Library / Tipiṭaka / તિપિટક • Tipiṭaka / પટિસમ્ભિદામગ્ગપાળિ • Paṭisambhidāmaggapāḷi |
૨. ધમ્મુદ્ધચ્ચવારનિદ્દેસો
2. Dhammuddhaccavāraniddeso
૬. કથં ધમ્મુદ્ધચ્ચવિગ્ગહિતં માનસં હોતિ? અનિચ્ચતો મનસિકરોતો ઓભાસો ઉપ્પજ્જતિ, ઓભાસો ધમ્મોતિ ઓભાસં આવજ્જતિ, તતો વિક્ખેપો ઉદ્ધચ્ચં. તેન ઉદ્ધચ્ચેન વિગ્ગહિતમાનસો અનિચ્ચતો ઉપટ્ઠાનં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ, દુક્ખતો ઉપટ્ઠાનં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ, અનત્તતો ઉપટ્ઠાનં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘ધમ્મુદ્ધચ્ચવિગ્ગહિતમાનસો હોતિ સો સમયો, યં તં ચિત્તં અજ્ઝત્તમેવ સન્તિટ્ઠતિ સન્નિસીદતિ એકોદિ હોતિ સમાધિયતિ . તસ્સ મગ્ગો સઞ્જાયતી’’તિ કથં મગ્ગો સઞ્જાયતિ…પે॰… એવં મગ્ગો સઞ્જાયતિ, એવં સઞ્ઞોજનાનિ પહીયન્તિ, અનુસયા બ્યન્તીહોન્તિ.
6. Kathaṃ dhammuddhaccaviggahitaṃ mānasaṃ hoti? Aniccato manasikaroto obhāso uppajjati, obhāso dhammoti obhāsaṃ āvajjati, tato vikkhepo uddhaccaṃ. Tena uddhaccena viggahitamānaso aniccato upaṭṭhānaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, dukkhato upaṭṭhānaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, anattato upaṭṭhānaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti. Tena vuccati – ‘‘dhammuddhaccaviggahitamānaso hoti so samayo, yaṃ taṃ cittaṃ ajjhattameva santiṭṭhati sannisīdati ekodi hoti samādhiyati . Tassa maggo sañjāyatī’’ti kathaṃ maggo sañjāyati…pe… evaṃ maggo sañjāyati, evaṃ saññojanāni pahīyanti, anusayā byantīhonti.
અનિચ્ચતો મનસિકરોતો ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, પીતિ ઉપ્પજ્જતિ, પસ્સદ્ધિ ઉપ્પજ્જતિ, સુખં ઉપ્પજ્જતિ, અધિમોક્ખો ઉપ્પજ્જતિ, પગ્ગહો ઉપ્પજ્જતિ, ઉપટ્ઠાનં ઉપ્પજ્જતિ, ઉપેક્ખા ઉપ્પજ્જતિ, નિકન્તિ ઉપ્પજ્જતિ, ‘નિકન્તિ ધમ્મો’તિ નિકન્તિં આવજ્જતિ. તતો વિક્ખેપો ઉદ્ધચ્ચં. તેન ઉદ્ધચ્ચેન વિગ્ગહિતમાનસો અનિચ્ચતો ઉપટ્ઠાનં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ, દુક્ખતો ઉપટ્ઠાનં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ, અનત્તતો ઉપટ્ઠાનં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘ધમ્મુદ્ધચ્ચવિગ્ગહિતમાનસો હોતિ સો સમયો, યં તં ચિત્તં અજ્ઝત્તમેવ સન્તિટ્ઠતિ સન્નિસીદતિ એકોદિ હોતિ સમાધિયતિ. તસ્સ મગ્ગો સઞ્જાયતી’’તિ. કથં મગ્ગો સઞ્જાયતિ…પે॰… એવં મગ્ગો સઞ્જાયતિ, એવં સઞ્ઞોજનાનિ પહીયન્તિ, અનુસયા બ્યન્તીહોન્તિ.
Aniccato manasikaroto ñāṇaṃ uppajjati, pīti uppajjati, passaddhi uppajjati, sukhaṃ uppajjati, adhimokkho uppajjati, paggaho uppajjati, upaṭṭhānaṃ uppajjati, upekkhā uppajjati, nikanti uppajjati, ‘nikanti dhammo’ti nikantiṃ āvajjati. Tato vikkhepo uddhaccaṃ. Tena uddhaccena viggahitamānaso aniccato upaṭṭhānaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, dukkhato upaṭṭhānaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, anattato upaṭṭhānaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti. Tena vuccati – ‘‘dhammuddhaccaviggahitamānaso hoti so samayo, yaṃ taṃ cittaṃ ajjhattameva santiṭṭhati sannisīdati ekodi hoti samādhiyati. Tassa maggo sañjāyatī’’ti. Kathaṃ maggo sañjāyati…pe… evaṃ maggo sañjāyati, evaṃ saññojanāni pahīyanti, anusayā byantīhonti.
