ આપણાભિમુખે કરિંસુ. સો દ્વાદસ વસ્સાનિ ઉસ્સન્નં ભણ્ડકં એકદિવસેનેવ વિક્કિણિ. કુટુમ્બિકો આગન્ત્વા આપણે કિઞ્ચિ અદિસ્વા ‘‘સબ્બં તે, તાત, ભણ્ડકં નાસિત’’ન્તિ આહ. ન નાસેમિ, સબ્બં તુમ્હેહિ વુત્તનયેનેવ વિક્કિણિં, ઇદં અસુકસ્સ મૂલં, ઇદં અસુકસ્સાતિ. કુટુમ્બિકો પસીદિત્વા ‘‘અનગ્ઘો પુરિસો, યત્થ કત્થચિ જીવિતું સમત્થો’’તિ અત્તનો ગેહે વયપ્પત્તં ધીતરં તસ્સ દત્વા ‘‘ગેહમસ્સ કરોથા’’તિ પુરિસે આણાપેત્વા નિટ્ઠિતે ગેહે ‘‘ગચ્છથ, તુમ્હે અત્તનો ગેહે વસથા’’તિ આહ.
So theraṃ vanditvā ṭhito taṃ dārakaṃ disvā ‘‘dārako vo, bhante, laddho’’ti pucchi. Āma, upāsaka, pabbajissati, daharo tāva, taveva santike hotūti. So ‘‘sādhu, bhante’’ti taṃ puttaṭṭhāne ṭhapetvā paṭijaggi. Tassa pana gehe dvādasa vassāni bhaṇḍakaṃ ussannaṃ hoti. So gāmantaraṃ gacchanto sabbampi taṃ bhaṇḍaṃ āpaṇaṃ haritvā dārakaṃ āpaṇe nisīdāpetvā tassa tassa bhaṇḍakassa mūlaṃ ācikkhitvā ‘‘idañca idañca ettakaṃ nāma dhanaṃ gahetvā dadeyyāsī’’ti vatvā pakkāmi. Taṃdivasaṃ nagarapariggāhikā devatā antamaso maricajīrakamattenāpi atthike tasseva āpaṇābhimukhe kariṃsu. So dvādasa vassāni ussannaṃ bhaṇḍakaṃ ekadivaseneva vikkiṇi. Kuṭumbiko āgantvā āpaṇe kiñci adisvā ‘‘sabbaṃ te, tāta, bhaṇḍakaṃ nāsita’’nti āha. Na nāsemi, sabbaṃ tumhehi vuttanayeneva vikkiṇiṃ, idaṃ asukassa mūlaṃ, idaṃ asukassāti. Kuṭumbiko pasīditvā ‘‘anaggho puriso, yattha katthaci jīvituṃ samattho’’ti attano gehe vayappattaṃ dhītaraṃ tassa datvā ‘‘gehamassa karothā’’ti purise āṇāpetvā niṭṭhite gehe ‘‘gacchatha, tumhe attano gehe vasathā’’ti āha.
અથસ્સ ગેહપવિસનકાલે એકેન પાદેન ઉમ્મારે અક્કન્તમત્તે ગેહસ્સ પચ્છિમભાગે ભૂમિં ભિન્દિત્વા અસીતિહત્થો સુવણ્ણપબ્બતો ઉટ્ઠહિ. રાજા ‘‘જટિલકુમારસ્સ કિર ગેહે ભૂમિં ભિન્દિત્વા સુવણ્ણપબ્બતો ઉટ્ઠિતો’’તિ સુત્વાવ તસ્સ સેટ્ઠિચ્છત્તં પેસેસિ. સો જટિલસેટ્ઠિ નામ અહોસિ. તસ્સ તયો પુત્તા અહેસું. સો તેસં વયપ્પત્તકાલે પબ્બજ્જાય ચિત્તં ઉપ્પાદેત્વા ‘‘સચે અમ્હેહિ સમાનભોગં સેટ્ઠિકુલં ભવિસ્સતિ, પબ્બજિતું દસ્સન્તિ. નો ચે, ન દસ્સન્તિ. અત્થિ નુ ખો જમ્બુદીપે અમ્હેહિ સમાનભોગં કુલ’’ન્તિ વીમંસનત્થાય સુવણ્ણમયં ઇટ્ઠકં સુવણ્ણમયં પતોદલટ્ઠિં સુવણ્ણમયં પાદુકઞ્ચ કારાપેત્વા પુરિસાનં હત્થે દત્વા ‘‘ગચ્છથ, ઇમાનિ આદાય કિઞ્ચિદેવ ઓલોકયમાના વિય જમ્બુદીપતલે વિચરિત્વા અમ્હેહિ સમાનભોગસ્સ સેટ્ઠિકુલસ્સ અત્થિભાવં વા નત્થિભાવં વા ઞત્વા આગચ્છથા’’તિ પહિણિ.
Athassa gehapavisanakāle ekena pādena ummāre akkantamatte gehassa pacchimabhāge bhūmiṃ bhinditvā asītihattho suvaṇṇapabbato uṭṭhahi. Rājā ‘‘jaṭilakumārassa kira gehe bhūmiṃ bhinditvā suvaṇṇapabbato uṭṭhito’’ti sutvāva tassa seṭṭhicchattaṃ pesesi. So jaṭilaseṭṭhi nāma ahosi. Tassa tayo puttā ahesuṃ. So tesaṃ vayappattakāle pabbajjāya cittaṃ uppādetvā ‘‘sace amhehi samānabhogaṃ seṭṭhikulaṃ bhavissati, pabbajituṃ dassanti. No ce, na dassanti. Atthi nu kho jambudīpe amhehi samānabhogaṃ kula’’nti vīmaṃsanatthāya suvaṇṇamayaṃ iṭṭhakaṃ suvaṇṇamayaṃ patodalaṭṭhiṃ suvaṇṇamayaṃ pādukañca kārāpetvā purisānaṃ hatthe datvā ‘‘gacchatha, imāni ādāya kiñcideva olokayamānā viya jambudīpatale vicaritvā amhehi samānabhogassa seṭṭhikulassa atthibhāvaṃ vā natthibhāvaṃ vā ñatvā āgacchathā’’ti pahiṇi.
તે ચારિકં ચરન્તા ભદ્દિયનગરં પાપુણિંસુ. અથ ને મેણ્ડકસેટ્ઠિ દિસ્વા, ‘‘તાતા, કિં કરોન્તા વિચરથા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘એકં ઓલોકેન્તા વિચરામા’’તિ વુત્તે ‘‘ઇમેસં ઇમાનિ ગહેત્વા કિઞ્ચિદેવ ઓલોકેતું વિચરણકિચ્ચં નત્થિ, રટ્ઠં પરિગ્ગણ્હમાના વિચરન્તી’’તિ ઞત્વા, ‘‘તાતા, અમ્હાકં પચ્છિમગેહં પવિસિત્વા ઓલોકેથા’’તિ આહ. તે તત્થ અટ્ઠકરીસમત્તે ઠાને હત્થિઅસ્સઉસભપ્પમાણે પિટ્ઠિયા પિટ્ઠિં આહચ્ચ પથવિં ભિન્દિત્વા ઉટ્ઠિતે હેટ્ઠા વુત્તપ્પકારે સુવણ્ણમેણ્ડકે દિસ્વા તેસં અન્તરન્તરા વિચરિત્વા નિક્ખમિંસુ. અથ ને સેટ્ઠિ, ‘‘તાતા, યં ઓલોકેન્તા વિચરથ, દિટ્ઠો વો સો’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘પસ્સામ, સામી’’તિ વુત્તે ‘‘તેન હિ ગચ્છથા’’તિ ઉય્યોજેસિ. તે તતોવ ગન્ત્વા અત્તનો સેટ્ઠિના ‘‘કિં, તાતા, દિટ્ઠં વો અમ્હાકં સમાનભોગં સેટ્ઠિકુલ’’ન્તિ વુત્તે, ‘‘સામિ, તુમ્હાકં કિં અત્થિ, ભદ્દિયનગરે મેણ્ડકસેટ્ઠિનો એવરૂપો નામ વિભવો’’તિ સબ્બં તં પવત્તિં આચિક્ખિંસુ. તં સુત્વા સેટ્ઠિ અત્તમનો હુત્વા ‘‘એકં તાવ સેટ્ઠિકુલં લદ્ધં, અપરમ્પિ નુ ખો અત્થી’’તિ સતસહસ્સગ્ઘનિકં કમ્બલં દત્વા ‘‘ગચ્છથ, તાતા, અઞ્ઞમ્પિ. સેટ્ઠિકુલં વિચિનથા’’તિ પહિણિ.
Te cārikaṃ carantā bhaddiyanagaraṃ pāpuṇiṃsu. Atha ne meṇḍakaseṭṭhi disvā, ‘‘tātā, kiṃ karontā vicarathā’’ti pucchitvā ‘‘ekaṃ olokentā vicarāmā’’ti vutte ‘‘imesaṃ imāni gahetvā kiñcideva oloketuṃ vicaraṇakiccaṃ natthi, raṭṭhaṃ pariggaṇhamānā vicarantī’’ti ñatvā, ‘‘tātā, amhākaṃ pacchimagehaṃ pavisitvā olokethā’’ti āha. Te tattha aṭṭhakarīsamatte ṭhāne hatthiassausabhappamāṇe piṭṭhiyā piṭṭhiṃ āhacca pathaviṃ bhinditvā uṭṭhite heṭṭhā vuttappakāre suvaṇṇameṇḍake disvā tesaṃ antarantarā vicaritvā nikkhamiṃsu. Atha ne seṭṭhi, ‘‘tātā, yaṃ olokentā vicaratha, diṭṭho vo so’’ti pucchitvā ‘‘passāma, sāmī’’ti vutte ‘‘tena hi gacchathā’’ti uyyojesi. Te tatova gantvā attano seṭṭhinā ‘‘kiṃ, tātā, diṭṭhaṃ vo amhākaṃ samānabhogaṃ seṭṭhikula’’nti vutte, ‘‘sāmi, tumhākaṃ kiṃ atthi, bhaddiyanagare meṇḍakaseṭṭhino evarūpo nāma vibhavo’’ti sabbaṃ taṃ pavattiṃ ācikkhiṃsu. Taṃ sutvā seṭṭhi attamano hutvā ‘‘ekaṃ tāva seṭṭhikulaṃ laddhaṃ, aparampi nu kho atthī’’ti satasahassagghanikaṃ kambalaṃ datvā ‘‘gacchatha, tātā, aññampi. Seṭṭhikulaṃ vicinathā’’ti pahiṇi.
તે રાજગહં ગન્ત્વા જોતિકસેટ્ઠિસ્સ ગેહતો અવિદૂરે દારુરાસિં કત્વા અગ્ગિં દત્વા અટ્ઠંસુ. ‘‘કિં ઇદ’’ન્તિ પુટ્ઠકાલે ચ ‘‘એકં નો મહગ્ઘકમ્બલં વિક્કિણન્તાનં કયિકો નત્થિ, ગહેત્વા વિચરન્તાપિ ચોરાનં ભાયામ, તેન તં ઝાપેત્વા ગમિસ્સામા’’તિ વદિંસુ. અથ ને જોતિકસેટ્ઠિ દિસ્વા ‘‘ઇમે કિં કરોન્તી’’તિ પુચ્છિત્વા તમત્થં સુત્વા પક્કોસાપેત્વા ‘‘કિં અગ્ઘનકો કમ્બલો’’તિ પુચ્છિ. ‘‘સતસહસ્સગ્ઘનકો’’તિ વુત્તે સતસહસ્સં દાપેત્વા ‘‘દ્વારકોટ્ઠકં સમ્મજ્જિત્વા કચવરછડ્ડિકાય દાસિયા દેથા’’તિ તેસંયેવ હત્થે પહિણિ. સા કમ્બલં ગહેત્વા રોદમાના સામિકસ્સ સન્તિકં આગન્ત્વા ‘‘કિં મં, સામિ, અપરાધે સતિ પહરિતું ન વટ્ટતિ, કસ્મા મે એવરૂપં થૂલકમ્બલં પહિણિત્થ, કથાહં ઇમં નિવાસેસ્સામિ વા પારુપિસ્સામિ વા’’તિ. નાહં તવ એતદત્થાય પહિણિં, એતં પન પલિવેઠેત્વા તવ સયનપાદમૂલે ઠપેત્વા નિપજ્જનકાલે ગન્ધોદકેન ધોતાનં પાદાનં પુઞ્છનત્થાય તે પહિણિં, કિં એતમ્પિ કાતું ન સક્કોસીતિ. સા ‘‘એતં પન કાતું સક્ખિસ્સામી’’તિ ગહેત્વા અગમાસિ. તે ચ પુરિસા તં કારણં દિસ્વા અત્તનો સેટ્ઠિસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘કિં, તાતા, દિટ્ઠં વો સેટ્ઠિકુલ’’ન્તિ વુત્તે, ‘‘સામિ, કિં તુમ્હાકં અત્થિ, રાજગહનગરે જોતિકસેટ્ઠિસ્સ એવરૂપા નામ સમ્પત્તી’’તિ સબ્બં ગેહસમ્પત્તિં આરોચેત્વા તં પવત્તિં આચિક્ખિંસુ. સેટ્ઠિ તેસં વચનં સુત્વા તુટ્ઠમાનસો ‘‘ઇદાનિ પબ્બજિતું લભિસ્સામી’’તિ રઞ્ઞો સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘પબ્બજિતુકામોમ્હિ, દેવા’’તિ આહ. સાધુ, મહાસેટ્ઠિ, પબ્બજાહીતિ . સો ગેહં ગન્ત્વા પુત્તે પક્કોસાપેત્વા સુવણ્ણદણ્ડં વજિરકુદ્દાલં જેટ્ઠપુત્તસ્સ હત્થે ઠપેત્વા, ‘‘તાત, પચ્છિમગેહે સુવણ્ણપબ્બતતો સુવણ્ણપિણ્ડં ઉદ્ધરાહી’’તિ આહ. સો કુદ્દાલં આદાય ગન્ત્વા સુવણ્ણપબ્બતં પહરિ, પિટ્ઠિપાસાણે પહટકાલો વિય અહોસિ. તસ્સ હત્થતો કુદ્દાલં ગહેત્વા મજ્ઝિમપુત્તસ્સ હત્થે દત્વા પહિણિ, તસ્સપિ સુવણ્ણપબ્બતં પહરન્તસ્સ પિટ્ઠિપાસાણે પહટકાલો વિય અહોસિ. અથ નં કનિટ્ઠપુત્તસ્સ હત્થે દત્વા પહિણિ, તસ્સ તં ગહેત્વા પહરન્તસ્સ કોટ્ટેત્વા રાસિકતાય મત્તિકાય પહટકાલો વિય અહોસિ. અથ નં સેટ્ઠિ ‘‘એહિ, તાત, અલં એત્તકેના’’તિ વત્વા ઇતરે દ્વે જેટ્ઠભાતિકે પક્કોસાપેત્વા ‘‘અયં સુવણ્ણપબ્બતો ન તુમ્હાકં નિબ્બત્તો, મય્હઞ્ચ કનિટ્ઠસ્સ ચ નિબ્બત્તો, ઇમિના સદ્ધિં એકતો હુત્વા પરિભુઞ્જથા’’તિ આહ. કસ્મા પન સો તેસમેવ નિબ્બત્તતિ, કસ્મા ચ જટિલો જાતકાલે ઉદકે પાતિતોતિ? અત્તનો કતકમ્મેનેવ.
Te rājagahaṃ gantvā jotikaseṭṭhissa gehato avidūre dārurāsiṃ katvā aggiṃ datvā aṭṭhaṃsu. ‘‘Kiṃ ida’’nti puṭṭhakāle ca ‘‘ekaṃ no mahagghakambalaṃ vikkiṇantānaṃ kayiko natthi, gahetvā vicarantāpi corānaṃ bhāyāma, tena taṃ jhāpetvā gamissāmā’’ti vadiṃsu. Atha ne jotikaseṭṭhi disvā ‘‘ime kiṃ karontī’’ti pucchitvā tamatthaṃ sutvā pakkosāpetvā ‘‘kiṃ agghanako kambalo’’ti pucchi. ‘‘Satasahassagghanako’’ti vutte satasahassaṃ dāpetvā ‘‘dvārakoṭṭhakaṃ sammajjitvā kacavarachaḍḍikāya dāsiyā dethā’’ti tesaṃyeva hatthe pahiṇi. Sā kambalaṃ gahetvā rodamānā sāmikassa santikaṃ āgantvā ‘‘kiṃ maṃ, sāmi, aparādhe sati paharituṃ na vaṭṭati, kasmā me evarūpaṃ thūlakambalaṃ pahiṇittha, kathāhaṃ imaṃ nivāsessāmi vā pārupissāmi vā’’ti. Nāhaṃ tava etadatthāya pahiṇiṃ, etaṃ pana paliveṭhetvā tava sayanapādamūle ṭhapetvā nipajjanakāle gandhodakena dhotānaṃ pādānaṃ puñchanatthāya te pahiṇiṃ, kiṃ etampi kātuṃ na sakkosīti. Sā ‘‘etaṃ pana kātuṃ sakkhissāmī’’ti gahetvā agamāsi. Te ca purisā taṃ kāraṇaṃ disvā attano seṭṭhissa santikaṃ gantvā ‘‘kiṃ, tātā, diṭṭhaṃ vo seṭṭhikula’’nti vutte, ‘‘sāmi, kiṃ tumhākaṃ atthi, rājagahanagare jotikaseṭṭhissa evarūpā nāma sampattī’’ti sabbaṃ gehasampattiṃ ārocetvā taṃ pavattiṃ ācikkhiṃsu. Seṭṭhi tesaṃ vacanaṃ sutvā tuṭṭhamānaso ‘‘idāni pabbajituṃ labhissāmī’’ti rañño santikaṃ gantvā ‘‘pabbajitukāmomhi, devā’’ti āha. Sādhu, mahāseṭṭhi, pabbajāhīti . So gehaṃ gantvā putte pakkosāpetvā suvaṇṇadaṇḍaṃ vajirakuddālaṃ jeṭṭhaputtassa hatthe ṭhapetvā, ‘‘tāta, pacchimagehe suvaṇṇapabbatato suvaṇṇapiṇḍaṃ uddharāhī’’ti āha. So kuddālaṃ ādāya gantvā suvaṇṇapabbataṃ pahari, piṭṭhipāsāṇe pahaṭakālo viya ahosi. Tassa hatthato kuddālaṃ gahetvā majjhimaputtassa hatthe datvā pahiṇi, tassapi suvaṇṇapabbataṃ paharantassa piṭṭhipāsāṇe pahaṭakālo viya ahosi. Atha naṃ kaniṭṭhaputtassa hatthe datvā pahiṇi, tassa taṃ gahetvā paharantassa koṭṭetvā rāsikatāya mattikāya pahaṭakālo viya ahosi. Atha naṃ seṭṭhi ‘‘ehi, tāta, alaṃ ettakenā’’ti vatvā itare dve jeṭṭhabhātike pakkosāpetvā ‘‘ayaṃ suvaṇṇapabbato na tumhākaṃ nibbatto, mayhañca kaniṭṭhassa ca nibbatto, iminā saddhiṃ ekato hutvā paribhuñjathā’’ti āha. Kasmā pana so tesameva nibbattati, kasmā ca jaṭilo jātakāle udake pātitoti? Attano katakammeneva.
કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ હિ ચેતિયે કરિયમાને એકો ખીણાસવો ચેતિયટ્ઠાનં ગન્ત્વા ઓલોકેત્વા, ‘‘તાતા, કસ્મા ચેતિયસ્સ ઉત્તરેન મુખં ન ઉટ્ઠહતી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘સુવણ્ણં નપ્પહોતી’’તિ આહંસુ. અહં અન્તોગામં પવિસિત્વા સમાદપેસ્સામિ, તુમ્હે આદરેન કમ્મં કરોથાતિ. સો એવં વત્વા નગરં પવિસિત્વા, ‘‘અમ્મા, તાતા, તુમ્હાકં ચેતિયસ્સ એકસ્મિં મુખે સુવણ્ણં નપ્પહોતિ, સુવણ્ણં જાનાથા’’તિ મહાજનં સમાદપેન્તો સુવણ્ણકારકુલં અગમાસિ. સુવણ્ણકારોપિ તઙ્ખણેયેવ ભરિયાય સદ્ધિં કલહં કરોન્તો નિસિન્નો હોતિ. અથ નં થેરો ‘‘ચેતિયે તુમ્હેહિ ગહિતમુખસ્સ સુવણ્ણં નપ્પહોતિ, તં જાનિતું વટ્ટતી’’તિ આહ. સો ભરિયાય કોપેન ‘‘તવ સત્થારં ઉદકે ખિપિત્વા ગચ્છા’’તિ આહ. અથ નં સા ‘‘અતિસાહસિકકમ્મં તે કતં, મમ કુદ્ધેન તે અહમેવ અક્કોસિતબ્બા વા પહરિતબ્બા વા, કસ્મા અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નેસુ બુદ્ધેસુ વેરમકાસી’’તિ આહ. સુવણ્ણકારો તાવદેવ સંવેગપ્પત્તો હુત્વા ‘‘ખમથ મે, ભન્તે’’તિ વત્વા થેરસ્સ પાદમૂલે નિપજ્જિ. તાત, અહં તયા ન કિઞ્ચિ વુત્તો, સત્થારં ખમાપેહીતિ. કિન્તિ કત્વા ખમાપેમિ, ભન્તેતિ. સુવણ્ણપુપ્ફાનં તયો કુમ્ભે કત્વા અન્તોધાતુનિધાને પક્ખિપિત્વા અલ્લવત્થો અલ્લકેસો હુત્વા ખમાપેહિ, તાતાતિ.