દુક્ખતો મનસિકરોતો…પે॰… અનત્તતો મનસિકરોતો ઓભાસો ઉપ્પજ્જતિ…પે॰… ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, પીતિ ઉપ્પજ્જતિ, પસ્સદ્ધિ ઉપ્પજ્જતિ, સુખં ઉપ્પજ્જતિ, અધિમોક્ખો ઉપ્પજ્જતિ, પગ્ગહો ઉપ્પજ્જતિ, ઉપટ્ઠાનં ઉપ્પજ્જતિ, ઉપેક્ખા ઉપ્પજ્જતિ, નિકન્તિ ઉપ્પજ્જતિ, ‘નિકન્તિ ધમ્મો’તિ નિકન્તિં આવજ્જતિ. તતો વિક્ખેપો ઉદ્ધચ્ચં. તેન ઉદ્ધચ્ચેન વિગ્ગહિતમાનસો અનત્તતો ઉપટ્ઠાનં, અનિચ્ચતો ઉપટ્ઠાનં, દુક્ખતો ઉપટ્ઠાનં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ . તેન વુચ્ચતિ – ‘‘ધમ્મુદ્ધચ્ચવિગ્ગહિતમાનસો…પે॰… એવં સઞ્ઞોજનાનિ પહીયન્તિ, અનુસયા બ્યન્તીહોન્તિ’’.
Dukkhato manasikaroto…pe… anattato manasikaroto obhāso uppajjati…pe… ñāṇaṃ uppajjati, pīti uppajjati, passaddhi uppajjati, sukhaṃ uppajjati, adhimokkho uppajjati, paggaho uppajjati, upaṭṭhānaṃ uppajjati, upekkhā uppajjati, nikanti uppajjati, ‘nikanti dhammo’ti nikantiṃ āvajjati. Tato vikkhepo uddhaccaṃ. Tena uddhaccena viggahitamānaso anattato upaṭṭhānaṃ, aniccato upaṭṭhānaṃ, dukkhato upaṭṭhānaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti . Tena vuccati – ‘‘dhammuddhaccaviggahitamānaso…pe… evaṃ saññojanāni pahīyanti, anusayā byantīhonti’’.
રૂપં અનિચ્ચતો મનસિકરોતો…પે॰… રૂપં દુક્ખતો મનસિકરોતો… રૂપં અનત્તતો મનસિકરોતો… વેદનં…પે॰… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં… ચક્ખું…પે॰… જરામરણં અનિચ્ચતો મનસિકરોતો…પે॰… જરામરણં દુક્ખતો મનસિકરોતો, જરામરણં અનત્તતો મનસિકરોતો ઓભાસો ઉપ્પજ્જતિ…પે॰… ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, પીતિ ઉપ્પજ્જતિ, પસ્સદ્ધિ ઉપ્પજ્જતિ, સુખં ઉપ્પજ્જતિ, અધિમોક્ખો ઉપ્પજ્જતિ, પગ્ગહો ઉપ્પજ્જતિ, ઉપટ્ઠાનં ઉપ્પજ્જતિ, ઉપેક્ખા ઉપ્પજ્જતિ, નિકન્તિ ઉપ્પજ્જતિ, ‘નિકન્તિ ધમ્મો’તિ નિકન્તિં આવજ્જતિ. તતો વિક્ખેપો ઉદ્ધચ્ચં. તેન ઉદ્ધચ્ચેન વિગ્ગહિતમાનસો. જરામરણં અનત્તતો ઉપટ્ઠાનં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. જરામરણં અનિચ્ચતો ઉપટ્ઠાનં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ, જરામરણં દુક્ખતો ઉપટ્ઠાનં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘ધમ્મુદ્ધચ્ચવિગ્ગહિતમાનસો હોતિ. સો સમયો, યં તં ચિત્તં અજ્ઝત્તમેવ સન્તિટ્ઠતિ સન્નિસીદતિ એકોદિ હોતિ સમાધિયતિ. તસ્સ મગ્ગો સઞ્જાયતી’’તિ. કથં મગ્ગો સઞ્જાયતિ…પે॰… એવં મગ્ગો સઞ્જાયતિ. એવં સઞ્ઞોજનાનિ પહીયન્તિ, અનુસયા બ્યન્તીહોન્તિ. એવં ધમ્મુદ્ધચ્ચવિગ્ગહિતં માનસં હોતિ.