Kassapasammāsambuddhassa hi cetiye kariyamāne eko khīṇāsavo cetiyaṭṭhānaṃ gantvā oloketvā, ‘‘tātā, kasmā cetiyassa uttarena mukhaṃ na uṭṭhahatī’’ti pucchi. ‘‘Suvaṇṇaṃ nappahotī’’ti āhaṃsu. Ahaṃ antogāmaṃ pavisitvā samādapessāmi, tumhe ādarena kammaṃ karothāti. So evaṃ vatvā nagaraṃ pavisitvā, ‘‘ammā, tātā, tumhākaṃ cetiyassa ekasmiṃ mukhe suvaṇṇaṃ nappahoti, suvaṇṇaṃ jānāthā’’ti mahājanaṃ samādapento suvaṇṇakārakulaṃ agamāsi. Suvaṇṇakāropi taṅkhaṇeyeva bhariyāya saddhiṃ kalahaṃ karonto nisinno hoti. Atha naṃ thero ‘‘cetiye tumhehi gahitamukhassa suvaṇṇaṃ nappahoti, taṃ jānituṃ vaṭṭatī’’ti āha. So bhariyāya kopena ‘‘tava satthāraṃ udake khipitvā gacchā’’ti āha. Atha naṃ sā ‘‘atisāhasikakammaṃ te kataṃ, mama kuddhena te ahameva akkositabbā vā paharitabbā vā, kasmā atītānāgatapaccuppannesu buddhesu veramakāsī’’ti āha. Suvaṇṇakāro tāvadeva saṃvegappatto hutvā ‘‘khamatha me, bhante’’ti vatvā therassa pādamūle nipajji. Tāta, ahaṃ tayā na kiñci vutto, satthāraṃ khamāpehīti. Kinti katvā khamāpemi, bhanteti. Suvaṇṇapupphānaṃ tayo kumbhe katvā antodhātunidhāne pakkhipitvā allavattho allakeso hutvā khamāpehi, tātāti.
સો ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ વત્વા સુવણ્ણપુપ્ફાનિ કરોન્તો તીસુ પુત્તેસુ જેટ્ઠપુત્તં પક્કોસાપેત્વા ‘‘એહિ, તાત, અહં સત્થારં વેરવચનેન અવચં, તસ્મા ઇમાનિ પુપ્ફાનિ કત્વા ધાતુનિધાને પક્ખિપિત્વા ખમાપેસ્સામિ, ત્વમ્પિ ખો મે સહાયો હોહી’’તિ આહ. સો ‘‘ન ત્વં મયા વેરવચનં વદાપિતો, ત્વંયેવ કરોહી’’તિ કાતું ન ઇચ્છિ. મજ્ઝિમપુત્તં પક્કોસિત્વા તથેવાહ, સોપિ તથેવ વત્વા કાતું ન ઇચ્છિ. કનિટ્ઠં પક્કોસિત્વા તથેવાહ, સો ‘‘પિતુ ઉપ્પન્નકિચ્ચં નામ પુત્તસ્સ ભારો’’તિ વત્વા પિતુસહાયો હુત્વા પુપ્ફાનિ અકાસિ. સુવણ્ણકારો વિદત્થિપ્પમાણાનં પુપ્ફાનં તયો કુમ્ભે નિટ્ઠાપેત્વા ધાતુનિધાને પક્ખિપિત્વા અલ્લવત્થો અલ્લકેસો સત્થારં ખમાપેસિ. ઇતિ સો સત્તક્ખત્તું જાતકાલે ઉદકે પાતનં લભિ. અયં પનસ્સ કોટિયં ઠિતો અત્તભાવો. ઇધાપિ તસ્સેવ નિસ્સન્દેન ઉદકે પાતિતો. યે પનસ્સ દ્વે જેટ્ઠભાતિકા પુત્તા સુવણ્ણપુપ્ફાનં કરણકાલે સહાયા ભવિતું ન ઇચ્છિંસુ, તેસં તેન કારણેન સુવણ્ણપબ્બતો ન નિબ્બત્તિ, જટિલસ્સ ચેવ કનિટ્ઠપુત્તસ્સ ચ એકતો કતભાવેન નિબ્બત્તિ. ઇતિ સો પુત્તે અનુસાસિત્વા સત્થુ સન્તિકે પબ્બજિત્વા કતિપાહેનેવ અરહત્તં પાપુણિ. સત્થા અપરેન સમયેન પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં પિણ્ડાય ચરન્તો તસ્સ પુત્તાનં ગેહદ્વારં અગમાસિ, તે બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ અડ્ઢમાસં ભિક્ખાદાનં અદંસુ.
So ‘‘sādhu, bhante’’ti vatvā suvaṇṇapupphāni karonto tīsu puttesu jeṭṭhaputtaṃ pakkosāpetvā ‘‘ehi, tāta, ahaṃ satthāraṃ veravacanena avacaṃ, tasmā imāni pupphāni katvā dhātunidhāne pakkhipitvā khamāpessāmi, tvampi kho me sahāyo hohī’’ti āha. So ‘‘na tvaṃ mayā veravacanaṃ vadāpito, tvaṃyeva karohī’’ti kātuṃ na icchi. Majjhimaputtaṃ pakkositvā tathevāha, sopi tatheva vatvā kātuṃ na icchi. Kaniṭṭhaṃ pakkositvā tathevāha, so ‘‘pitu uppannakiccaṃ nāma puttassa bhāro’’ti vatvā pitusahāyo hutvā pupphāni akāsi. Suvaṇṇakāro vidatthippamāṇānaṃ pupphānaṃ tayo kumbhe niṭṭhāpetvā dhātunidhāne pakkhipitvā allavattho allakeso satthāraṃ khamāpesi. Iti so sattakkhattuṃ jātakāle udake pātanaṃ labhi. Ayaṃ panassa koṭiyaṃ ṭhito attabhāvo. Idhāpi tasseva nissandena udake pātito. Ye panassa dve jeṭṭhabhātikā puttā suvaṇṇapupphānaṃ karaṇakāle sahāyā bhavituṃ na icchiṃsu, tesaṃ tena kāraṇena suvaṇṇapabbato na nibbatti, jaṭilassa ceva kaniṭṭhaputtassa ca ekato katabhāvena nibbatti. Iti so putte anusāsitvā satthu santike pabbajitvā katipāheneva arahattaṃ pāpuṇi. Satthā aparena samayena pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ piṇḍāya caranto tassa puttānaṃ gehadvāraṃ agamāsi, te buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa aḍḍhamāsaṃ bhikkhādānaṃ adaṃsu.
ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘અજ્જાપિ તે, આવુસો જટિલ, અસીતિહત્થે સુવણ્ણપબ્બતે ચ પુત્તેસુ ચ તણ્હા અત્થી’’તિ. ‘‘ન મે, આવુસો, એતેસુ તણ્હા વા માનો વા અત્થી’’તિ. તે ‘‘અયં જટિલત્થેરો અભૂતં વત્વા અઞ્ઞં બ્યાકરોતી’’તિ વદિંસુ. સત્થા તેસં કથં સુત્વા ‘‘ન, ભિક્ખવે, મમ પુત્તસ્સ તેસુ તણ્હા વા માનો વા અત્થી’’તિ વત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –
Bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘ajjāpi te, āvuso jaṭila, asītihatthe suvaṇṇapabbate ca puttesu ca taṇhā atthī’’ti. ‘‘Na me, āvuso, etesu taṇhā vā māno vā atthī’’ti. Te ‘‘ayaṃ jaṭilatthero abhūtaṃ vatvā aññaṃ byākarotī’’ti vadiṃsu. Satthā tesaṃ kathaṃ sutvā ‘‘na, bhikkhave, mama puttassa tesu taṇhā vā māno vā atthī’’ti vatvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –
૪૧૬.
416.
‘‘યોધ તણ્હં પહન્ત્વાન, અનાગારો પરિબ્બજે;
‘‘Yodha taṇhaṃ pahantvāna, anāgāro paribbaje;
તણ્હાભવપરિક્ખીણં, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણ’’ન્તિ.
Taṇhābhavaparikkhīṇaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.
તસ્સત્થો – યો ઇધ લોકે છદ્વારિકં તણ્હં વા માનં વા જહિત્વા ઘરાવાસેન અનત્થિકો અનાગારો હુત્વા પરિબ્બજતિ, તણ્હાય ચેવ ભવસ્સ ચ પરિક્ખીણત્તા તણ્હાભવપરિક્ખીણં તમહં બ્રાહ્મણં વદામીતિ.
Tassattho – yo idha loke chadvārikaṃ taṇhaṃ vā mānaṃ vā jahitvā gharāvāsena anatthiko anāgāro hutvā paribbajati, taṇhāya ceva bhavassa ca parikkhīṇattā taṇhābhavaparikkhīṇaṃ tamahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti.
દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
જટિલત્થેરવત્થુ તેત્તિંસતિમં.
Jaṭilattheravatthu tettiṃsatimaṃ.
૩૪. જોતિકત્થેરવત્થુ
34. Jotikattheravatthu
યોધ તણ્હન્તિ પુન ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો જોતિકત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.
Yodha taṇhanti puna imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto jotikattheraṃ ārabbha kathesi.
અજાતસત્તુકુમારો હિ દેવદત્તેન સદ્ધિં એકતો હુત્વા પિતરં ઘાતેત્વા રજ્જે પતિટ્ઠિતો ‘‘જોતિકસેટ્ઠિસ્સ મહાપાસાદં ગણ્હિસ્સામી’’તિ યુદ્ધસજ્જો નિક્ખમિત્વા મણિપાકારે સપરિવારસ્સ અત્તનો છાયં દિસ્વા ‘‘ગહપતિકો યુદ્ધસજ્જો હુત્વા બલં આદાય નિક્ખન્તો’’તિ સલ્લક્ખેત્વા ઉપગન્તું ન વિસહિ. સેટ્ઠિપિ તં દિવસં ઉપોસથિકો હુત્વા પાતોવ ભુત્તપાતરાસો વિહારં ગન્ત્વા સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુણન્તો નિસિન્નો હોતિ. પઠમે દ્વારકોટ્ઠકે આરક્ખં ગહેત્વા ઠિતો પન યમકોળિ નામ યક્ખો તં દિસ્વા ‘‘કહં ગચ્છસી’’તિ સપરિવારં વિદ્ધંસેત્વા દિસાવિદિસાસુ અનુબન્ધિ. રાજા વિહારમેવ અગમાસિ.
Ajātasattukumāro hi devadattena saddhiṃ ekato hutvā pitaraṃ ghātetvā rajje patiṭṭhito ‘‘jotikaseṭṭhissa mahāpāsādaṃ gaṇhissāmī’’ti yuddhasajjo nikkhamitvā maṇipākāre saparivārassa attano chāyaṃ disvā ‘‘gahapatiko yuddhasajjo hutvā balaṃ ādāya nikkhanto’’ti sallakkhetvā upagantuṃ na visahi. Seṭṭhipi taṃ divasaṃ uposathiko hutvā pātova bhuttapātarāso vihāraṃ gantvā satthu santike dhammaṃ suṇanto nisinno hoti. Paṭhame dvārakoṭṭhake ārakkhaṃ gahetvā ṭhito pana yamakoḷi nāma yakkho taṃ disvā ‘‘kahaṃ gacchasī’’ti saparivāraṃ viddhaṃsetvā disāvidisāsu anubandhi. Rājā vihārameva agamāsi.
અથ નં સેટ્ઠિ દિસ્વાવ ‘‘કિં, દેવા’’તિ વત્વા ઉટ્ઠાયાસના અટ્ઠાસિ. ગહપતિ, કિં ત્વં તવ પુરિસે ‘‘મયા સદ્ધિં યુજ્ઝથા’’તિ આણાપેત્વા ઇધાગમ્મ ધમ્મં સુણન્તો વિય નિસિન્નોતિ. કિં પન દેવો મમ ગેહં ગણ્હિતું ગતોતિ? આમ, ગતોમ્હીતિ. મમ અનિચ્છાય મમ ગેહં ગણ્હિતું રાજસહસ્સમ્પિ ન સક્કોતિ, દેવાતિ. સો ‘‘કિં પન ત્વં રાજા ભવિસ્સસી’’તિ કુજ્ઝિ. નાહં રાજા, મમ સન્તકં પન દસિકસુત્તમ્પિ મમ અનિચ્છાય રાજૂહિ વા ચોરેહિ વા ગહેતું ન સક્કાતિ. કિં પનાહં તવ રુચિયા ગણ્હિસ્સામીતિ? તેન હિ, દેવ, ઇમા મે દસસુ અઙ્ગુલીસુ વીસતિ મુદ્દિકા, ઇમાહં તુમ્હાકં ન દેમિ. સચે સક્કોથ, ગણ્હથાતિ . સો પન રાજા ભૂમિયં ઉક્કુટિકં નિસીદિત્વા ઉલ્લઙ્ઘન્તો અટ્ઠારસહત્થં ઠાનં અભિરુહતિ, ઠત્વા ઉલ્લઙ્ઘન્તો અસીતિહત્થં ઠાનં અભિરુહતિ. એવંમહાબલો સમાનોપિ ઇતો ચિતો ચ પરિવત્તેન્તો એકં મુદ્દિકમ્પિ કડ્ઢિતું નાસક્ખિ. અથ નં સેટ્ઠિ ‘‘સાટકં પત્થર, દેવા’’તિ વત્વા અઙ્ગુલિયો ઉજુકા અકાસિ, વીસતિપિ મુદ્દિકા નિક્ખમિંસુ. અથ નં સેટ્ઠિ ‘‘એવં, દેવ, મમ સન્તકં મમ અનિચ્છાય ન સક્કા ગણ્હિતુ’’ન્તિ વત્વા રઞ્ઞો કિરિયાય ઉપ્પન્નસંવેગો ‘‘પબ્બજિતું મે અનુજાન, દેવા’’તિ આહ. સો ‘‘ઇમસ્મિં પબ્બજિતે સુખં પાસાદં ગણ્હિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા એકવચનેનેવ ‘‘ત્વં પબ્બજાહી’’તિ આહ. સો સત્થુ સન્તિકે પબ્બજિત્વા ન ચિરસ્સેવ અરહત્તં પત્વા જોતિકત્થેરો નામ અહોસિ. તસ્સ અરહત્તં પત્તક્ખણેયેવ સબ્બાપિ સા સમ્પત્તિ અન્તરધાયિ, તમ્પિસ્સ સતુલકાયિં નામ ભરિયં દેવતા ઉત્તરકુરુમેવ નયિંસુ.
Atha naṃ seṭṭhi disvāva ‘‘kiṃ, devā’’ti vatvā uṭṭhāyāsanā aṭṭhāsi. Gahapati, kiṃ tvaṃ tava purise ‘‘mayā saddhiṃ yujjhathā’’ti āṇāpetvā idhāgamma dhammaṃ suṇanto viya nisinnoti. Kiṃ pana devo mama gehaṃ gaṇhituṃ gatoti? Āma, gatomhīti. Mama anicchāya mama gehaṃ gaṇhituṃ rājasahassampi na sakkoti, devāti. So ‘‘kiṃ pana tvaṃ rājā bhavissasī’’ti kujjhi. Nāhaṃ rājā, mama santakaṃ pana dasikasuttampi mama anicchāya rājūhi vā corehi vā gahetuṃ na sakkāti. Kiṃ panāhaṃ tava ruciyā gaṇhissāmīti? Tena hi, deva, imā me dasasu aṅgulīsu vīsati muddikā, imāhaṃ tumhākaṃ na demi. Sace sakkotha, gaṇhathāti . So pana rājā bhūmiyaṃ ukkuṭikaṃ nisīditvā ullaṅghanto aṭṭhārasahatthaṃ ṭhānaṃ abhiruhati, ṭhatvā ullaṅghanto asītihatthaṃ ṭhānaṃ abhiruhati. Evaṃmahābalo samānopi ito cito ca parivattento ekaṃ muddikampi kaḍḍhituṃ nāsakkhi. Atha naṃ seṭṭhi ‘‘sāṭakaṃ patthara, devā’’ti vatvā aṅguliyo ujukā akāsi, vīsatipi muddikā nikkhamiṃsu. Atha naṃ seṭṭhi ‘‘evaṃ, deva, mama santakaṃ mama anicchāya na sakkā gaṇhitu’’nti vatvā rañño kiriyāya uppannasaṃvego ‘‘pabbajituṃ me anujāna, devā’’ti āha. So ‘‘imasmiṃ pabbajite sukhaṃ pāsādaṃ gaṇhissāmī’’ti cintetvā ekavacaneneva ‘‘tvaṃ pabbajāhī’’ti āha. So satthu santike pabbajitvā na cirasseva arahattaṃ patvā jotikatthero nāma ahosi. Tassa arahattaṃ pattakkhaṇeyeva sabbāpi sā sampatti antaradhāyi, tampissa satulakāyiṃ nāma bhariyaṃ devatā uttarakurumeva nayiṃsu.
અથેકદિવસં ભિક્ખૂ તં આમન્તેત્વા, ‘‘આવુસો જોતિક, તસ્મિં પન તે પાસાદે વા ઇત્થિયા વા તણ્હા અત્થી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘નત્થાવુસો’’તિ વુત્તે સત્થુ આરોચેસું – ‘‘અયં, ભન્તે, અભૂતં વત્વા અઞ્ઞં બ્યાકરોતી’’તિ. સત્થા ‘‘નત્થેવ, ભિક્ખવે, મમ પુત્તસ્સ તસ્મિં તણ્હા’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –
Athekadivasaṃ bhikkhū taṃ āmantetvā, ‘‘āvuso jotika, tasmiṃ pana te pāsāde vā itthiyā vā taṇhā atthī’’ti pucchitvā ‘‘natthāvuso’’ti vutte satthu ārocesuṃ – ‘‘ayaṃ, bhante, abhūtaṃ vatvā aññaṃ byākarotī’’ti. Satthā ‘‘nattheva, bhikkhave, mama puttassa tasmiṃ taṇhā’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
૪૧૬.
416.
‘‘યોધ તણ્હં પહન્ત્વાન, અનાગારો પરિબ્બજે;
‘‘Yodha taṇhaṃ pahantvāna, anāgāro paribbaje;
તણ્હાભવપરિક્ખીણં, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણ’’ન્તિ.
Taṇhābhavaparikkhīṇaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.
ઇમિસ્સા ગાથાયત્થો હેટ્ઠા જટિલત્થેરવત્થુમ્હિ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.
Imissā gāthāyattho heṭṭhā jaṭilattheravatthumhi vuttanayeneva veditabbo.
દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
જોતિકત્થેરવત્થુ ચતુતિંસતિમં.
Jotikattheravatthu catutiṃsatimaṃ.
૩૫. નટપુત્તકત્થેરવત્થુ
35. Naṭaputtakattheravatthu
હિત્વાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો એકં નટપુત્તકં આરબ્ભ કથેસિ.
Hitvāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto ekaṃ naṭaputtakaṃ ārabbha kathesi.
સો કિર એકં નટકીળં કીળયમાનો વિચરન્તો સત્થુ ધમ્મકથં સુત્વા પબ્બજિત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તસ્મિં બુદ્ધપ્પમુખેન ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં પિણ્ડાય પવિસન્તે ભિક્ખૂ એકં નટપુત્તં કીળન્તં દિસ્વા, ‘‘આવુસો, એસ તયા કીળિતકીળિતં કીળતિ, અત્થિ નુ ખો તે એત્થ સિનેહો’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘નત્થી’’તિ વુત્તે ‘‘અયં, ભન્તે, અભૂતં વત્વા અઞ્ઞં બ્યાકરોતી’’તિ આહંસુ. સત્થા તેસં કથં સુત્વા, ‘‘ભિક્ખવે, મમ પુત્તો સબ્બયોગે અતિક્કન્તો’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –
So kira ekaṃ naṭakīḷaṃ kīḷayamāno vicaranto satthu dhammakathaṃ sutvā pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇi. Tasmiṃ buddhappamukhena bhikkhusaṅghena saddhiṃ piṇḍāya pavisante bhikkhū ekaṃ naṭaputtaṃ kīḷantaṃ disvā, ‘‘āvuso, esa tayā kīḷitakīḷitaṃ kīḷati, atthi nu kho te ettha sineho’’ti pucchitvā ‘‘natthī’’ti vutte ‘‘ayaṃ, bhante, abhūtaṃ vatvā aññaṃ byākarotī’’ti āhaṃsu. Satthā tesaṃ kathaṃ sutvā, ‘‘bhikkhave, mama putto sabbayoge atikkanto’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
૪૧૭.
417.
‘‘હિત્વા માનુસકં યોગં, દિબ્બં યોગં ઉપચ્ચગા;
‘‘Hitvā mānusakaṃ yogaṃ, dibbaṃ yogaṃ upaccagā;
સબ્બયોગવિસંયુત્તં, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણ’’ન્તિ.
Sabbayogavisaṃyuttaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.
તત્થ માનુસકં યોગન્તિ માનુસકં આયુઞ્ચેવ પઞ્ચ કામગુણે ચ. દિબ્બયોગેપિ એસેવ નયો. ઉપચ્ચગાતિ યો માનુસકં યોગં હિત્વા દિબ્બં યોગં અતિક્કન્તો, તં સબ્બેહિ ચતૂહિપિ યોગેહિ વિસંયુત્તં અહં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.
Tattha mānusakaṃ yoganti mānusakaṃ āyuñceva pañca kāmaguṇe ca. Dibbayogepi eseva nayo. Upaccagāti yo mānusakaṃ yogaṃ hitvā dibbaṃ yogaṃ atikkanto, taṃ sabbehi catūhipi yogehi visaṃyuttaṃ ahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.
દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
નટપુત્તકત્થેરવત્થુ પઞ્ચતિંસતિમં.
Naṭaputtakattheravatthu pañcatiṃsatimaṃ.