Rūpaṃ aniccato manasikaroto…pe… rūpaṃ dukkhato manasikaroto… rūpaṃ anattato manasikaroto… vedanaṃ…pe… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ… cakkhuṃ…pe… jarāmaraṇaṃ aniccato manasikaroto…pe… jarāmaraṇaṃ dukkhato manasikaroto, jarāmaraṇaṃ anattato manasikaroto obhāso uppajjati…pe… ñāṇaṃ uppajjati, pīti uppajjati, passaddhi uppajjati, sukhaṃ uppajjati, adhimokkho uppajjati, paggaho uppajjati, upaṭṭhānaṃ uppajjati, upekkhā uppajjati, nikanti uppajjati, ‘nikanti dhammo’ti nikantiṃ āvajjati. Tato vikkhepo uddhaccaṃ. Tena uddhaccena viggahitamānaso. Jarāmaraṇaṃ anattato upaṭṭhānaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti. Jarāmaraṇaṃ aniccato upaṭṭhānaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, jarāmaraṇaṃ dukkhato upaṭṭhānaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti. Tena vuccati – ‘‘dhammuddhaccaviggahitamānaso hoti. So samayo, yaṃ taṃ cittaṃ ajjhattameva santiṭṭhati sannisīdati ekodi hoti samādhiyati. Tassa maggo sañjāyatī’’ti. Kathaṃ maggo sañjāyati…pe… evaṃ maggo sañjāyati. Evaṃ saññojanāni pahīyanti, anusayā byantīhonti. Evaṃ dhammuddhaccaviggahitaṃ mānasaṃ hoti.
૭.
7.
ઓભાસે ચેવ ઞાણે ચ, પીતિયા ચ વિકમ્પતિ;
Obhāse ceva ñāṇe ca, pītiyā ca vikampati;
પસ્સદ્ધિયા સુખે ચેવ, યેહિ ચિત્તં પવેધતિ.
Passaddhiyā sukhe ceva, yehi cittaṃ pavedhati.
અધિમોક્ખે ચ પગ્ગાહે, ઉપટ્ઠાને ચ કમ્પતિ;
Adhimokkhe ca paggāhe, upaṭṭhāne ca kampati;
ઉપેક્ખાવજ્જનાય ચેવ, ઉપેક્ખાય ચ નિકન્તિયા.
Upekkhāvajjanāya ceva, upekkhāya ca nikantiyā.
ઇમાનિ દસ ઠાનાનિ, પઞ્ઞા યસ્સ પરિચ્ચિતા;
Imāni dasa ṭhānāni, paññā yassa pariccitā;
ધમ્મુદ્ધચ્ચકુસલો હોતિ, ન ચ સમ્મોહ ગચ્છતિ.
Dhammuddhaccakusalo hoti, na ca sammoha gacchati.
વિક્ખિપતિ ચેવ કિલિસ્સતિ ચ, ચવતિ ચિત્તભાવના;
Vikkhipati ceva kilissati ca, cavati cittabhāvanā;
વિક્ખિપતિ ન કિલિસ્સતિ, ભાવના પરિહાયતિ.
Vikkhipati na kilissati, bhāvanā parihāyati.
વિક્ખિપતિ ન કિલિસ્સતિ, ભાવના ન પરિહાયતિ;
Vikkhipati na kilissati, bhāvanā na parihāyati;
ન ચ વિક્ખિપતે ચિત્તં ન કિલિસ્સતિ, ન ચવતિ ચિત્તભાવના.
Na ca vikkhipate cittaṃ na kilissati, na cavati cittabhāvanā.
ઇમેહિ ચતૂહિ ઠાનેહિ ચિત્તસ્સ સઙ્ખેપવિક્ખેપવિગ્ગહિતં 1 દસ ઠાને સમ્પજાનાતીતિ.
Imehi catūhi ṭhānehi cittassa saṅkhepavikkhepaviggahitaṃ 2 dasa ṭhāne sampajānātīti.
યુગનદ્ધકથા નિટ્ઠિતા.
Yuganaddhakathā niṭṭhitā.
Footnotes:
Related texts:
અટ્ઠકથા • Aṭṭhakathā / સુત્તપિટક (અટ્ઠકથા) • Suttapiṭaka (aṭṭhakathā) / ખુદ્દકનિકાય (અટ્ઠકથા) • Khuddakanikāya (aṭṭhakathā) / પટિસમ્ભિદામગ્ગ-અટ્ઠકથા • Paṭisambhidāmagga-aṭṭhakathā / ૨. ધમ્મુદ્ધચ્ચવારનિદ્દેસવણ્ણના • 2. Dhammuddhaccavāraniddesavaṇṇanā