૩૬. નટપુત્તકત્થેરવત્થુ
36. Naṭaputtakattheravatthu
હિત્વા રતિઞ્ચાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો એકં નટપુત્તકંયેવ આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ પુરિમસદિસમેવ. ઇધ પન સત્થા, ‘‘ભિક્ખવે, મમ પુત્તો રતિઞ્ચ અરતિઞ્ચ પહાય ઠિતો’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –
Hitvā ratiñcāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto ekaṃ naṭaputtakaṃyeva ārabbha kathesi. Vatthu purimasadisameva. Idha pana satthā, ‘‘bhikkhave, mama putto ratiñca aratiñca pahāya ṭhito’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
૪૧૮.
418.
‘‘હિત્વા રતિઞ્ચ અરતિઞ્ચ, સીતિભૂતં નિરૂપધિં;
‘‘Hitvā ratiñca aratiñca, sītibhūtaṃ nirūpadhiṃ;
સબ્બલોકાભિભું વીરં, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણ’’ન્તિ.
Sabbalokābhibhuṃ vīraṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.
તત્થ રતિન્તિ પઞ્ચકામગુણરતિં. અરતિન્તિ અરઞ્ઞવાસે ઉક્કણ્ઠિતત્તં. સીતિભૂતન્તિ નિબ્બુતં. નિરૂપધિન્તિ નિરુપક્કિલેસં. વીરન્તિ તં એવરૂપં સબ્બં ખન્ધલોકં અભિભવિત્વા ઠિતં વીરિયવન્તં અહં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.
Tattha ratinti pañcakāmaguṇaratiṃ. Aratinti araññavāse ukkaṇṭhitattaṃ. Sītibhūtanti nibbutaṃ. Nirūpadhinti nirupakkilesaṃ. Vīranti taṃ evarūpaṃ sabbaṃ khandhalokaṃ abhibhavitvā ṭhitaṃ vīriyavantaṃ ahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.
દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
નટપુત્તકત્થેરવત્થુ છત્તિંસતિમં.
Naṭaputtakattheravatthu chattiṃsatimaṃ.
૩૭. વઙ્ગીસત્થેરવત્થુ
37. Vaṅgīsattheravatthu
ચુતિં યો વેદીતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો વઙ્ગીસત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.
Cutiṃyo vedīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto vaṅgīsattheraṃ ārabbha kathesi.
રાજગહે કિરેકો બ્રાહ્મણો વઙ્ગીસો નામ મતમનુસ્સાનં સીસં આકોટેત્વા ‘‘ઇદં નિરયે નિબ્બત્તસ્સ સીસં, ઇદં તિરચ્છાનયોનિયં, ઇદં પેત્તિવિસયે, ઇદં મનુસ્સલોકે, ઇદં દેવલોકે નિબ્બત્તસ્સ સીસ’’ન્તિ જાનાતિ. બ્રાહ્મણા ‘‘સક્કા ઇમં નિસ્સાય લોકં ખાદિતુ’’ન્તિ ચિન્તેત્વા તં દ્વે રત્તવત્થાનિ પરિદહાપેત્વા આદાય જનપદં ચરન્તા મનુસ્સે વદન્તિ ‘‘એસો વઙ્ગીસો નામ બ્રાહ્મણો મતમનુસ્સાનં સીસં આકોટેત્વા નિબ્બત્તટ્ઠાનં જાનાતિ, અત્તનો ઞાતકાનં નિબ્બત્તટ્ઠાનં પુચ્છથા’’તિ. મનુસ્સા યથાબલં દસપિ કહાપણે વીસતિપિ સતમ્પિ દત્વા ઞાતકાનં નિબ્બત્તટ્ઠાનં પુચ્છન્તિ. તે અનુપુબ્બેન સાવત્થિં પત્વા જેતવનસ્સ અવિદૂરે નિવાસં ગણ્હિંસુ. તે ભુત્તપાતરાસા મહાજનં ગન્ધમાલાદિહત્થં ધમ્મસ્સવનાય ગચ્છન્તં દિસ્વા ‘‘કહં ગચ્છથા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘વિહારં ધમ્મસ્સવનાયા’’તિ વુત્તે ‘‘તત્થ ગન્ત્વા કિં કરિસ્સથ, અમ્હાકં વઙ્ગીસબ્રાહ્મણેન સદિસો નામ નત્થિ, મતમનુસ્સાનં સીસં આકોટેત્વા નિબ્બત્તટ્ઠાનં જાનાતિ, ઞાતકાનં નિબ્બત્તટ્ઠાનં પુચ્છથા’’તિ આહંસુ. તે ‘‘વઙ્ગીસો કિં જાનાતિ , અમ્હાકં સત્થારા સદિસો નામ નત્થી’’તિ વત્વા ઇતરેહિપિ ‘‘વઙ્ગીસસદિસો નત્થી’’તિ વુત્તે કથં વડ્ઢેત્વા ‘‘એથ, દાનિ વો વઙ્ગીસસ્સ વા અમ્હાકં વા સત્થુ જાનનભાવં જાનિસ્સામા’’તિ તે આદાય વિહારં અગમંસુ. સત્થા તેસં આગમનભાવં ઞત્વા નિરયે તિરચ્છાનયોનિયં મનુસ્સલોકે દેવલોકેતિ ચતૂસુ ઠાનેસુ નિબ્બત્તાનં ચત્તારિ સીસાનિ, ખીણાસવસીસઞ્ચાતિ પઞ્ચ સીસાનિ આહરાપેત્વા પટિપાટિયા ઠપેત્વા આગતકાલે વઙ્ગીસં પુચ્છિ – ‘‘ત્વં કિર સીસં આકોટેત્વા મતકાનં નિબ્બત્તટ્ઠાનં જાનાસી’’તિ? ‘‘આમ, જાનામી’’તિ. ‘‘ઇદં કસ્સ સીસ’’ન્તિ? સો તં આકોટેત્વા ‘‘નિરયે નિબ્બત્તસ્સા’’તિ આહ. અથસ્સ સત્થા ‘‘સાધુ સાધૂ’’તિ સાધુકારં દત્વા ઇતરાનિપિ તીણિ સીસાનિ પુચ્છિત્વા તેન અવિરજ્ઝિત્વા વુત્તવુત્તક્ખણે તથેવ તસ્સ સાધુકારં દત્વા પઞ્ચમં સીસં દસ્સેત્વા ‘‘ઇદં કસ્સ સીસ’’ન્તિ પુચ્છિ, સો તમ્પિ આકોટેત્વા નિબ્બત્તટ્ઠાનં ન જાનાતિ.
Rājagahe kireko brāhmaṇo vaṅgīso nāma matamanussānaṃ sīsaṃ ākoṭetvā ‘‘idaṃ niraye nibbattassa sīsaṃ, idaṃ tiracchānayoniyaṃ, idaṃ pettivisaye, idaṃ manussaloke, idaṃ devaloke nibbattassa sīsa’’nti jānāti. Brāhmaṇā ‘‘sakkā imaṃ nissāya lokaṃ khāditu’’nti cintetvā taṃ dve rattavatthāni paridahāpetvā ādāya janapadaṃ carantā manusse vadanti ‘‘eso vaṅgīso nāma brāhmaṇo matamanussānaṃ sīsaṃ ākoṭetvā nibbattaṭṭhānaṃ jānāti, attano ñātakānaṃ nibbattaṭṭhānaṃ pucchathā’’ti. Manussā yathābalaṃ dasapi kahāpaṇe vīsatipi satampi datvā ñātakānaṃ nibbattaṭṭhānaṃ pucchanti. Te anupubbena sāvatthiṃ patvā jetavanassa avidūre nivāsaṃ gaṇhiṃsu. Te bhuttapātarāsā mahājanaṃ gandhamālādihatthaṃ dhammassavanāya gacchantaṃ disvā ‘‘kahaṃ gacchathā’’ti pucchitvā ‘‘vihāraṃ dhammassavanāyā’’ti vutte ‘‘tattha gantvā kiṃ karissatha, amhākaṃ vaṅgīsabrāhmaṇena sadiso nāma natthi, matamanussānaṃ sīsaṃ ākoṭetvā nibbattaṭṭhānaṃ jānāti, ñātakānaṃ nibbattaṭṭhānaṃ pucchathā’’ti āhaṃsu. Te ‘‘vaṅgīso kiṃ jānāti , amhākaṃ satthārā sadiso nāma natthī’’ti vatvā itarehipi ‘‘vaṅgīsasadiso natthī’’ti vutte kathaṃ vaḍḍhetvā ‘‘etha, dāni vo vaṅgīsassa vā amhākaṃ vā satthu jānanabhāvaṃ jānissāmā’’ti te ādāya vihāraṃ agamaṃsu. Satthā tesaṃ āgamanabhāvaṃ ñatvā niraye tiracchānayoniyaṃ manussaloke devaloketi catūsu ṭhānesu nibbattānaṃ cattāri sīsāni, khīṇāsavasīsañcāti pañca sīsāni āharāpetvā paṭipāṭiyā ṭhapetvā āgatakāle vaṅgīsaṃ pucchi – ‘‘tvaṃ kira sīsaṃ ākoṭetvā matakānaṃ nibbattaṭṭhānaṃ jānāsī’’ti? ‘‘Āma, jānāmī’’ti. ‘‘Idaṃ kassa sīsa’’nti? So taṃ ākoṭetvā ‘‘niraye nibbattassā’’ti āha. Athassa satthā ‘‘sādhu sādhū’’ti sādhukāraṃ datvā itarānipi tīṇi sīsāni pucchitvā tena avirajjhitvā vuttavuttakkhaṇe tatheva tassa sādhukāraṃ datvā pañcamaṃ sīsaṃ dassetvā ‘‘idaṃ kassa sīsa’’nti pucchi, so tampi ākoṭetvā nibbattaṭṭhānaṃ na jānāti.
અથ નં સત્થા ‘‘કિં, વઙ્ગીસ, ન જાનાસી’’તિ વત્વા, ‘‘આમ, ન જાનામી’’તિ વુત્તે ‘‘અહં જાનામી’’તિ આહ. અથ નં વઙ્ગીસો યાચિ ‘‘દેથ મે ઇમં મન્ત’’ન્તિ. ન સક્કા અપબ્બજિતસ્સ દાતુન્તિ. સો ‘‘ઇમસ્મિં મન્તે ગહિતે સકલજમ્બુદીપે અહં જેટ્ઠકો ભવિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા તે બ્રાહ્મણે ‘‘તુમ્હે તત્થેવ કતિપાહં વસથ, અહં પબ્બજિસ્સામી’’તિ ઉય્યોજેત્વા સત્થુ સન્તિકે પબ્બજિત્વા લદ્ધૂપસમ્પદો વઙ્ગીસત્થેરો નામ અહોસિ. અથસ્સ સત્થા દ્વત્તિંસાકારકમ્મટ્ઠાનં દત્વા ‘‘મન્તસ્સ પરિકમ્મં સજ્ઝાયાહી’’તિ આહ. સો તં સજ્ઝાયન્તો અન્તરન્તરા બ્રાહ્મણેહિ ‘‘ગહિતો તે મન્તો’’તિ પુચ્છિયમાનો ‘‘આગમેથ તાવ, ગણ્હામી’’તિ વત્વા કતિપાહેનેવ અરહત્તં પત્વા પુન બ્રાહ્મણેહિ પુટ્ઠો ‘‘અભબ્બો દાનાહં, આવુસો, ગન્તુ’’ન્તિ આહ. તં સુત્વા ભિક્ખૂ ‘‘અયં, ભન્તે, અભૂતેન અઞ્ઞં બ્યાકરોતી’’તિ સત્થુ આરોચેસું. સત્થા ‘‘મા, ભિક્ખવે, એવં અવચુત્થ, ઇદાનિ, ભિક્ખવે, મમ પુત્તો ચુતિપટિસન્ધિકુસલો જાતો’’તિ વત્વા ઇમા ગાથા અભાસિ –
Atha naṃ satthā ‘‘kiṃ, vaṅgīsa, na jānāsī’’ti vatvā, ‘‘āma, na jānāmī’’ti vutte ‘‘ahaṃ jānāmī’’ti āha. Atha naṃ vaṅgīso yāci ‘‘detha me imaṃ manta’’nti. Na sakkā apabbajitassa dātunti. So ‘‘imasmiṃ mante gahite sakalajambudīpe ahaṃ jeṭṭhako bhavissāmī’’ti cintetvā te brāhmaṇe ‘‘tumhe tattheva katipāhaṃ vasatha, ahaṃ pabbajissāmī’’ti uyyojetvā satthu santike pabbajitvā laddhūpasampado vaṅgīsatthero nāma ahosi. Athassa satthā dvattiṃsākārakammaṭṭhānaṃ datvā ‘‘mantassa parikammaṃ sajjhāyāhī’’ti āha. So taṃ sajjhāyanto antarantarā brāhmaṇehi ‘‘gahito te manto’’ti pucchiyamāno ‘‘āgametha tāva, gaṇhāmī’’ti vatvā katipāheneva arahattaṃ patvā puna brāhmaṇehi puṭṭho ‘‘abhabbo dānāhaṃ, āvuso, gantu’’nti āha. Taṃ sutvā bhikkhū ‘‘ayaṃ, bhante, abhūtena aññaṃ byākarotī’’ti satthu ārocesuṃ. Satthā ‘‘mā, bhikkhave, evaṃ avacuttha, idāni, bhikkhave, mama putto cutipaṭisandhikusalo jāto’’ti vatvā imā gāthā abhāsi –
૪૧૯.
419.
‘‘ચુતિં યો વેદિ સત્તાનં, ઉપપત્તિઞ્ચ સબ્બસો;
‘‘Cutiṃ yo vedi sattānaṃ, upapattiñca sabbaso;
અસત્તં સુગતં બુદ્ધં, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણં.
Asattaṃ sugataṃ buddhaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ.
૪૨૦.
420.
‘‘યસ્સ ગતિં ન જાનન્તિ, દેવા ગન્ધબ્બમાનુસા;
‘‘Yassa gatiṃ na jānanti, devā gandhabbamānusā;
ખીણાસવં અરહન્તં, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણ’’ન્તિ.
Khīṇāsavaṃ arahantaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.
તત્થ યો વેદીતિ યો સત્તાનં સબ્બાકારેન ચુતિઞ્ચ પટિસન્ધિઞ્ચ પાકટં કત્વા જાનાતિ, તમહં અલગ્ગતાય અસત્તં, પટિપત્તિયા સુટ્ઠુ ગતત્તા સુગતં, ચતુન્નં સચ્ચાનં બુદ્ધતાય બુદ્ધં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો. યસ્સાતિ યસ્સેતે દેવાદયો ગતિં ન જાનન્તિ, તમહં આસવાનં ખીણતાય ખીણાસવં, કિલેસેહિ આરકત્તા અરહન્તં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.
Tattha yo vedīti yo sattānaṃ sabbākārena cutiñca paṭisandhiñca pākaṭaṃ katvā jānāti, tamahaṃ alaggatāya asattaṃ, paṭipattiyā suṭṭhu gatattā sugataṃ, catunnaṃ saccānaṃ buddhatāya buddhaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho. Yassāti yassete devādayo gatiṃ na jānanti, tamahaṃ āsavānaṃ khīṇatāya khīṇāsavaṃ, kilesehi ārakattā arahantaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.
દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
વઙ્ગીસત્થેરવત્થુ સત્તતિંસતિમં.
Vaṅgīsattheravatthu sattatiṃsatimaṃ.
૩૮. ધમ્મદિન્નત્થેરીવત્થુ
38. Dhammadinnattherīvatthu
યસ્સાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો ધમ્મદિન્નં નામ ભિક્ખુનિં આરબ્ભ કથેસિ.
Yassāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto dhammadinnaṃ nāma bhikkhuniṃ ārabbha kathesi.
એકદિવસઞ્હિ તસ્સા ગિહિકાલે સામિકો વિસાખો ઉપાસકો સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા અનાગામિફલં પત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘મયા સબ્બં સાપતેય્યં ધમ્મદિન્નં પટિચ્છાપેતું વટ્ટતી’’તિ. સો તતો પુબ્બે આગચ્છન્તો ધમ્મદિન્નં વાતપાનેન ઓલોકેન્તિં દિસ્વા સિતં કરોતિ. તં દિવસં પન વાતપાનેન ઠિતં અનોલોકેન્તોવ અગમાસિ. સા ‘‘કિં નુ ખો ઇદ’’ન્તિ ચિન્તેત્વા ‘‘હોતુ, ભોજનકાલે જાનિસ્સામી’’તિ ભોજનવેલાય ભત્તં ઉપનામેસિ. સો અઞ્ઞેસુ દિવસેસુ ‘‘એહિ, એકતો ભુઞ્જામા’’તિ વદતિ, તં દિવસં પન તુણ્હીભૂતોવ ભુઞ્જિ. સા ‘‘કેનચિદેવ કારણેન કુપિતો ભવિસ્સતી’’તિ ચિન્તેસિ. અથ નં વિસાખો સુખનિસિન્નવેલાય તં પક્કોસિત્વા ‘‘ધમ્મદિન્ને ઇમસ્મિં ગેહે સબ્બં સાપતેય્યં પટિચ્છાહી’’તિ આહ. સા ‘‘કુદ્ધા નામ સાપતેય્યં ન પટિચ્છાપેન્તિ, કિં નુ ખો એત’’ન્તિ ચિન્તેત્વા ‘‘તુમ્હે પન, સામી’’તિ આહ. અહં ઇતો પટ્ઠાય ન કિઞ્ચિ વિચારેમીતિ. તુમ્હેહિ છડ્ડિતં ખેળં કો પટિચ્છિસ્સતિ, એવં સન્તે મમ પબ્બજ્જં અનુજાનાથાતિ. સો ‘‘સાધુ, ભદ્દે’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા મહન્તેન સક્કારેન તં ભિક્ખુનીઉપસ્સયં નેત્વા પબ્બાજેસિ. સા લદ્ધૂપસમ્પદા ધમ્મદિન્નત્થેરી નામ અહોસિ.
Ekadivasañhi tassā gihikāle sāmiko visākho upāsako satthu santike dhammaṃ sutvā anāgāmiphalaṃ patvā cintesi – ‘‘mayā sabbaṃ sāpateyyaṃ dhammadinnaṃ paṭicchāpetuṃ vaṭṭatī’’ti. So tato pubbe āgacchanto dhammadinnaṃ vātapānena olokentiṃ disvā sitaṃ karoti. Taṃ divasaṃ pana vātapānena ṭhitaṃ anolokentova agamāsi. Sā ‘‘kiṃ nu kho ida’’nti cintetvā ‘‘hotu, bhojanakāle jānissāmī’’ti bhojanavelāya bhattaṃ upanāmesi. So aññesu divasesu ‘‘ehi, ekato bhuñjāmā’’ti vadati, taṃ divasaṃ pana tuṇhībhūtova bhuñji. Sā ‘‘kenacideva kāraṇena kupito bhavissatī’’ti cintesi. Atha naṃ visākho sukhanisinnavelāya taṃ pakkositvā ‘‘dhammadinne imasmiṃ gehe sabbaṃ sāpateyyaṃ paṭicchāhī’’ti āha. Sā ‘‘kuddhā nāma sāpateyyaṃ na paṭicchāpenti, kiṃ nu kho eta’’nti cintetvā ‘‘tumhe pana, sāmī’’ti āha. Ahaṃ ito paṭṭhāya na kiñci vicāremīti. Tumhehi chaḍḍitaṃ kheḷaṃ ko paṭicchissati, evaṃ sante mama pabbajjaṃ anujānāthāti. So ‘‘sādhu, bhadde’’ti sampaṭicchitvā mahantena sakkārena taṃ bhikkhunīupassayaṃ netvā pabbājesi. Sā laddhūpasampadā dhammadinnattherī nāma ahosi.
સા પવિવેકકામતાય ભિક્ખુનીહિ સદ્ધિં જનપદં ગન્ત્વા તત્થ વિહરન્તી ન ચિરસ્સેવ સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પત્વા ‘‘ઇદાનિ મં નિસ્સાય ઞાતિજના પુઞ્ઞાનિ કરિસ્સન્તી’’તિ પુનદેવ રાજગહં પચ્ચાગઞ્છિ. ઉપાસકો તસ્સા આગતભાવં સુત્વા ‘‘કેન નુ ખો કારણેન આગતા’’તિ ભિક્ખુનીઉપસ્સયં ગન્ત્વા થેરિં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસિન્નો ‘‘ઉક્કણ્ઠિતા નુ ખોસિ, અય્યેતિ વત્તું અપ્પતિરૂપં, પઞ્હમેકં નં પુચ્છિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા સોતાપત્તિમગ્ગે પઞ્હં પુચ્છિ, સા તં વિસ્સજ્જેસિ. ઉપાસકો તેનેવ ઉપાયેન સેસમગ્ગેસુપિ પઞ્હં પુચ્છિત્વા અતિક્કમ્મ પઞ્હસ્સ પુટ્ઠકાલે તાય ‘‘અચ્ચયાસિ, આવુસો, વિસાખા’’તિ વત્વા ‘‘આકઙ્ખમાનો સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા ઇમં પઞ્હં પુચ્છેય્યાસી’’તિ વુત્તે થેરિં વન્દિત્વા ઉટ્ઠાયાસના સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા તં કથાસલ્લાપં સબ્બં ભગવતો આરોચેસિ. સત્થા ‘‘સુકથિતં મમ ધીતાય ધમ્મદિન્નાય, અહમ્પેતં પઞ્હં વિસ્સજ્જેન્તો એવમેવ વિસ્સજ્જેય્ય’’ન્તિ વત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –
Sā pavivekakāmatāya bhikkhunīhi saddhiṃ janapadaṃ gantvā tattha viharantī na cirasseva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā ‘‘idāni maṃ nissāya ñātijanā puññāni karissantī’’ti punadeva rājagahaṃ paccāgañchi. Upāsako tassā āgatabhāvaṃ sutvā ‘‘kena nu kho kāraṇena āgatā’’ti bhikkhunīupassayaṃ gantvā theriṃ vanditvā ekamantaṃ nisinno ‘‘ukkaṇṭhitā nu khosi, ayyeti vattuṃ appatirūpaṃ, pañhamekaṃ naṃ pucchissāmī’’ti cintetvā sotāpattimagge pañhaṃ pucchi, sā taṃ vissajjesi. Upāsako teneva upāyena sesamaggesupi pañhaṃ pucchitvā atikkamma pañhassa puṭṭhakāle tāya ‘‘accayāsi, āvuso, visākhā’’ti vatvā ‘‘ākaṅkhamāno satthāraṃ upasaṅkamitvā imaṃ pañhaṃ puccheyyāsī’’ti vutte theriṃ vanditvā uṭṭhāyāsanā satthu santikaṃ gantvā taṃ kathāsallāpaṃ sabbaṃ bhagavato ārocesi. Satthā ‘‘sukathitaṃ mama dhītāya dhammadinnāya, ahampetaṃ pañhaṃ vissajjento evameva vissajjeyya’’nti vatvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –
૪૨૧.
421.
‘‘યસ્સ પુરે ચ પચ્છા ચ, મજ્ઝે ચ નત્થિ કિઞ્ચનં;
‘‘Yassa pure ca pacchā ca, majjhe ca natthi kiñcanaṃ;
અકિઞ્ચનં અનાદાનં, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણ’’ન્તિ.
Akiñcanaṃ anādānaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.
તત્થ પુરેતિ અતીતેસુ ખન્ધેસુ. પચ્છાતિ અનાગતેસુ ખન્ધેસુ. મજ્ઝેતિ પચ્ચુપ્પન્નેસુ ખન્ધેસુ. નત્થિ કિઞ્ચનન્તિ યસ્સેતેસુ ઠાનેસુ તણ્હાગાહસઙ્ખાતં કિઞ્ચનં નત્થિ, તમહં રાગકિઞ્ચનાદીહિ અકિઞ્ચનં કસ્સચિ ગહણસ્સ અભાવેન અનાદાનં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.
Tattha pureti atītesu khandhesu. Pacchāti anāgatesu khandhesu. Majjheti paccuppannesu khandhesu. Natthi kiñcananti yassetesu ṭhānesu taṇhāgāhasaṅkhātaṃ kiñcanaṃ natthi, tamahaṃ rāgakiñcanādīhi akiñcanaṃ kassaci gahaṇassa abhāvena anādānaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.
દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
ધમ્મદિન્નત્થેરીવત્થુ અટ્ઠતિંસતિમં.
Dhammadinnattherīvatthu aṭṭhatiṃsatimaṃ.
૩૯. અઙ્ગુલિમાલત્થેરવત્થુ
39. Aṅgulimālattheravatthu
ઉસભન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અઙ્ગુલિમાલત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ ‘‘ન વે કદરિયા દેવલોકં વજન્તી’’તિ (ધ॰ પ॰ ૧૭૭) ગાથાવણ્ણનાય વુત્તમેવ. વુત્તઞ્હિ તત્થ –
Usabhanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto aṅgulimālattheraṃ ārabbha kathesi. Vatthu ‘‘na ve kadariyā devalokaṃ vajantī’’ti (dha. pa. 177) gāthāvaṇṇanāya vuttameva. Vuttañhi tattha –
ભિક્ખૂ અઙ્ગુલિમાલં પુચ્છિંસુ – ‘‘કિં નુ ખો, આવુસો અઙ્ગુલિમાલ, દુટ્ઠહત્થિં છત્તં ધારેત્વા ઠિતં દિસ્વા ભાયી’’તિ? ‘‘ન ભાયિં, આવુસો’’તિ. તે સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા આહંસુ – ‘‘અઙ્ગુલિમાલો, ભન્તે, અઞ્ઞં બ્યાકરોતી’’તિ. સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, મમ પુત્તો અઙ્ગુલિમાલો ભાયતિ. ખીણાસવઉસભાનઞ્હિ અન્તરે જેટ્ઠકઉસભા મમ પુત્તસદિસા ભિક્ખૂ ન ભાયન્તી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –
Bhikkhū aṅgulimālaṃ pucchiṃsu – ‘‘kiṃ nu kho, āvuso aṅgulimāla, duṭṭhahatthiṃ chattaṃ dhāretvā ṭhitaṃ disvā bhāyī’’ti? ‘‘Na bhāyiṃ, āvuso’’ti. Te satthāraṃ upasaṅkamitvā āhaṃsu – ‘‘aṅgulimālo, bhante, aññaṃ byākarotī’’ti. Satthā ‘‘na, bhikkhave, mama putto aṅgulimālo bhāyati. Khīṇāsavausabhānañhi antare jeṭṭhakausabhā mama puttasadisā bhikkhū na bhāyantī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
૪૨૨.
422.
‘‘ઉસભં પવરં વીરં, મહેસિં વિજિતાવિનં;
‘‘Usabhaṃ pavaraṃ vīraṃ, mahesiṃ vijitāvinaṃ;
અનેજં ન્હાતકં બુદ્ધં, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણ’’ન્તિ.
Anejaṃ nhātakaṃ buddhaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.
તસ્સત્થો – અચ્છમ્ભિતટ્ઠેન ઉસભસદિસતાય ઉસભં ઉત્તમટ્ઠેન પવરં વીરિયસમ્પત્તિયા વીરં મહન્તાનં સીલક્ખન્ધાદીનં એસિતત્તા મહેસિં તિણ્ણં મારાનં વિજિતત્તા વિજિતાવિનં ન્હાતકિલેસતાય ન્હાતકં ચતુસચ્ચબુદ્ધતાય બુદ્ધં તં એવરૂપં અહં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.
Tassattho – acchambhitaṭṭhena usabhasadisatāya usabhaṃ uttamaṭṭhena pavaraṃ vīriyasampattiyā vīraṃ mahantānaṃ sīlakkhandhādīnaṃ esitattā mahesiṃ tiṇṇaṃ mārānaṃ vijitattā vijitāvinaṃ nhātakilesatāya nhātakaṃ catusaccabuddhatāya buddhaṃ taṃ evarūpaṃ ahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.
દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
અઙ્ગુલિમાલત્થેરવત્થુ એકૂનચત્તાલીસં.
Aṅgulimālattheravatthu ekūnacattālīsaṃ.
૪૦. દેવહિતબ્રાહ્મણવત્થુ
40. Devahitabrāhmaṇavatthu
પુબ્બેનિવાસન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો દેવહિતબ્રાહ્મણસ્સ પઞ્હં આરબ્ભ કથેસિ.
Pubbenivāsanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto devahitabrāhmaṇassa pañhaṃ ārabbha kathesi.
એકસ્મિઞ્હિ સમયે ભગવા વાતરોગેન આબાધિકો હુત્વા ઉપવાણત્થેરં ઉણ્હોદકત્થાય દેવહિતબ્રાહ્મણસ્સ સન્તિકં પહિણિ. સો ગન્ત્વા સત્થુ આબાધિકભાવં આચિક્ખિત્વા ઉણ્હોદકં યાચિ, તં સુત્વા બ્રાહ્મણો તુટ્ઠમાનસો હુત્વા ‘‘લાભા વત મે, યં મમ સન્તિકં સમ્માસમ્બુદ્ધો ઉણ્હોદકસ્સત્થાય સાવકં પહિણી’’તિ ઉણ્હોદકસ્સ કાજં પુરિસેન ગાહાપેત્વા ફાણિતસ્સ ચ પુટં ઉપવાણત્થેરસ્સ પાદાસિ. થેરો તં ગાહાપેત્વા વિહારં ગન્ત્વા સત્થારં ઉણ્હોદકેન ન્હાપેત્વા ઉણ્હોદકેન ફાણિતં આલોળેત્વા ભગવતો પાદાસિ, તસ્સ તઙ્ખણેયેવ સો આબાધો પટિપસ્સમ્ભિ. બ્રાહ્મણો ચિન્તેસિ – ‘‘કસ્સ નુ ખો દેય્યધમ્મો દિન્નો મહપ્ફલો હોતિ, સત્થારં પુચ્છિસ્સામી’’તિ સો સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા તમત્થં પુચ્છન્તો ઇમં ગાથમાહ –
Ekasmiñhi samaye bhagavā vātarogena ābādhiko hutvā upavāṇattheraṃ uṇhodakatthāya devahitabrāhmaṇassa santikaṃ pahiṇi. So gantvā satthu ābādhikabhāvaṃ ācikkhitvā uṇhodakaṃ yāci, taṃ sutvā brāhmaṇo tuṭṭhamānaso hutvā ‘‘lābhā vata me, yaṃ mama santikaṃ sammāsambuddho uṇhodakassatthāya sāvakaṃ pahiṇī’’ti uṇhodakassa kājaṃ purisena gāhāpetvā phāṇitassa ca puṭaṃ upavāṇattherassa pādāsi. Thero taṃ gāhāpetvā vihāraṃ gantvā satthāraṃ uṇhodakena nhāpetvā uṇhodakena phāṇitaṃ āloḷetvā bhagavato pādāsi, tassa taṅkhaṇeyeva so ābādho paṭipassambhi. Brāhmaṇo cintesi – ‘‘kassa nu kho deyyadhammo dinno mahapphalo hoti, satthāraṃ pucchissāmī’’ti so satthu santikaṃ gantvā tamatthaṃ pucchanto imaṃ gāthamāha –
‘‘કત્થ દજ્જા દેય્યધમ્મં, કત્થ દિન્નં મહપ્ફલં;
‘‘Kattha dajjā deyyadhammaṃ, kattha dinnaṃ mahapphalaṃ;
કથઞ્હિ યજમાનસ્સ, કથં ઇજ્ઝતિ દક્ખિણા’’તિ. (સં॰ નિ॰ ૧.૧૯૯);
Kathañhi yajamānassa, kathaṃ ijjhati dakkhiṇā’’ti. (saṃ. ni. 1.199);
અથસ્સ સત્થા ‘‘એવરૂપસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ દિન્નં મહપ્ફલં હોતી’’તિ વત્વા બ્રાહ્મણં પકાસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –
Athassa satthā ‘‘evarūpassa brāhmaṇassa dinnaṃ mahapphalaṃ hotī’’ti vatvā brāhmaṇaṃ pakāsento imaṃ gāthamāha –
૪૨૩.
423.
‘‘પુબ્બેનિવાસં યો વેદિ, સગ્ગાપાયઞ્ચ પસ્સતિ;
‘‘Pubbenivāsaṃ yo vedi, saggāpāyañca passati;
અથો જાતિક્ખયં પત્તો, અભિઞ્ઞાવોસિતો મુનિ; (સં॰ નિ॰ ૧.૧૯૯);
Atho jātikkhayaṃ patto, abhiññāvosito muni; (Saṃ. ni. 1.199);
સબ્બવોસિતવોસાનં, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણ’’ન્તિ.
Sabbavositavosānaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.
તસ્સત્થો – યો પુબ્બેનિવાસં પાકટં કત્વા જાનાતિ, છબ્બીસતિદેવલોકભેદં સગ્ગઞ્ચ ચતુબ્બિધં અપાયઞ્ચ દિબ્બચક્ખુના પસ્સતિ, અથો જાતિક્ખયસઙ્ખાતં અરહત્તં પત્તો, અભિઞ્ઞેય્યં ધમ્મં અભિજાનિત્વા પરિઞ્ઞેય્યં પરિજાનિત્વા પહાતબ્બં પહાય સચ્છિકાતબ્બં સચ્છિકત્વા વોસિકો નિટ્ઠાનં પત્તો, વુસિતવોસાનં વા પત્તો, આસવક્ખયપઞ્ઞાય મોનભાવં પત્તત્તા મુનિ, તમહં સબ્બેસં કિલેસાનં વોસાનં અરહત્તમગ્ગઞાણં બ્રહ્મચરિયવાસં વુત્થભાવેન સબ્બવોસિતવોસાનં બ્રાહ્મણં વદામીતિ.
Tassattho – yo pubbenivāsaṃ pākaṭaṃ katvā jānāti, chabbīsatidevalokabhedaṃ saggañca catubbidhaṃ apāyañca dibbacakkhunā passati, atho jātikkhayasaṅkhātaṃ arahattaṃ patto, abhiññeyyaṃ dhammaṃ abhijānitvā pariññeyyaṃ parijānitvā pahātabbaṃ pahāya sacchikātabbaṃ sacchikatvā vosiko niṭṭhānaṃ patto, vusitavosānaṃ vā patto, āsavakkhayapaññāya monabhāvaṃ pattattā muni, tamahaṃ sabbesaṃ kilesānaṃ vosānaṃ arahattamaggañāṇaṃ brahmacariyavāsaṃ vutthabhāvena sabbavositavosānaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti.
દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસુ. બ્રાહ્મણોપિ પસન્નમાનસો સરણેસુ પતિટ્ઠાય ઉપાસકત્તં પવેદેસીતિ.
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsu. Brāhmaṇopi pasannamānaso saraṇesu patiṭṭhāya upāsakattaṃ pavedesīti.
દેવહિતબ્રાહ્મણવત્થુ ચત્તાલીસં.
Devahitabrāhmaṇavatthu cattālīsaṃ.
બ્રાહ્મણવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
Brāhmaṇavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.
છબ્બીસતિમો વગ્ગો.
Chabbīsatimo vaggo.
નિગમનકથા
Nigamanakathā
એત્તાવતા સબ્બપઠમે યમકવગ્ગે ચુદ્દસ વત્થૂનિ, અપ્પમાદવગ્ગે નવ, ચિત્તવગ્ગે નવ, પુપ્ફવગ્ગે દ્વાદસ, બાલવગ્ગે પન્નરસ, પણ્ડિતવગ્ગે એકાદસ, અરહન્તવગ્ગે દસ, સહસ્સવગ્ગે ચુદ્દસ, પાપવગ્ગે દ્વાદસ, દણ્ડવગ્ગે એકાદસ, જરાવગ્ગે નવ, અત્તવગ્ગે દસ, લોકવગ્ગે એકાદસ, બુદ્ધવગ્ગે નવ, સુખવગ્ગે અટ્ઠ, પિયવગ્ગે નવ, કોધવગ્ગે અટ્ઠ, મલવગ્ગે દ્વાદસ, ધમ્મટ્ઠવગ્ગે દસ, મગ્ગવગ્ગે દ્વાદસ, પકિણ્ણકવગ્ગે નવ, નિરયવગ્ગે નવ, નાગવગ્ગે અટ્ઠ, તણ્હાવગ્ગે દ્વાદસ, ભિક્ખુવગ્ગે દ્વાદસ, બ્રાહ્મણવગ્ગે ચત્તાલીસાતિ પઞ્ચાધિકાનિ તીણિ વત્થુસતાનિ પકાસેત્વા નાતિસઙ્ખેપનાતિવિત્થારવસેન ઉપરચિતા દ્વાસત્તતિભાણવારપમાણા ધમ્મપદસ્સ અત્થવણ્ણના નિટ્ઠિતાતિ.
Ettāvatā sabbapaṭhame yamakavagge cuddasa vatthūni, appamādavagge nava, cittavagge nava, pupphavagge dvādasa, bālavagge pannarasa, paṇḍitavagge ekādasa, arahantavagge dasa, sahassavagge cuddasa, pāpavagge dvādasa, daṇḍavagge ekādasa, jarāvagge nava, attavagge dasa, lokavagge ekādasa, buddhavagge nava, sukhavagge aṭṭha, piyavagge nava, kodhavagge aṭṭha, malavagge dvādasa, dhammaṭṭhavagge dasa, maggavagge dvādasa, pakiṇṇakavagge nava, nirayavagge nava, nāgavagge aṭṭha, taṇhāvagge dvādasa, bhikkhuvagge dvādasa, brāhmaṇavagge cattālīsāti pañcādhikāni tīṇi vatthusatāni pakāsetvā nātisaṅkhepanātivitthāravasena uparacitā dvāsattatibhāṇavārapamāṇā dhammapadassa atthavaṇṇanā niṭṭhitāti.
પત્તં ધમ્મપદં યેન, ધમ્મરાજેનનુત્તરં;
Pattaṃ dhammapadaṃ yena, dhammarājenanuttaraṃ;
ગાથા ધમ્મપદે તેન, ભાસિતા યા મહેસિના.
Gāthā dhammapade tena, bhāsitā yā mahesinā.
સતેવીસા ચતુસ્સતા, ચતુસચ્ચવિભાવિના;
Satevīsā catussatā, catusaccavibhāvinā;
સતત્તયઞ્હિ વત્થૂનં, પઞ્ચાધિકા સમુટ્ઠિતા.
Satattayañhi vatthūnaṃ, pañcādhikā samuṭṭhitā.
વિહારે અધિરાજેન, કારિતમ્હિ કતઞ્ઞુના;
Vihāre adhirājena, kāritamhi kataññunā;
પાસાદે સિરિકૂટસ્સ, રઞ્ઞો વિહરતા મયા.
Pāsāde sirikūṭassa, rañño viharatā mayā.
અત્થબ્યઞ્જનસમ્પન્નં, અત્થાય ચ હિતાય ચ;
Atthabyañjanasampannaṃ, atthāya ca hitāya ca;
લોકસ્સ લોકનાથસ્સ, સદ્ધમ્મટ્ઠિતિકમ્યતા.
Lokassa lokanāthassa, saddhammaṭṭhitikamyatā.
તાસં અટ્ઠકથં એતં, કરોન્તેન સુનિમ્મલં;
Tāsaṃ aṭṭhakathaṃ etaṃ, karontena sunimmalaṃ;
દ્વાસત્તતિપમાણાય, ભાણવારેહિ પાળિયા.
Dvāsattatipamāṇāya, bhāṇavārehi pāḷiyā.
યં પત્તં કુસલં તેન, કુસલા સબ્બપાણિનં;
Yaṃ pattaṃ kusalaṃ tena, kusalā sabbapāṇinaṃ;
સબ્બે ઇજ્ઝન્તુ સઙ્કપ્પા, લભન્તુ મધુરં ફલન્તિ.
Sabbe ijjhantu saṅkappā, labhantu madhuraṃ phalanti.
પરમવિસુદ્ધસદ્ધાબુદ્ધિવીરિયપટિમણ્ડિતેન સીલાચારજ્જવમદ્દવાદિગુણસમુદયસમુદિતેન સકસમયસમયન્તરગહનજ્ઝોગાહણસમત્થેન પઞ્ઞાવેય્યત્તિયસમન્નાગતેન તિપિટકપરિયત્તિપ્પભેદે સાટ્ઠકથે સત્થુસાસને અપ્પટિહતઞાણપ્પભાવેન મહાવેય્યાકરણેન કરણસમ્પત્તિજનિતસુખવિનિગ્ગતમધુરોદારવચનલાવણ્ણયુત્તેન યુત્તમુત્તવાદિના વાદીવરેન મહાકવિના પભિન્નપટિસમ્ભિદાપરિવારે છળભિઞ્ઞાપટિસમ્ભિદાદિપ્પભેદગુણપટિમણ્ડિતે ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મે સુપ્પતિટ્ઠિતબુદ્ધીનં થેરવંસપ્પદીપાનં થેરાનં મહાવિહારવાસીનં વંસાલઙ્કારભૂતેન વિપુલવિસુદ્ધબુદ્ધિના બુદ્ધઘોસોતિ ગરૂહિ ગહિતનામધેય્યેન થેરેન કતાયં ધમ્મપદટ્ઠકથા –
Paramavisuddhasaddhābuddhivīriyapaṭimaṇḍitena sīlācārajjavamaddavādiguṇasamudayasamuditena sakasamayasamayantaragahanajjhogāhaṇasamatthena paññāveyyattiyasamannāgatena tipiṭakapariyattippabhede sāṭṭhakathe satthusāsane appaṭihatañāṇappabhāvena mahāveyyākaraṇena karaṇasampattijanitasukhaviniggatamadhurodāravacanalāvaṇṇayuttena yuttamuttavādinā vādīvarena mahākavinā pabhinnapaṭisambhidāparivāre chaḷabhiññāpaṭisambhidādippabhedaguṇapaṭimaṇḍite uttarimanussadhamme suppatiṭṭhitabuddhīnaṃ theravaṃsappadīpānaṃ therānaṃ mahāvihāravāsīnaṃ vaṃsālaṅkārabhūtena vipulavisuddhabuddhinā buddhaghosoti garūhi gahitanāmadheyyena therena katāyaṃ dhammapadaṭṭhakathā –
તાવ તિટ્ઠતુ લોકસ્મિં, લોકનિત્થરણેસિનં;
Tāva tiṭṭhatu lokasmiṃ, lokanittharaṇesinaṃ;
દસ્સેન્તી કુલપુત્તાનં, નયં સદ્ધાદિબુદ્ધિયા.
Dassentī kulaputtānaṃ, nayaṃ saddhādibuddhiyā.
યાવ બુદ્ધોતિ નામમ્પિ, સુદ્ધચિત્તસ્સ તાદિનો;
Yāva buddhoti nāmampi, suddhacittassa tādino;
લોકમ્હિ લોકજેટ્ઠસ્સ, પવત્તતિ મહેસિનોતિ.
Lokamhi lokajeṭṭhassa, pavattati mahesinoti.
ઇતિ તેવીસાધિકચતુસતગાથાપઞ્ચાધિકતિસતવત્થુપટિમણ્ડિતા
Iti tevīsādhikacatusatagāthāpañcādhikatisatavatthupaṭimaṇḍitā
છબ્બીસતિવગ્ગસમન્નાગતા ધમ્મપદવણ્ણના સમત્તા.
Chabbīsativaggasamannāgatā dhammapadavaṇṇanā samattā.
ધમ્મપદ-અટ્ઠકથા સબ્બાકારેન નિટ્ઠિતા.
Dhammapada-aṭṭhakathā sabbākārena niṭṭhitā.
Related texts:
તિપિટક (મૂલ) • Tipiṭaka (Mūla) / સુત્તપિટક • Suttapiṭaka / ખુદ્દકનિકાય • Khuddakanikāya / ધમ્મપદપાળિ • Dhammapadapāḷi / ૨૬. બ્રાહ્મણવગ્ગો • 26. Brāhmaṇavaggo